Kerkrade

Kerkrade

Onderdelen

lokatie

samenvatting:

Status
- Kerkrade is een stad en gemeente in de provincie Limburg, in de regio Parkstad (die voorheen bekend stond als Oostelijke Mijnstreek).
- De gemeente Kerkrade is in 1982 vergroot met de gemeente Eygelshoven.
- De gemeente Kerkrade omvat de dorpen Eygelshoven en de stad Kerkrade.
- Wapen van de gemeente Kerkrade.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Kerkrade.
- Wijken en buurten in Kerkrade.

Naam
In het Limburgs
Kirchroa.
Oudere vermeldingen
Kerkraade, Kerkraede, 1241 Kirchrode, 1312 Kerkrode, 1901 Kerkrade.
Naamsverklaring
Rode betekent ‘ontginning’. De oude naam 1108 Rode, 1219 Rodhe kan zowel Kerkrade als Kloosterrade aangeduid hebben. In 1104 werd de abdij gesticht, dorp met kerk bestonden toen al. Kloosterrade is verdrongen door de naam Rolduc, ‘Rode-le-duc’, de Franse vertaling van ’s Hertogenrade/Herzogenrath. In 1280 was al sprake van Rode ducis. De hertog in kwestie was de hertog van Limburg.(1362)

Ligging
Kerkrade ligt ZO van Heerlen. De gemeente grenst in het O aan Duitsland. Grensovergang Kerkrade-Herzogenrath. In de de Nieuwstraat in het oosten van Kerkrade, loopt de grens Nederland/Duitsland door het midden van de straat.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Kerkrade 786 huizen met 3.951 inwoners (die op 5 Hervormden na allen rooms-katholiek waren), verdeeld in dorp Kerkrade 103/560 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Blijerheide 80/505, Chevremont 115/430, Gracht 30/130, Haanrade 36/180, Ham 27/116, Holz 34/170, Holzbroek 13/48, Hopel 15/72, Kahlheide 50/252, Kloosterbosch 42/150, Krichelberg 9/33, Locht 8/45, Nulland of Nieuwland 60/415, Onder-Spekholz 50/277, Spekholzerheide 73/353, Valkenhuizen 3/26, Vauputs 3/24 en Vink 35/165.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Kerkrade ca. 24.000 huizen met ca. 50.000 inwoners.

Geschiedenis
Kerkrade was al bewoond in de prehistorie. Ook de Romeinen hebben er geleefd. In 2002 is bij de voormalige buurtschap thans wijk Vink, in de Holzkuil, een Romeins villacomplex opgegraven. Het terrein omvatte een agrarisch bedrijf met een oppervlakte van ca. 3,6 hectare. Er moeten zes verschillende gebouwen hebben gestaan. De archeologen vermoeden dat het een stenen gebouw en vijf houten – zoals kleinere woningen, een opslagplaats en een badhuis – moeten zijn geweest. Diverse resten van het complex verkeerden nog in zeer goede staat. Zo zijn er onder meer luxe aardewerk, muurschilderwerk, beschilderd stucwerk, Romeins beton, vensterglas en een mozaïeksteentje gevonden. Na afronding van de archeologische werkzaamheden is hier een wijk met 216 veelal vrijstaande villa’s verrezen. Site over de opgraving van de Romeinse villa rustica (herenboerderij) in Kerkrade in 2002.

Kerkrade heeft een gewelddadige, roerige geschiedenis met ingrijpende rampspoed zoals hongersnood (1146), pest (1554), bezetting (1672) en aardbeving (1692).

Vanaf 1900 komt de industrie in Kerkrade op gang, vooral de mijnbouw. De Domaniale Mijn in Kerkrade-O (W van de Nieuwstraat/grens met Duitsland, tegenover Maubach/Strass) is dan al (als eerste mijn) in productie (1723), als opvolger van de mijn van Rolduc. Vanaf 1965 worden de mijnen tengevolge van de opkomst van olie en aardgas afgebouwd. In 1969 wordt de Domaniale Mijn gesloten. De schacht Nulland (Nulled) herinnert nog aan dit mijnverleden.

Omdat de Duitsers zich op het einde van de Tweede Wereldoorlog bij het ineenstorten van hun weerstand vooral concentreerden op de verdediging van Aken, trokken zij zich gemakkelijker uit het mijngebied terug dan gevreesd. Dit betekende echter wel dat zij Kerkrade en Eygelshoven lang bezet hielden: op 24 september 1944 de enige plaatsen in Zuid-Limburg die de Duitsers nog in handen hadden. Op deze dag moesten alle 30.000 inwoners van Kerkrade hun stad verlaten, op de mijnwerkers van de Domaniale mijn na, en in de richting van de Amerikaanse linies trekken. Er werden veertien evacuees gedood toen de Duitsers bij kasteel Imstenrade op de stoet schoten. Op 5 oktober 1944 werd Kerkrade bevrijd. De inwoners konden pas drie weken later naar huis terugkeren: Aken was toen gevallen. Kerkrade was zwaar gehavend en door de Duitsers geplunderd. (3312)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Kerkrade, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Archeologische Werkgroep Kerkrade.
- Kerkrade Gisteren en Vandaag is een online (voortdurend in ontwikkeling zijnde) encyclopedie van Kerkrade.
- Stichting Fontes Rodenses, Postadres: Paulus Potterstraat 30, 6464 CB Kerkrade.

Enkele kenmerkende wijken en buurten in Kerkrade (niet uitputtend)
- Bleijerheide (in het Limburgs: Blerhei)
Aan drie zijden grenzend aan Duitsland. Aan de oostzijde loopt de grens in het midden van de Nieuwstraat, (met dank aan Mart Smeets) bekend van radio en televisie na menig internationaal sporttreffen. Sinds 1997 hangen hier tweetalige straatnaambordjes met in het Nederlandse blauw-wit Nieuwstraat en in het Duitse zwart-wit Neustrasse/Aachenerstrasse. De Domaniale Mijn (1723-1969) (op ansichten ook vaak Dominiale Mijn genoemd) lag N van Bleijerheide, tussen Bleijerheide en Holz, ter hoogte van de buurt Nulland, waar ook het bewaard gebleven schachtblok Nulland naar genoemd is. Er lagen nog twee particuliere mijnen; Bleijerheide en Neuprick, die zijn echter in de jaren twintig van de 19e eeuw reeds gesloten.

- Chêvremont (in het Limburgs: Sjevemet)
1396 Schaveymont, 1423 Schravremont, 1580 Scheveymont.
In het licht van de oude vormen bestaat er geen enkel verband tussen de Limburgse naam en de naam van het Luikse Chèvremont (844 kopie ca. 1191 Capremons, ‘geitenberg’). Het Zuid-Limburgse Chêvremont is ontstaan uit het Latijnse cavatum montem, ‘berg met steile hellingen die afdalen naar een holle weg of gracht’. (3083) Voormalig ‘mijndorp’.

- Haanrade (in het Limburgs: Haander)
Ca. 1170-1180 Hanrothe, ca. 1170-1180 kopie 18e eeuw Hagenrothe.
Samenstelling van de persoonsnaam Hago en rode, ‘rooiing, ontginning’. Men kan in plaats van aan een persoonsnaam ook aan hagen, ‘omheining’ denken. (3083) Voormalige buurtschap/dorp, thans buurt in het oosten van Kerkrade, grenzend aan de Worm en aan Duitsland, tegenover Worm.

- Locht (in het Limburgs: De Loch)
Beschouwd als variant van lochten, ontstaan uit lochtuun, ‘moestuin’, overeenkomend met het Oudengelse leac-tun, ‘vegetable garden’. Het eerste deel beantwoordt aan het Nederlandse look, ‘jong groen, groente’, het tweede aan het Nederlandse tuin, ‘ommuurde grond’. De oorspronkelijke betekenis is dus ‘tuin voor het kweken van groente’. (3083) Buurt in het W van Spekholzerheide, thans grotendeels gemeente Kerkrade, gedeeltelijk gemeente Heerlen (vroeger was het net andersom). Verdeeld in Bovenste Locht (met grensovergang Locht-Horbach) en Onderste Locht (is het N gedeelte). Gelegen aan de weg van Heerlen naar Aken.

- Spekholzerheide (in het Limburgs: Sjpekhei)
Speckholzerheide, 1108 Specholz, ca. 1170-1180 Specholtz, 1212 Spekholt, 1883 Spekholtserheide, 1903 Spekholzerheide. Stamt van het Middelnederlandse spechout, ‘zacht hout, spint’. (3083) Voormalig dorp, thans stadsdeel in het W van Kerkrade. Hier was de mijn Willem-Sophia gevestigd (1902-1970), gelegen rechts boven de wijk Gracht, aan de Duitse grens, thans industrieterrein.

- Terwinselen (in het Limburgs: Terwinsele)
Ca. 1170-1180 Wunzelen, ca. 1350 Wenselen, 1396 van der Wienzellen. Wordt verklaard als het Latijnse vinicella, ‘kleine wijngaard’. Wijngaarden kwamen in de Middeleeuwen al tot in Limburg voor. (3083) Rond kasteel Strijthagen, het domein van de voormalige Staatsmijn Wilhelmina (1906-1969), is het landschapsherstel ter hand genomen, onder meer door herbebossing. De steenberg (afvalstoffen) van de mijn is een skibaan geworden, in het park Strijthagen, N van Terwinselen, O/ZO van Het Eikske, gemeente Landgraaf.

Bezienswaardigheden
- Abdij Rolduc.
- OLV van Lourdeskerk.
- St. Lambertuskerk.
- Klooster en kapel Regina Pacis.
- Kloosterkapel Pannesheidestraat.
- H. Antonius van Paduakerk.
- Kasteel Erenstein.
- Mijnwerkersmonument D'r Joep.
- Fundamenten Romeinse villa.
- Baalsbruggermolen.

Musea
- Discovery Center Continium.

Jaarlijkse evenementen
- Sinds 1951 is er in Kerkrade het vierjaarlijkse Wereld Muziek Concours WMC, het grootste concours voor harmonie- en fanfareorkesten ter wereld.
- Terwinselerstraatmarkt (op een zondag in mei).
- Braderie (op een donderdag eind mei) op de Markt.
- Zomerkermis (rond een weekend eind juni).
- Braderie Sint Jansmarkt (op een zondag eind juli).
- Het Orlando Festival (twee weken in augustus) is een kamermuziekfestival in abdij Rplduc. Het festival staat nationaal en internationaal in hoog aanzien.
- Herfst Fair (op een zondag eind september) in de Botanische Tuin.
- Kermis (rond een weekend in september) in het centrum.

Natuur en recreatie
- IVN afd. Kerkrade.
- Botanische tuin.
- Het Stadspark met hertenpark is een rustiek vormgegeven park nabij het stadscentrum van Kerkrade.
- Zwembad en recreatiecentrum D'r Pool.
- Wormdal.
- GaiaPark Zoo.
- Markt in het centrum (Koopcentrum), vrijdag van 7.00 uur tot 13.00 uur.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Kerkrade (online te boeken).
Overnachten
- Hotels in Kerkrade en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Kerkrade (online te bestellen).
- D’r Kirchröadsjer Dieksiejoneer, 2e druk, met register Nederlands-Kerkraads, is verschenen in 1997. Ook in 2001 is een Uitgebreide woordenlijst Nederlands-Kerkraads verschenen.

Foto's en ansichten
- Foto´s en ansichten in de Beeldbank van het Gemeentearchief Kerkrade.