Postcodeboek

boxtel_buurtschappen_kopie.jpg

Velen denken dat in het Postcode'boek' al onze woonplaatsen staan, maar dat is niet zo: in ons postcodesysteem staan maar ca. 2.500 plaatsen. Ca. 4.000 buurtschappen en ca. 200 dorpen zijn daarin 'vergeten'. Foto: buurtschappen rond Boxtel

Velen denken dat in het Postcode'boek' al onze woonplaatsen staan, maar dat is niet zo: in ons postcodesysteem staan maar ca. 2.500 plaatsen. Ca. 4.000 buurtschappen en ca. 200 dorpen zijn daarin 'vergeten'. Foto: buurtschappen rond Boxtel

De eerste editie van het postcodeboek*, met de huidige systematiek van 4 cijfers en 2 letters, is uitgebracht in 1978. Deze systematiek is bedacht - en aanvankelijk alleen bedoeld geweest - om de sterk toegenomen poststromen in het vervolg mechanisch en dus sneller en goedkoper te kunnen sorteren (op grond van postcode en huisnummer). In de jaren daaraan voorafgaand heeft de toenmalige PTT Post (de voorganger van het huidige PostNL) alle gemeenten gevraagd wat hun 'woonplaatsen' zijn, om daaraan vervolgens 1 of meer (bij plaatsen met meer dan ca. 10.000 inwoners en bij plaatsen die onder meer gemeenten vielen) 4-cijferige postcodes toe te kennen. Omdat gemeenten daar autonoom in waren en zijn, constateren wij dat er in dit kader 3 soorten toenmalige gemeenten waren:

1) de meeste gemeenten hebben alleen al hun steden en dorpen (dus exclusief de buurtschappen, die men vaak gemakshalve onder het bijbehorende dorp liet vallen) een postcode en woonplaatsnaam laten toekennen;

2) een kleine minderheid der gemeenten heeft voor al haar geografische woonplaatsen, dus tot op buurtschapsniveau, een postale woonplaatsnaam met bijbehorende postcode laten toekennen (met name: Bergh, Borger, Denekamp, Diever, Gramsbergen, Hardenberg, Kerkwijk, Roden, Rolde, Sleen, Steenwijkerwold, Terschelling, Tubbergen, Vries, Winterswijk, Wymbritseradeel);

3) een andere minderheid der gemeenten heeft alleen de gemeentenaam en niet die van haar dorpen als woonplaatsnaam laten toekennen, waardoor de dorpen voor de postadressen sindsdien 'in' de woonplaatsnaam van de gemeentenaam liggen (voorbeelden: Amsterdam, Enschede, Veghel). Veel van de betrokken dorpen (het betreft ongeveer 200 'vergeten dorpen' in ruim 100 toenmalige gemeenten) waren en zijn daar, begrijpelijk, niet blij mee. De postcode (met de bijbehorende destijds vastgestelde postale plaatsnaam), die oorspronkelijk eigenlijk alleen bedoeld was om de post in het vervolg geautomatiseerd te kunnen sorteren, heeft immers geleidelijk tevens een maatschappelijk veel bredere betekenis gekregen. Naast het feit dat het ontbreken van de juiste plaatsnaam in het postadres een ontkenning is van de identiteit van de dorpen en buurtschappen in kwestie en die van hun inwoners, heeft het ook nog als praktische consequenties dat bezoekers, klanten, leveranciers en hulpdiensten nogal eens verkeerd rijden (want in de postale plaatsnaam ter plekke gaan zoeken) en dat statistieken over de dorpen lastig te verkrijgen zijn (want vaak gebaseerd op de postcode). Een klein deel van de dorpen heeft later alsnog een eigen postcode en woonplaatsnaam toegekend gekregen (vaak na jarenlange 'strijd' vanuit het dorp. Voorbeelden: Haghorst, Haringhuizen, Nispen, Noordhoek, Wildervank). Maar uit kostenoverwegingen worden deze verzoeken vanuit de dorpen, om alsnog als postale woonplaats te worden erkend, maar zelden gehonoreerd.

- Tot slot zijn bij wijze van uitzondering ook nog enkele bedrijventerreinen als 'woonplaats' gekwalificeerd, waar nota bene doorgaans niet eens gewoond mág worden i.v.m. geluid- en stankcirkels en dergelijke (met name Botlek, Eemshaven, Europoort, Maasvlakte, Rotterdam gem. Albrandswaard, Schiphol, Vondelingenplaat).

De consequentie van een en ander is een, landelijk gezien, niet eenduidig bestand van 'woonplaatsen'. Met enerzijds een minderheid van de buurtschappen en postale woonplaatsen zoals Geelbroek met slechts letterlijk een handvol huizen. Anderzijds is er een minderheid van de dorpen, zoals Stompwijk met ca. 2.500 inwoners, die geen eigen postcode en postale plaatsnaam hebben. Zij bevinden zich wat de postale huisadressen betreft 'in' de nabijgelegen hoofdplaats (zoals bij Stompwijk: Leidschendam). Dit om te illusteren dat, hoe je het begrip 'woonplaats' ook definieert (alleen de dorpen en steden of ook inclusief de buurtschappen, want dat zijn geografisch gezien immers ook '(woon)plaatsen'), de lijst met 'postale plaatsnamen' en daarmee BAG-woonplaatsen niet alle 'woonplaatsen' van ons land omvat. Het is namelijk een veel voorkomend en op zich begrijpelijk misverstand dat dit wél zo zou zijn.

Het huidige aantal 'postale en BAG-woonplaatsen' is bijna 2.500. Uiteraard is dit bestand aan wijziging onderhevig, omdat er incidenteel plaatsen bij komen en verdwijnen. Het huidige aantal 'geografische woonplaatsen' (= steden, dorpen en buurtschappen) in ons land ligt ergens rond de 6.000. Omdat hier tot heden nog geen eenduidige lijst van is, is een van de doelen van Plaatsengids.nl om gaandeweg tot een dergelijke, in ieder geval zo eenduidig mogelijke, lijst te komen.
Zie ook het hoofdstuk BAG.

* Wij spreken gemakshalve nog steeds van postcodeboek, omdat die term is ingeburgerd en iedereen dus begrijpt wat ermee bedoeld wordt. In de praktijk is het laatste papieren postcodeboek verschenen in 2000. Inmiddels kunt u postcodes op internet opzoeken. De 2 hiertoe meest geëigende sites zijn die van PostNL zelf en die van Postcode.nl.

'Burgerlijke ongehoorzaamheid'
In de praktijk is er dus sprake van een discrepantie tussen de ca. 2.500 plaatsnamen die in 1978 een eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek hebben gekregen, en daarmee in de 2009 in werking getreden Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG), en de 200 dorpen en 4.000 buurtschappen die dat destijds níet hebben gekregen, en wier plaatsnaam dus niet bestaat volgens de adresbestanden. Formeel d.w.z. voor postcodeboek en BAG, zijn dat sindsdien dus geen woonplaatsen meer, maar in de praktijk zijn ze dat - geografisch en maatschappelijk gezien - natuurlijk wel degelijk. Het is daarom begrijpelijk dat een aantal instanties en personen in die plaatsen wel hun werkelijke geografische woonplaats in hun adres schrijft. Dat gaat ook gewoon goed, omdat in de postcode-adresbestanden bij PostNL t.b.v. de postsortering, synoniemen zijn opgenomen, waardoor de sorteersystemen weten dat het toch om dezelfde geografische woonplaats gaat, en dus niet als fout moet worden afgekeurd. Dat komt dus gewoon te bestemder plekke aan.

Voorbeelden: Nieuw-Wehl (postale plaatsnaam Wehl), Elden (postale plaatsnaam Arnhem), Oostmahorn (postale plaatsnaam Anjum), Bussloo (postale plaatsnaam Voorst), Helkant (postale plaatsnaam Hooge Zwaluwe), Stokkelaarsbrug (postale plaatsnaam Abcoude), Schoterzijl (postale plaatsnaam Bantega) en Heemse (postale plaatsnaam Hardenberg).

Meer postcodes voor 1 woonplaats
De meeste kleinere kernen (kunnen) volstaan met 1 4-cijferige postcode. 1 postcode kan namelijk ca. 10.000 inwoners 'bedienen', dus over het algemeen hebben alleen grotere kernen van meer dan 10.000 inwoners meer dan 1 4-cijferige postcode. Er zijn echter tientallen kleine dorpen met meer postcodes. Doorgaans betreft dit 'grensgevallen' die onder meer gemeenten vallen of vielen (in ieder geval onder meer gemeenten vielen ten tijde van de introductie van dit systeem in de jaren zeventig). Een 4-cijferige postcode mag om begrijpelijke logistieke redenen namelijk altijd maar onder 1 gemeente vallen. Daarom kregen kernen die onder meer gemeenten vielen, naar rato meer postcodes. Het meest extreme voorbeeld hiervan is het kilometerslange lintdorpje Zwaagdijk (in de praktijk al lang, en formeel sinds kort, weliswaar verdeeld in de dorpen Zwaagdijk-West en Zwaagdijk-Oost), dat ten tijde van de creatie van het postcodesysteem onder 6 gemeente viel en dus 6 postcodes kreeg. De kleinste plaats met meer postcodes is vermoedelijk Startenhuizen (met 2 postcodes voor in totaal 17 huizen). Overigens vallen door fusierondes en grenscorrecties in de loop der jaren de meeste van deze kernen nu nog maar onder 1 gemeente. Begrijpelijk dat men gemakshalve dan doorgaans toch de verschillende postcodes houdt, hoewel dat technisch gesproken dus niet meer strikt nodig is. Sommige buurdorpen profiteren daarvan als de postcodenood aan de man komt. Zo heeft Nij Altoenae, dat voorheen 'in' Sint Annaparochie lag, in 2008 de dorpsstatus verkregen en mocht dientengevolge dus ook een eigen postcode en plaatsnaam 'opeisen' in het postcodeboek. Maar... de postcodes in die regio waren op (uiteraard is er sprake van regionale 'ranges' die evt. allemaal 'vergeven' kunnen zijn). Gelukkig kon het nabijgelegen dorpje Alde Leie te hulp schieten, dat door grenscorrecties nog maar onder 1 gemeente viel dus zijn 2e postcode niet meer nodig had...

Bijzondere postcodes
- De laagste postcode, 1000 AA, hoort bij een serie postbussen in Amsterdam.

- De hoogste postcode, 9999 XL, heeft betrekking op een straat in het Groningse dorpje Stitswerd.

- 4567 is de enige postcode met 4 opeenvolgende cijfers. 1234 (die de PTT vroeger gebruikte als voorbeeldpostcode, met de letters AB) bestaat niet, evenals de postcodes 2345, 3456, 5678 en 6789. 4567 heeft betrekking op het Zeeuwse dorp Clinge.

- De enige postcode die op de kop gelezen ook hetzelfde is: 7711 LL (Nieuwleusen).

Met dank aan Theo Peenstra (Dorp van de Dag) voor de tips.

Gedichtje over het postcodeboek
Gesneden koek
Voor een brievenbesteller uit Peize
is de straatnamenlijst een bestseller,
en zo is op vergelijkbare wijze
voor de Goejanverweller besteller
het lijvige postcodeboek
gesneden postbodenkoek.
© Willem Wakker