Peize

Status
- Peize is een dorp in de provincie Drenthe, gemeente Noordenveld. T/m 1997 (hoofdplaats van de) gemeente Peize.
- Wapen van de voormalige gemeente Peize.
- Zelfs voor Drentse begrippen was Peize nooit echt groot en tot begin 20e eeuw woonde het merendeel van de bevolking in het buitengebied of enkele omliggende buurtschappen. Ook in het dorp zelf was niet echt sprake van een duidelijke komvorming, meer van langgerekte bebouwing langs de uitvalswegen, op de hoger gelegen zandruggen. Zeer kenmerkend is de open structuur in het centrum, die – gelukkig – ook na de uitbreiding na de Tweede Wereldoorlog goed bewaard is gebleven; het dorp komt hierdoor heel groen over.
- Beschikkend over relatief weinig grondgebied en met Groningen en het later ook sterk groeiende Roden nabij, heeft Peize zich nooit kunnen ontwikkelen als een dorp met veel functies of voorzieningen. De goede bereikbaarheid en nabijheid van voornoemde plaatsen maakt dat dit geen probleem is. Het verenigingsleven in de plaats is wel goed voorzien en dat geldt ook voor bijvoorbeeld de sportvoorzieningen.
- Onder het dorp Peize vallen ook de buurtschappen De Horst, De Streek, De Pol of Peizerpol en Klunderveen. Voor de postadressen liggen ook Peizermade en Peizerwold "in" Peize, maar deze zijn geografisch gezien als aparte dorpjes te beschouwen.

Naam
Lokale schrijfwijze en uitspraak
Paais. Een verband met het woord ‘pais’ (afgeleid van het Franse woord voor ‘vrede’) lijkt geheel uitgesloten, ook al gaat het leven er in Peize doorgaans rustig en vredelievend aan toe. Inwoners van dit dorp zijn in het ABN Peizenaren, lokaal Peizers of in het Drents Paaisers.
Oudere schrijfwijzen
De ontwikkeling van de naam van het dorp tot het huidige Peize kent een lange voorgeschiedenis. Voor het eerst duikt de naam op in 1165 als Pedge, in 1176-77 is dit de Pezie, terwijl een aantal jaren later er nog steeds niet geheel duidelijkheid is ontstaan over de definitieve schrijfwijze, want in 1180-81 staat het vermeld als de Peisge, in 1206 (wederom) als Pedge, twee jaar later als Pedze, in 1212 Peinse, in 1224 Pelge (wellicht een schrijffout) en weer een jaar later komen we in een ander geschrift de naam Peedse tegen. Daar blijft het niet bij in de 13e eeuw, want in 1247 lezen we weer Pedze, Pedese (1249-54), terwijl het gaandeweg dichter bij de huidige naam komt: Peyse (1302), Petze (1304), in 1313 geschreven als Pedzie en Paitze, in 1326 Peedse, in 1335 zowel Peydse als Paydse, in 1343 Petse en Peydze in 1360. Gedurende de volgende eeuwen wisselen de namen, al blijft de klank heel dicht bij de huidige naam liggen. In 1811-1813 wordt het nog geschreven als Peise, later komt de ‘z’ ervoor in de plaats.
Naamsverklaring
Over de herkomst van de naam Peize bestaat veel meer duidelijkheid dan destijds over de schrijfwijze ervan; de naam is verwant aan plaatsnamen als Peest en Pesse en betekent ‘moeras’. Het is afgeleid van ped-eggia (‘moerasrand’), ook wel bekend als ‘pedeside’. Ook kan het teruggaan op pathithja, dat ‘moerasgebied’ betekent.
Bij- en spotnamen
- De meest gebruikte schimpnaam voor de bewoners is Paaiser Aol(e)koppen (Peizer Aalkoppen), naar de alen (een kleine paling) die veelvuldig voorkomen in de omliggende beekjes.
- Een andere spotnaam is Fraanzen of Franzen, dat zou verwijzen naar het  ‘gehinnik van merries’.

Ligging
Peize ligt ten oosten van Roden, ten westen van Eelde-Paterswolde, ten zuiden van Hoogkerk, op een kilometer of 10 ten zuidwesten van de stad Groningen.

Statistische gegevens
- In 1840 telde de gemeente Peize 1.289 inwoners in 208 woningen, waarvan er 1.161 in of (met name) rond het dorp woonden en de overige in De Horst en Peizerwold.
- De gemeente Peize, met een oppervlakte van 2.837 hectare, telde ruim 5.000 inwoners aan het eind van haar bestaan in 1997. In 2004 woonden er 5.337 mensen in het gebied met de postcode van Peize, dat echter dezelfde is voor het gehele grondgebied van de (voormalige) gemeente, dus inclusief bijvoorbeeld de buurtschappen Peizermade en Peizerwold. Het inwonertal van de kern Peize schommelt al jaren rond de 5.000.

Geschiedenis en beschrijving nederzetting
Geheel in overeenstemming met de betekenis van de naam is het gebied rond Peize van oudsher een zeer drassige omgeving met veel veen. Het nabijgelegen Peizerdiep is al zeer oud en was een paar duizend jaar geleden een zeer belangrijke rivier, die veel water van wat nu het Drents Plateau is, afvoerde naar de huidige Groninger Kleistreek, richting de Wadden. Het is misschien moeilijk voor te stellen dat de huidige waterstroom toen in een geheel vlak en dunbevolkt gebied zoveel langer en breder was.

Gaandeweg is het noordelijkste deel van Drenthe lager komen te liggen (inklinken van veengrond) en geschiedde afwatering ook via andere waterstromen, zoals bijvoorbeeld het Eelderdiep. Toch kronkelde de stroom voort door het landschap. Voor een snellere afwatering is het diep in de jaren zestig van de 20e eeuw op verschillende plaatsen rechtgetrokken en deels gekanaliseerd, waardoor de hoger gelegen nieuwe stroom ook breder is. Het hoogteverschil in het landschap blijke duidelijk uit bijvoorbeeld de vistrappen en stuwen in het Peizerdiep. Delen van de oude stroom zijn nog te herkennen als Oude Diep.

De eerste ontwikkeling van Peize vond voornamelijk plaats op de hoger gelegen zandruggen (en ‘horsten’, zie bij De Horst), midden tussen het veen. Ten noorden van Peize lag tot aan de stad Groningen een uitgestrekt laagveenmoeras, de huidige Peizer- en Eeldermaden. Ten zuiden van het dorp bevond zich het zeer grote Bunnerveen, waarvan een restant nog aanwezig is.

De over het algemeen arme boerenbevolking leefde van de opbrengst van deze slechte gronden en ging gaandeweg over tot kleinschalige ontginning daarvan, meestal geïnitieerd door enkele rijkere lieden en boeren. Gaandeweg ontstonden her en der plaggenhutten, die in de loop van de 19e en 20e eeuw werden vervangen door stenen exemplaren. In vergelijking met de omliggende dorpen was Peize eigenlijk altijd een arme plaats, hetgeen vandaag de dag niet meer het geval is.

In de 20e eeuw is het Bunnerveen veel grootschaliger ontgonnen; in 1958 was men hiermee klaar, toen ook besloten werd een laatste deel als natuurgebied te laten bestaan. Terwille van de ontwatering en afvoer van turf werden ook enkele kanalen en veenwijken gegraven, waaronder de Grote Masloot. Op deze manier kreeg Peize aan de noordkant ook een waterverbinding met Groningen, met een klein haventje bij de Schipsloot.

De ontwikeling van Peize in de late Middeleeuwen hangt voornamelijk samen met de hopteelt. Drentse en Groninger bierbrouwerijen lieten veel hop telen in Roden, Eelde en vooral Peize. Het hoogtepunt was in de 16e en 17e eeuw, met een maximum van 86.540 zogeheten hoppekuilen, verreweg de meeste van heel Drenthe. Een groot deel van het dorp verbouwde deze plant, waarvoor de lokale grond geschikt was.

Na 1800 werden sterkere alcoholische dranken en ook koffie populairder en verloor het bier aan markt. Tegelijk gingen brouwerijen grootschaliger produceren en dit luidde het einde in van de meeste brouwerijen in Drenthe (en Groningen) en rond 1815 was het grotendeels gedaan met de hopteelt in Peize. In 1840 was het definitief over met deze vorm van landbouw en ging men over op andere gewassen zoals aardappels. De hop leeft voort in Peize in het wapen, de naam van verzorgingstehuis De Hoprank en bovenal in restaurant Peizer Hopbel. Hier werd tot 1994 nog op authentieke wijze bier gebrouwen en in Peize zijn dan ook nog een paar hopranken aanwezig. Ondanks het vakmanschap en de hoge kwaliteit van enkele speciale bieren bleek het brouwen te kostbaar voor een dergelijke kleine markt.

De invloed van Groningen bleef niet beperkt tot de interesse voor de hop. In Peize had de Heer van Peize, die woonde in het Huis te Peize, het grotendeels voor het zeggen en in 1352 sloot Egbert van Peize namens het dorp en zijn inwoners een verzoeninsverdrag met de stad Groningen, als reactie op eerdere conflicten tussen ‘Drenthe’ (toen nog niet als zodanig bestaand) en Groningen. De banden werden steeds sterker en de stad breidde zo haar invloed uit in wat nu Noord-Drenthe is. Frederik van Blankenheim, de Bisschop van Utrecht die feitelijk de macht had over de Oude Landschap (Drenthe), was hier niet gelukkig mee en maakte hier in 1405 definitief een einde aan, toen hij opdracht gaf alle verdedigingsmuren om Peize, aangelegd door de Stadjers, af te breken. Ondanks de vriendschappelijke banden is het sindsdien wel duidelijk dat Peize bij Drenthe hoort. Een door Den Haag voorgesteld plan in de jaren zeventig van de 20e eeuw om de Kop van Drenthe, de gemeenten Roden, Peize, Eelde en Zuidlaren, bij Groningen te voegen riep massale protestacties op, zeker ook in Peize.

Ofschoon het agrarisch verleden van Peize nog duidelijk herkenbaar is, is er de afgelopen eeuw wel het een en ander veranderd. Het aantal boerderijen is teruggelopen en behalve ‘hobbyboeren’ zijn het nu vooral grootschaliger gemengde bedrijven in de ontgonnen delen ten noorden en ten oosten van het dorp, en met name in het voormalige Bunnerveen, die domineren. De aanleg in 1913 van een goederentreinverbinding tussen Drachten en Groningen door het dorp verbeterde de ontsluiting met de stad Groningen, waardoor gaandeweg meer Peizenaren in Groningen en Hoogkerk gingen werken.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Peize, kunt u terecht bij Historische Vereniging Pezie - Peize, Postadres: De Pol 27, 9321 VB Peize,
tel: 050 - 503 21 90, contactpersoon: Mevrouw H.A. Ebbinge (secretaris).

Recente ontwikkelingen
Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde Peize zich vooral als een geliefd forensendorp, al werd het bij lange na niet zo groot als andere plaatsen rond Groningen. Behalve de arbeidsplaatsen in Groningen en het sterk ontwikkelde Roden kent Peize ook zelf een bescheiden bedrijventerrein. De helft hiervan wordt in beslaggenomen door Codis, een distributiecentrum voor deels zelfstandige (buurt)supermarkten in geheel Nederland.

Begin jaren tachtig verdween de goederentrein door het dorp, het toenemende (forensen)verkeer kwam er voor in de plaats, tezamen met de vrachtwagens van en naar het distributiecentrum. De aanleg van twee rondwegen rond de millenniumwisseling heeft ertoe geleid dat het een stuk rustiger is in Peize. Naar tevredenheid van de meesten, volgens sommigen is het dorp hier wel heel stil van geworden. In ieder geval bood het de mogelijkheid tot reconstructie van het dorpscentrum en de aanleg van klinkerbestrating.

De vele open plekken en ruime parken en plantsoenen maken Peize tot een vriendelijk dorp, waar enkele oude boerderijen zijn blijven bestaan als bibliotheek of ouderensoos. Dit alles compenseert het feit dat het dorp
nooit echt veel historische boerderijen in de dorpskom heeft gekend zoals in diverse andere dorpen in Drenthe.

Bezienswaardigheden
- Huis ter Hansouwe.
- Hervormde kerk.
- Molen Paiser Meul.
- Voormalig gemeentehuis.
- Voormalig Huys te Peyse.
- Pastorie.
- Kymmellshof.
- In Peize staat nog een aantal goed gerestaureerde boerderijen.
- Hoptuin.
- Heemtuin.
- Armenhuis en boerderij.
- Windmotor Peize.

Natuur en recreatie
- Openluchtzwembad (Smeerveensedijk 2).
- Fiets- en wandelroutes in en rond Peize.
- Aan het Peizerdiep zijn de afgelopen jaren herstelwerkzaamheden uitgevoerd. Zo heeft de beek op diverse plekken weer een natuurlijker loop gekregen (hermeanderen).

Links
- Site over Peize met o.a. actualiteiten, evenementenagenda en lokale links.
- Evenementen in Peize vindt u ook op de site Drentse Activiteiten Peize.
- IVN Peize.
- Vereniging Dorpsbelangen Peize.
- Project Herinrichting Peize.
- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Peize.

Foto's
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van Fokko van der Leest.
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van fotograaf Martin Stevens.

De informatie over de kern Peize is samengesteld door en © geograaf mr. drs. Robert H.C. Kemkers te Nietap.