Heerlen

Heerlen

Onderdelen

lokatie

samenvatting:

Status
- Heerlen is een stad en gemeente in de provincie Limburg, in de regio Parkstad.
- De gemeente Heerlen is in 1982 vergroot met de gemeente Hoensbroek.
- De meeste buurtschappen van Heerlen zijn in de loop der tijd opgegaan in wijken en buurten van de kern Heerlen. Alleen Ten Esschen en Benzenrade zijn tegenwoordig nog te herkennen als min of meer los van de kern Heerlen gelegen buurtschappen.
- Wapen van de gemeente Heerlen.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Heerlen.

Naam
In het Limburgs
Heële.
Oudere vermeldingen
Herle, ca. 300 kopie 8e eeuw Coriovallum, ca. 365 kopie 13e eeuw Coriovallio, ca. 1050 kopie eind 11e eeuw de Herla, 1883 Heerle, 1895 Heerlen.
Naamsverklaring
Samenstelling van het Germaanse harja* ‘leger’ en walla* dat voortkomt uit het Latijnse vallum ‘wal’.(1362)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
Heerlen ligt NO van Maastricht, in het zuidoosten van Limburg.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Heerlen 886 huizen met 4.546 inwoners, verdeeld in dorp Heerlen 328/1.688 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Caumer 43/221, Bautsch 15/51, Rukker 9/55, Akerbaan 47/254, Vrusschenhusken 4/22, Soureth 5/26, Beitel 10/53, Vrusschemig 50/226, Benzenrade 43/211 en dorp Welten 72/361 met de buurtschappen Heerlerheide 131/657, Husken 8/44, Vrank 9/60, Koningsbeemd 9/45, Morgen 6/18, Huisberg 8/36, Ganzeweide 22/114, Varebeuker 14/48, Einde 15/110, Schrijversheide 17/117, Heerenweg 4/30, Robroek 11/59 en Musschemig 6/40.
- In 1900 had de gemeente Heerlen 1.141 huizen met 6.646 inwoners, in 1920 5.495/32.263, in 1950 11.561/61.227, in 1970 22.189/75.058, in 1980 (vóór de herindeling) 26.343/71.435.
- Oppervlakte in 1981 (vóór de herindeling) 3.450 hectare, thans 4.524 hectare.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Heerlen ca. 45.000 huizen met ca. 90.000 inwoners.

Geschiedenis
Archeologen hebben in 1997 op de Schelsberg aan de Heerenweg een nederzetting uit de Michelsbergcultuur (4400-3500 v. Chr.) aangetroffen. Het unieke hiervan is dat het de eerste keer is dat in Nederland een nederzetting uit die tijd is gevonden die is omgeven door greppels en wallen, de zogenoemde aardwerken. Greppels die soms tien tot tweehonderd hectare gebied omsluiten. Archeologen gissen nog altijd naar de functie van deze greppels. De Michelsbergcultuur is genoemd naar de eerste opgegraven nederzetting van dit type op de Michelsberg bij het Duitse Untergombach in 1891. Omgreppelde nederzettingen uit deze tijd zijn vooral aangetroffen in Duitsland, België en Noord-Frankrijk. In Zuid-Nederland zijn wel eerder voorwerpen van deze cultuur gevonden. Voor zover bekend werd de nederzetting zesduizend jaar geleden bewoond door boeren die zich zowel met landbouw als veeteelt bezighielden. Dat er zo weinig bekend is over dit tijdperk heeft te maken met de materialen die destijds werden gebruikt. Dat waren allemaal vergankeljike materialen; metaal kende men in die tijd nog niet. (3020 11-10-1997)

‘Coriovallum’ moet in de Romeinse tijd (van circa 5 voor tot 400 na Christus) een belangrijke civiele nederzetting zijn geweest bij het kruispunt van de Romeinse heirbanen Boulogne sur Mer-Köln en Xanten-Trier. Een granieten zuil op het Raadhuisplein in het huidige stadscentrum markeert de plaats van het kruispunt. In 1940 stootte een landbouwer bij het ploegen toevallig op een badgebouw, ‘Thermen’, uit de Romeinse tijd, waarvan de fundamenten in 1975-1977 zijn overbouwd en te zien in het huidige Thermenmuseum. De Thermen van Coriovallum zijn nagebouwd in het Archeon in Alphen aan den Rijn.

Het stratenplan van de binnenstad wijst op de vesting van het middeleeuwse ‘Herle’. Dit verdedigingswerk werd door de Brabanders in 1244 ge- of herbouwd. Moderne muren uit de jaren zestig van de 20e eeuw geven de omtrek aan. Bij de toren van de Pancratiuskerk, de Schelmentoren, en bij de pastorie zijn nog resten van het middeleeuwse ‘Landsfort Herle’.

Rond 1900 nog een dorp, groeide Heerlen door de komst van de mijnen uit tot een moderne stad. Heerlen heeft zijn explosieve groei en ontwikkeling te danken aan de vestiging van de mijnindustrie in Zuid-Limburg. Tussen 1900 en 1975 was Heerlen het centrum ervan. Van de twaalf mijnen die Zuid-Limburg toen had, lagen er elf in en om Heerlen. De schachttoren van de voormalige Oranje Nassau I, de eerste kolenmijn in Heerlen (1899-1974), is bewaard gebleven als industrieel monument (gelegen achter het huidige CBS-gebouw). De sluiting van de mijnen in de jaren zestig en zeventig leidde tot het wegvallen van veel arbeidsplaatsen. Met investeringsregelingen en vestigingspremies voor nieuwe grote en kleine bedrijven is de economie toen gestimuleerd. Ook zijn verschillende rijksdiensten naar dit gebied overgeheveld, zoals het ABP, het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) en de OU (Open Universiteit).

Het huidige Heerlen
Haar kwaliteiten als moderne stad ontleent Heerlen onder meer aan architectonische monumenten uit de periode 1850-1950. Door al ruim een eeuw eigentijdse architectuur bezit Heerlen een unieke collectie representanten van alle belangrijke architectuurstromingen uit de 20e eeuw, zoals de Amsterdamse School. Door de invloed van het mijnverleden bestaat Heerlen uit losse kernen die door groengebieden gescheiden zijn. Mijnterreinen en steenkolenbergen veranderden door de operatie 'van zwart naar groen` in moderne woonwijken, nieuwe bedrijventerreinen en groene recreatiegebieden. Het groen van Imstenraderbos, Aambos, Terworm en Brunssummerheide omringen de stad.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Heerlen, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Heemkundevereniging Heerlen Stad.
- Heemkunde Parkstad Het Land van Herle.
- Rijckheyt Centrum voor Regionale Geschiedenis.
- Heerlen Vertelt is een site met door inwoners zelf geschreven verhalen (inmiddels al meer dan 100) over Heerlen in vroeger tijden.
- Kroniek van Heerlen (overzicht van gebeurtenissen in Heerlen sinds de 19e eeuw).

Bezienswaardigheden
- Kruisbasiliek Verschijning van de Onbevlekte Maagd.
- St. Pancratiuskerk.
- Sint Martinuskerk.
- Koepelkerk of Annakerk.
- St. Antonius van Padua-kerk.
- Andreaskerk.
- Hervormde kerk.
- Moderne kerkenbouw in Heerlen.
- Kruisen en kapellen in Heerlen.
- Kasteel en hoeve Passart-Nieuwenhagen.
- Waterradmolens in Heerlen.
- Watertorens in Heerlen.
- Schelmentoren of Gevangentoren.
- Glaspaleis / SCHUNCK*.
- Horicherhof.
- Stadhuis.
- Houten elektriciteitspalen Heerlerbaan.
- Huis De Luijf.
- Huize Savelberg met grafkapel van mgr. Savelberg.
- Mijnsteenberg en Sigrano-groeve.
- Royal Theaters.
- Beelden in de gemeente Heerlen.
- Mariakapel te Palemig. Mariakapel te Rennemig.

Musea
- Thermenmuseum.
- SCHUNCK* is o.a. een museum voor moderne en hedendaagse kunst. Zie ook bij Bezienswaardigheden.
- Nederlands Mijnmuseum.

Jaarlijkse evenementen
- De Stichting Kerkconcerten Heerlen organiseert jaarlijks een reeks concerten in Heerlense kerken. Voor de data zie de site Kerkconcerten Heerlen.
- Het Charles Hennen Concours (weekend in april) is een internationaal kamermuziekconcours voor strijkers.
- Voorjaarskermis (rond een weekend eind mei / begin juni) in het centrum.
- Jongerenmuziekfestival Booch! (weekend in augustus).
- Cultura Nova is een festival van ruim een week (eind augustus / begin september) met ruim honderd voorstellingen, concerten, films, lezingen en performances.
- De Preuvenetour (begin september) is een wielerwedstrijd voor prominenten. Lengte ca. 100 km, de start is in Heerlen. De opbrengst is voor goede doelen.
- Kermis in Heerlerheide rond een weekend eind september.
- Najaarskermis gedurende vijf dagen in oktober.

Natuur en recreatie
- Limburgs Science Centrum eXplorion.
- Landgoed Terworm.
- Landgoed Imstenrade met o.a. villa Imstenrade, het Imstenraderbos en boerderij met watertoren.
- Parkstad-fietsroute.
- Parkstad-wandelroute.
- Bezoekerscentrum Brunssummerheide.
- Ir. Dingerpark.
- Het rond 1920 als eerste stadspark aangelegde Aambos is een oud hellingbos bij het centrum van Heerlen, ingericht als wandelpark met dierenverblijf en hertenkamp.