Gilze en Rijen

Status
- Gilze en Rijen is een gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat. Gemeentehuis te Rijen.
- De gemeente Gilze en Rijen omvat de dorpen Gilze, Rijen, Hulten en Molenschot, plus een aantal buurtschappen. Deze worden beschreven bij de dorpen Gilze en Rijen.
- De buurtschap Berkeind (NO van Gilze, aan de Schoorweg) valt sinds de gemeentelijke herindelingen van 1997 onder de gemeente Tilburg.
- Wapen van de gemeente Gilze en Rijen.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Gilze en Rijen.

Naam
Naamgeving gemeente
Veel mensen betitelen de gemeente of de gezamenlijke dorpen Gilze en Rijen als ‘Gilze-Rijen’. De Gilzenaar of Rijenaar zal u dat niet in dank afnemen. Gilze en Rijen zijn vandaag de dag nog steeds twee aparte dorpen die niet aan elkaar zijn gegroeid (zoals dat bijvoorbeeld bij Etten-Leur, voorheen Etten en Leur, wel is gebeurd). Het misverstand is wel verklaarbaar: het militaire vliegveld dat tussen de dorpen in ligt, heet namelijk ‘Gilze-Rijen’. Ook het NS-station heet zo. Maar de gemeente heet dus "Gilze en Rijen" en niet "Gilze-Rijen".

Ligging
De gemeente Gilze en Rijen ligt O van Breda, W van Tilburg.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Gilze en Rijen 405 huizen met 2.764 inwoners, verdeeld in dorp Gilze 52/306 met de buurtschappen Aalstraat 21/106, Vossenberg 14/133, Weilenseinde 10/59, Bolberg 19/140, Horst 7/50, Hulten 25/192, Haansberg (ged.) 18/136, Nerhoven 25/189, Moleneind 4/28, Verhoven 9/58, Driehoek 5/35, Raakeind 19/126, Langereit 6/44, Brakken 11/36, Biesstraat 19/169, Molenschot 28/192, Den Aart 3/14 en Valkenberg (Valkenburg) 9/55, en dorp Rijen 42/279 met de buurtschappen Heikant 8/65, Laareind 22/162, Den Hoek (thans opgegaan in de Rijense bebouwing) 7/39, Laagstraat 14/97 en Haansberg (ged.) 8/54.
- De meeste buurtschappen in de gemeente Gilze zoals hierboven genoemd, bestaan nog. Alleen Haansberg is getransformeerd tot bedrijventerrein van Rijen. Samenstelling van berg ‘oprijzing in het terrein’ en de diernaam haan ‘korhaan’” (1). Rond 1870 was er naast Haansberg nog sprake van Hoog Haansberg (ZW van Haansberg) en Lage Haansberg (NO van Haansberg). Haansberg viel deels onder Gilze, deels onder Rijen. In 1825 werd de straatweg van Breda naar Tilburg dwars door deze buurtschap gelegd.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Gilze en Rijen ca. 10.000 huizen met ca. 25.000 inwoners.

Geschiedenis
Gilze en Rijen is vanouds een centrum van leerindustrie. Rond 1870 waren er 26 leerlooierijen, 19 linnenweverijen, 3 bierbrouwerijen, 2 olieslagerijen, 2 mouterijen, 2 waskaarsenmakerijen en 1 touwslagerij. Rond 1960 waren er nog 53 leer- en 15 schoenfabrieken.
- Verhalen over de geschiedenis van Gilze en Rijen op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Vliegbasis
De gemeente Gilze en Rijen is landelijk bekend vanwege de Vliegbasis Gilze-Rijen. “Reeds in 1910 werden hier op de Molenheide vliegdemonstraties gehouden en toen werd ook de eerste Nederlandse vliegvereniging opgericht. De vliegbasis Gilze-Rijen is vooral in de Tweede Wereldoorlog een begrip geworden, toen zij door de Duitse bezetters op grote schaal werd uitgebreid. Het werd het grootste vliegveld van West-Europa met zijn 630 hectare. In 1949 werd Gilze-Rijen een van de zestien NATO-vliegvelden” (26).

“Midden op het vliegveld, door bosschages aan het oog onttrokken, ligt een grote metersdiepe ronde put gevuld met water, met daarin een groot houten vlot dat op glazen kogels kan draaien. Deze zeer ingenieuze machine werd door de Duitsers aangelegd en gebruikt om tijdens de Tweede Wereldoorlog de kompassen van hun op de vliegbasis gestationeerde vliegtuigen te testen en af te stellen. Dit was nodig omdat de kompasinstelling van de Duitse oorlogsvliegtuigen die vanuit Nederland opereerden, afweek van de standaardinstelling die er in de vliegtuigfabriek in Duitsland werd ingeprogrammeerd. Het apparaat is nog geheel intact. Bij de constructie ervan werd geen enkel ijzeren onderdeel gebruikt, omdat dat de gevoelige kompasnaalden zou kunnen beïnvloeden. Een schitterend stukje industriële archeologie” (26).

“Dicht bij de ingang van de vliegbasis staat een merkwaardig schildwachthuisje dat uit de Tweede Wereldoorlog stamt en op het terrein werd teruggevonden. Het werd gemaakt van een vliegtuigbom. Er kan net één man in zitten. Als curiositeit heeft men het wachthuisje deze ereplaats gegeven” (26).
- Site Vliegbasis Gilze-Rijen.

Natuur en recreatie
- Fietsroute langs monumenten in de kernen van de gemeente Gilze en Rijen (pdf).

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Gilze en Rijen (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Gilze en Rijen (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Gilze en Rijen.
- Heemkring Molenheide.