Hoofdmenu

IJsselstein

Plaats
Stad en gemeente
IJsselstein
Lopikerwaard
Utrecht

ijsselstein groeten uit 1916 [640x480].jpg

IJsselstein Groeten uit 1916
IJsselstein Groeten uit 1916

brede_wespenorchis_epipactis_helleborine.jpg

IJsselstein, in het IJsselbos is o.a. de Brede wespenorchis (Epipactis helleborine) te vinden.
IJsselstein, in het IJsselbos is o.a. de Brede wespenorchis (Epipactis helleborine) te vinden.

UT gemeente IJsselstein in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente IJsselstein in ca. 1870 kaart J. Kuijper
gemeente IJsselstein in ca. 1870 kaart J. Kuijper

IJsselstein

Status
- IJsselstein is een stad en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Lopikerwaard.

- Wapen van de gemeente IJsselstein.

- IJsselstein heeft een stedenband (jumelage) met Herentals (België, sinds 1982) en Strakonice (Tsjechië, sinds 1994).

- Onder de stad IJsselstein vallen ook de buurtschappen Achtersloot en Klaphek.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente IJsselstein.

- De gemeenten IJsselstein en Montfoort gaan vooralsnog niet fuseren, maar hebben, wellicht als eerste stap in dit proces, per september 2013 wel hun bestuurlijke organisaties samengevoegd.

Naam
Oudere vermeldingen
1279 Yselsteyne, 1345 Ycelsteyne, 1883 IJselstein, 1903 IJsselstein.
Naamsverklaring
Betekent steen ‘burcht’ aan de IJssel. De benaming stein in plaats van steen was een tijdlang in de mode in de Middeleeuwen en duidt op invloed van het Duitse Rijnland en Limburg.(1)
Bij- en spotnamen

- Tijdens carnaval wordt IJsselstein hernoemd in Apenstad (site Karnavals Organisatie IJsselstein) en de IJsselsteiners heten dan Apenluiders.

Ligging
IJsselstein ligt ZW van Utrecht, W van Nieuwegein, aan de Lek in het Z en de Hollandse IJssel in het N. Het gebied in het ZO rond de buurtschap Klaphek behoort formeel niet tot de Lopikerwaard, omdat het O van de IJssel is gelegen.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente IJsselstein 528 huizen met 3.380 inwoners, verdeeld in stad IJsselstein 349/2.249 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Achtersloot 58/372, Achthoven (in die tijd ook gedeeltelijk zelfstandige gemeente, thans geheel gemeente Montfoort) 15/113, IJsseldijk 38/230, Eiteren 30/134, Panoven (genoemd naar de fabriek waar dakpannen werden gebakken) 14/142, Hoogendijk 14/93 en Hoogenbiezendijk 10/47.

- Tegenwoordig omvat de gemeente IJsselstein ca. 15.000 woningen met ca. 35.000 inwoners.

Geschiedenis
IJsselstein is een voormalige heerlijkheid en baronie, die destijds de districten IJsselstein, Benschop en Noord-Polsbroek omvatte. In 1267 was de heerlijkheid in bezit van een Arnold of Arend van Amstel. In deze dagen werd de nederzetting meestal Achtersloot of Eiteren genoemd. De naam IJsselstein wordt voor het eerst vermeld in een oorkonde uit 1279, waarin Gijsbrecht, de zoon van Arnold, die de heerlijkheid toen bestuurde omdat zijn vader in de gevangenis zat, zegt dat “zijne voervaders heren tot Yselsteyne gheweest hadden”. IJsselstein is dus al eerder ontstaan. Zo zijn er enkele vondsten die beschouwd worden als 9e-eeuws.

Te Eiteren stond ooit de parochiekerk. Opgravingen hebben geleerd dat er een stenen gebouw was dat wordt gedateerd in de 12e eeuw. Het is niet onwaarschijnlijk dat op dezelfde plek veel eerder een houten bedehuis was gebouwd. In 1310 kreeg Heer Gijsbrecht van de bisschop toestemming een nieuwe kerk te bouwen, waaraan de rechten van de kerk van Eiteren verbonden mochten worden. Op een andere plek, maar ook vrij dichtbij de IJssel, binnen de omtrek van de latere muren van IJsselstein, ving de bouw aan.

Wanneer de Van Amstels naar deze streek kwamen, is niet exact bekend. Wel bekend is dat de telgen van het geslacht een grote expansiedrift kenden en tot onafhankelijkheid van hogere heersers wilden komen. In de late Middeleeuwen zijn het beurtelings de Utrechtse bisschoppen en de Hollandse graven die de Heren van IJsselstein hun bezittingen betwisten, opeisen, innemen of zelfs vernietigen. Omstreeks 1300 moest het slot IJsselstein na belegering meermalen worden verlaten, maar de Van Amstels slaagden er toch in er steeds terug te keren. In de betrekkelijk rustige periode die volgde, kon bij het slot een stadje verrijzen. In 1331 was IJsselstein onder Guyotte van IJsselstein, dochter van Arnold III en gade van Johan van Egmond, tot stad verheven en in 1390 werd deze met muren, torens en poorten versterkt. Onder andere drie jaarmarkten maakten het stadje welvarend en zorgden voor bevolkingsaanwas.

IJsselstein is daarna nog diverse malen verwoest. Het meest drastisch gebeurde dat in 1418, op last van Jacoba van Beieren. Op de Dag der Onnozele Kinderen (28 december) werden de stadsmuren en de meeste gebouwen gesloopt, waarop Utrechtse troepen een ware slachting aanrichtten. Na het beëindigen van de langdurige ruzie met grote buur Utrecht keerde in 1511 de rust terug. Dat de wederopbouw van de stad zeer planmatig verliep, is te zien aan het symmetrische stratenpatroon van het oude centrum van IJsselstein (dat in aanvang een oud verkavelingspatroon zou volgen). In 1551, toen Anna van Egmond trouwde met Willem van Oranje, kwam IJsselstein in handen van de Oranjes. Daarom is één van de vele titels van koningin Beatrix nog steeds Barones van IJsselstein.

Industrie
Halverwege de 19e eeuw komen nieuwe vormen van industrie op, waarbij de Hollandse IJssel fungeert als aan- en afvoerroute. Gedurende een eeuw groeit en bloeit de houtverwerkende industrie en floreren de steenovens langs de IJssel. Sinds de jaren zestig van de 20e eeuw gaat het met de hout- en steenindustrie echter bergafwaarts. Veel fabrieken sluiten de deuren. Nieuwe bedrijven, vaak in de dienstverlenende sector, komen ervoor in de plaats.

Sloop stadsmuren en -poorten en stadsuitbreiding
De middeleeuwse oorsprong van IJsselstein blijft tot in de 19e eeuw het uiterlijk van de stad domineren. In de loop van die eeuw echter worden uit geldgebrek vrijwel alle stadsmuren en -poorten gesloopt. Het dan al danig vervallen kasteel Steyne gaat eveneens tegen de vlakte. Alleen de kasteeltoren staat nog steeds fier overeind als getuige van andere tijden. De oude middeleeuwse contouren bepalen de stadsgrenzen nog tot na de Tweede Wereldoorlog, met uitzondering van het eerste gedeelte van één uitbreidingswijk uit de jaren twintig: Oranjekwartier. Na de oorlog is IJsselstein in hoog tempo uitgegroeid tot de stad met ca. 35.000 inwoners die zij nu is. De meest recente uitbreiding is de wijk Zenderpark in het zuiden, met ca. 4.000 woningen. De provincialeweg N210 is daarvoor Z om de wijk Zenderpark heen verlegd, om een goede verkeersdoorstroming te behouden.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van IJsselstein, kunt u terecht bij Stichting Historische Kring IJsselstein.

Bezienswaardigheden
- Het centrum van IJsselstein is een beschermd stadsgezicht.

- Korenmolen De Windotter.

- NH kerk en toren.

- Graftombe voor de Heren van IJsselstein.

- Mariakapel.

- Sint Nicolaasbasiliek.

- Voormalig stadhuis.

- Kasteeltoren.

- Zendmast Gerbrandytoren, in de volksmond bekend als zendmast Lopik, is met zijn 375 meter de hoogste toren van Nederland, en tijdens de kerstperiode de hoogste kerstboom van Nederland.

- Gevelstenen in IJsselstein.

- In 2001 zijn langs de Eitersesteeg in een hoefijzervormige gracht de contouren opgemetseld van een voormalig kerkje uit de 13e eeuw, dat tijdens de Reformatie is verwoest. De toegang is ter hoogte van Ommedracht 15 en 16.

- Vlakbij het stadhuisplein bevindt zich de Waag, waarin de VVV is gehuisvest. Vanaf 1599, het bouwjaar van de Waag, controleerde men hier het gewicht van goederen zoals hennep, graan en turf. IJsselstein kende zelfs een eigen gewichten- en matenstelsel. De Waag speelde voor boeren in de wijde omgeving een grote rol.

- Het gemaal van IJsselstein, nabij de kruising Paardenlaan/Hoge Biezen, is als gevolg van de Ruilverkaveling Lopikerwaard, waarbij onder meer de 16 bestaande gemalen zijn vervangen door 4 nieuwe, niet meer in functie. Het gemaal is in 1884 gebouwd als vervanging van de op dezelfde plaats gestaan hebbende Watermolen van den Hogen Biezen, die via de stadsgracht - die dus als boezem fungeerde - het water van de polders Hooge Biezen en Over Oudland op de IJssel uitsloeg. De oude molenaarswoning, die opvallend op een wigvormig perceel in het water ligt, is wél gehandhaafd. Het machinehuis is na 1945 grotendeels verbouwd tot woning voor de machinist, met aanbouw van een nieuw machinehuis.

- De huidige hoeve Rijpickerwaard ligt op de plaats van het vroegere kasteel Rijpickerwaard, in de gelijknamige waard. Dit kasteel wordt voor het eerst genoemd in 1217 als deel van het nieuwe kerspel van het Gein. Het is een leen van IJsselstein. Een tijdlang is het bewoond door de schout van IJsselstein. Tussen 1763 en 1789 is het grote huis afgebroken en is er een boerderij gebouwd. In 1889 is deze vervangen door een nieuwe boerderij, die tegenwoordig als dierenasiel en -pension Rijpickerwaard in gebruik is.

- De IJsselsteinse watertoren aan het Hooglandse Jaagpad, die door de grenscorrecties van 1989 op Nieuwegeins grondgebied is komen te liggen, is gebouwd in 1911, is 29 meter hoog en heeft een betonnen vlakbodemreservoir met een inhoud van 200 kubieke meter. De draagconstructie is van beton. Ontwerper en aannemer: F.J. Stulemeyer & Co. Het naastgelegen gebouw was oorspronkelijk een gasfabriek. De toren is in 1997 gerenoveerd en nog steeds in gebruik.

- In 1960 deed de IJsselsteinse amateurarcheoloog Remy Ooyevaar zijn eerste grote vondst. Sindsdien heeft Ooyevaar met de in 1973 door hem opgerichte Archeologische Werkgroep Zuidwest-Utrecht tienduizenden vondsten gedaan in de provincie. Een deel hiervan is te bezichtigen op zijn Archeologiezolder. Ooyevaar heeft ook een indrukwekkend archief opgebouwd met vrijwel alle verschenen publicaties over Zuidwest-Utrecht. In tal van artikelen heeft hij verslag gedaan van zijn onderzoek. In het boek Archeologie van de Lopikerwaard (225) maakt Ooyevaar de balans op van de opgravingen in Zuidwest-Utrecht. Rietzangerlaan 38. Tel. 030-6882667. Te bezoeken op afspraak.

Jaarlijkse evenementen
- De IJsselsteinloop (zaterdag in mei) is een halve marathon, met tevens een 10 km- en 5 km-loop.

- Avond-fietsvierdaagse IJsselstein (juni).

- Maria Ommegang op Sint Jansdag (24 juni). De voormalige buurtschap Eiteren is lange tijd een bedevaartplaats geweest. Zie ook bij de Sint Nicolaasbasiliek.

- Braderie (1e zaterdag in juli).

- Jazzfestival (2 dagen in september).

- IJsselpop in september.

- Country & Westernfestival in september.

- Op een zaterdag half december: grote Kerstmarkt in de binnenstad.

Landschap, natuur en recreatie
- Elke vrijdag is er van 13.30 tot 21.00 uur markt in de sfeervolle binnenstad.

- De waterrijke omgeving leent zich goed voor de recreatievaart. Boottochten op de Hollandse IJssel zijn mogelijk in de maanden juni, juli en augustus. Voor kanoërs, roeiers, zeilers en andere watersporters is een mooie route vanuit Utrecht mogelijk via het Merwedekanaal en de Doorslag naar de Hollandse IJssel. Na een pauze in IJsselstein bereikt u zo de Lopikerwaard. De route gaat verder langs de stadjes Oudewater en Montfoort.

- Eén van de mooiste delen van IJsselstein is het gebied langs de Hollandse IJssel, ten noordoosten van de stad. Van oudsher is dit een agrarisch terrein met grote landschappelijke waarden. De uitgestrekte weidevelden, de karakteristieke boerderijen, de IJsseldijken en de griendbosjes geven het gebied een eigen karakter.

- IVN Nieuwegein-IJsselstein en omstreken.

- Kinderboerderij op de hoek Achtersloot / Eitersesteeg.

- Sportfondsenbad De Hooghe Waerd.

- Het IJsselbos ligt weliswaar op grondgebied van de gemeente Nieuwegein, maar omdat dit gebied nog t/m 1988 onder de gemeente IJsselstein viel en dit bos als een soort enclave oostelijk van de A2 wél in de Lopikerwaard ligt, hebben wij het hier bij IJsselstein (waar het ook tegenaan ligt) beschreven. Het IJsselbos ligt tussen de A2 en de Kromme IJssel, westelijk van de watertoren die u vanaf de A2 kunt zien liggen. U hebt een goede plattegrond nodig om (de weg naar) het bos te kunnen vinden! Ondanks de ingeklemde ligging tussen de snelweg A2 en de woonwijken van Nieuwegein kunt u het IJsselbos*1 beleven als een oase van rust. Het circa 19 hectare grote terrein is aangelegd in het kader van de Ruilverkaveling Lopikerwaard en behoort tot het rivierengebied. In dit gebied ontstaat langzaam een natuurlijk gevarieerd bos door uitzaaiing en opslag van bomen en struiken. In het midden van het bos is een plas gegraven. U kunt hier bijzondere plantensoorten aantreffen zoals de brede wespenorchis en de voor de Lopikerwaard unieke distelbremraap.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van IJsselstein (online te boeken).

- Hotels in IJsselstein en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over IJsselstein (online te bestellen).

Foto's
- Fotoserie van IJsselstein van fotograaf Martin Stevens.

Links
- Officiële site van de gemeente IJsselstein.

- IJsselstein linkspagina.

- Lokale omroep RTV9.

- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van IJsselstein RK.

- Zorgboerderij De Moostdijk.

Reactie toevoegen