Hoofdmenu

Wenum-Wiesel

Plaats
Dorp
Apeldoorn
Veluwe
Gelderland

Wenum Wiesel bord [640x480].jpg

Wenum en Wiesel worden tegenwoordig formeel als 1 plaats 'Wenum-Wiesel' beschouwd.
Wenum en Wiesel worden tegenwoordig formeel als 1 plaats 'Wenum-Wiesel' beschouwd.

Wenum Wiesel richtingwijzers [640x480].jpg

Wenum en Wiesel zijn niet echt aan elkaar gegroeid, daarom worden ze ter plekke nog wel apart aangegeven.
Wenum en Wiesel zijn niet echt aan elkaar gegroeid, daarom worden ze ter plekke nog wel apart aangegeven.

Wenum Wiesel Wenum bord [640x480].jpg

Wenum heeft in tegenstelling tot Wiesel officiële blauwe plaatsnaamborden (komborden) en is een 30km-zone.
Wenum heeft in tegenstelling tot Wiesel officiële blauwe plaatsnaamborden (komborden) en is een 30km-zone.

wiesel_wiesselscheveld_stempels_155_en_tweeletter_640x480.jpg

NW van Wiesel was in 1872 korte tijd sprake van een 'Kamp Wiesselsche Veld', met een eigen postkantoor, dat een 'tweeletterstempel' en een puntstempel 155 in gebruik had.
NW van Wiesel was in 1872 korte tijd sprake van een 'Kamp Wiesselsche Veld', met een eigen postkantoor, dat een 'tweeletterstempel' en een puntstempel 155 in gebruik had.

wiesel_bergen_op_zoom_naar_kamp_wieselsche_heide_640x480.jpg

Wiesel, brief van Bergen op Zoom aan een officier van de Grenadiers te kamp Wieselsche Heide, dat officieel kamp Wiesselsche Veld heette.
Wiesel, brief van Bergen op Zoom aan een officier van de Grenadiers te kamp Wieselsche Heide, dat officieel kamp Wiesselsche Veld heette.

Wenum-Wiesel

Status

- Wenum-Wiesel is een 'tweelingbuurtschap' in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe, gemeente Apeldoorn.

- Wenum-Wiesel bestaat, zoals de naam al suggereert, uit de buurtschappen Wenum en Wiesel. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Etten en Leur (het huidige Etten-Leur), zijn Wenum en Wiesel niet echt aan elkaar gegroeid en zijn het geografisch gezien eigenlijk nog steeds 2 aparte buurtschappen, en ook de inwoners zelf beschouwen dat nog zo. Maar kennelijk heeft de gemeente Apeldoorn gezien de geografische en wellicht ook cultuurhistorische verwantschap, aanleiding gezien ze formeel tot 1 'woonplaats' Wenum-Wiesel te benoemen in het postcodeboek en in de gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG).

- Ter plekke is de situatie qua bebording wat verwarrend: er staan richtingwijzers naar de afzonderlijke kernen Wenum en Wiesel, in Wenum staan blauwe plaatsnaamborden (komborden) Wenum en in het buitengebied staan witte plaatsnaamborden Wenum-Wiesel (zie de afbeeldingen hieronder).

- Onder de 'postale woonplaats' Wenum-Wiesel vallen naast de buurtschappen Wenum en Wiesel ook nog de buurtschappen De Haere en het grootste deel van de buurtschap Jonas.

- Overigens zou je Wenum ook als dorp kunnen beschouwen omdat het een kerk en een zekere mate van kern heeft, maar ter plekke benoemt men zich als buurtschap.

- Al met al een soortgelijke oneenduidige situatie dus als bij de O van Wenum-Wiesel gelegen en in veel opzichten vergelijkbare 'tweelingbuurtschap' Beemte-Broekland.

Naam
Oudere vermeldingen
Wenum: 1335 in der Merck to Wenen, 1335-1336 Wenem, 1335 Wenmermarc, 1339 Weneme, 1434 Wenum.
Wiesel: 1337 Wiessel, 1379 Wysel, 1505 Wissel, 1517 Wyssell, 1840 Wiessel.

Naamsverklaring
Wenum: herkomst en betekenis onbekend. Verklaard als Wino-hêm 'woonplaats van de persoon Wino'.
Wiesel: wordt geduid als een samenstelling van het Germaanse wisô-* 'weide' en lo 'bos'. Zie ook bij Wissel.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Ligging
Wenum-Wiesel ligt N van Apeldoorn, tussen Apeldoorn en Vaassen.

Statistische gegevens
- In 1840 had Wenum 37 huizen met 256 inwoners en Wiesel 38 huizen met 243 inwoners.

- Ook vandaag de dag zijn beide kernen nog ongeveer even groot: Wenum-Wiesel heeft tegenwoordig ca. 900 huizen met ca. 2.200 inwoners, waarvan 1.150 in Wenum en 1.050 in Wiesel.

Beschrijving
Wenum
Wenum heeft een open en grootschalig cultuurlandschap. Het boerenland is nog aangenaam gestoffeerd met glooiende weilanden, een korenmolen, bomenrijen en halfverharde paden. De buurtschap wordt doorsneden door de Wenumse Beek, een gegraven sprengenbeek. De Wenumse Beek wordt gevoed met water uit de, in buur-buurtschap Wiesel gelegen, Greutelse en Wieselse sprengen, die grotendeels afhankelijk zijn van regenwater, wat betekent dat het waterniveau nogal wisselt. In Wenum ligt ook de Papegaaibeek, geen gegraven sprengenbeek, maar een natuurlijke weilandbeek. Beide beken monden via een aquaduct over de Grift uit in het Apeldoorns Kanaal. De Wenumse Beek diende voor de aandrijving van papiermolens, kopermolens en een korenmolen. Van de vijf molenplaatsen in de beek is alleen de al in 1313 vermelde, nog steeds in werking zijnde Wenumse Watermolen overgebleven (zie verder bij Bezienswaardigheden). Een bijzonder bedrijf in Wenum met bovendien een rijke historie is Zorgboerderij Wenum Hoeve, die een zinvolle dagbesteding biedt aan 'hulpboeren' met een lichamelijke of geestelijke beperking.

Wiesel
Op de overgang tussen de hoge droge Veluwe en de lagere nattere gronden in de dalen vestigden zich de eerste mensen in dit gebied. Hier was alles voorhanden om te kunnen leven: water, weilanden en heide voor vee, hogere gronden voor akkers en bos en hakhout voor bouw- en brandhout. De schapenhouderij heeft in dit gebied een grote rol gespeeld. Er hebben in het verleden veel schaapskooien gestaan, nu staat er nog één. De schapen werden geweid op de heide, waar ook plaggen werden gestoken voor in de stallen. Door overexploitatie van de heide ging deze verstuiven. Om de akkers en graslanden tegen het zand te beschermen werd door de vroegere bewoners een haag aangeplant. Doordat er door de wind steeds meer zand werd aangevoerd, werd deze geleidelijk aan steeds hoger. Nu is het een  imposante hoge wal, de Zandhegge, die als een boog om de vroegere akkers ligt. Het huidige Wiesel geeft een goed beeld van een historisch enkenlandschap met fraai oud geboomte, hakhoutwallen, een oude wegenstructuur en deels nog historische bebouwing, waaronder boerderijen. Wiesel is in 2001 aangewezen als beschermd dorpsgezicht. In dit gebied liggen de Wieselse en de Greutelse sprengen van de Wenumse Beek.

Rond de buurtschap Wiesel ligt een aantal naar deze plaats genoemde bosgebieden met deels nog heide. Het betreft Wieselsche Enk direct NW van Wiesel, Wieselsche Veld N daarvan, Wieselsche Bosch W van Wiesel en Wieselsche Bergen N daarvan. Vroeger was ook nog sprake van een Wieselsche Heide. Deze veldnaam komt in de actuele Topografische atlas Gelderland (1) niet meer voor. Kennelijk was dit synoniem met Wiesselsche Veld, want er zijn poststukken uit 1872, met een geadresseerde te kamp Wiesselsche Heide, dat officieel kamp Wiesselsche Veld heette (zie de afbeeldingen).

Kamp Wiesselsche Veld
Het Wieselsche Veld, NW van Wiesel, werd vroeger ook als Wiesselsche Veld of Wiesselerveld gespeld. Begin jaren zeventig van de 19e eeuw was hier een militair 'kamp Wiesselsche Veld'. De reden dat dit 'kamp' er was is niet goed duidelijk. In de jaren 1870-1872 was het gebied van Garderen tot het Loo een aaneengesloten onbewoonde strook, met alleen het Kroondomein tussen twee militaire kampen. Vanaf Stroe / Garderen tot de kruising Nieuw Milligen was het een aaneengesloten oefenterrein; het kamp Nieuw Milligen. Dat terrein liep door over de weg naar Uddel tot aan het Aardhuis. Dan begon het Kroondomein en dat eindigde bij de lijn Het Loo-Wiesel-De Haere. Het dorp Wiesel lag niet in het domein, evenmin als toen het kamp. Volgens een onderzoek uit de 20e eeuw door de filatelist Wolff de Beer zou de sectie krijgsgeschiedenis het kamp Nieuw Milligen en het kamp Wiesselsche Veld 'één groot legerkamp' genoemd hebben voor oefeningen te velde. Dat klopt echter niet met de ligging van het Kroondomein er tussen, noch met de stijging van de Apeldoornse Berg er tussen.

Op de kaart van Kuijper uit 1865 is er nog geen sprake van een kamp, Wel wordt de naam Wiesselsche Veld vermeld. Op de militaire topografische kaart van 1871/1872 is er een 'kamp' in de vorm van een schietterrein met banen. De geruchten zijn dat koning Willem III die militair-gek was, graag oefeningen bezocht. Hij was vaak in Milligen, stelde er zijn zoon voor en zou ook achter zijn huis bij het Loo een oefenterrein gehad willen hebben of zelf een schietterrein hebben gehad. Dat klopt met de schietbanen op de kaart en die schietbanen waren er nog in de jaren zestig en zeventig van de 20e eeuw. De stuctuur van de banen van 1872 is tegenwoordig nog te zien naast de vijver van het Prins Hendrik Park, direct ZW van Wiesel. De banen van 1970 zijn er niet meer.

Een verhaal uit circa 1872 heeft het over een 'kamp van scherpschutters'. Waarschijnlijker is dat er gewoon gelegerd werd bij de schietoefeningen. Men ging `s avonds niet naar huis. Er was in die tijd nog geen adequaat vervoer. Men verbleef er gewoon gedurende 3 weken en dan was de opleiding klaar. Dat daar dan goede schutters uit voortvloeiden is logisch. Waarom uitgerekend op deze plek? De Frans-Duitse oorlog van 1870 deed de regering in 1870 zich een rotje schrikken; de tijden van Napoleon leken terug te komen. De koning, die op het Loo verbleef, moest dus worden beschermd. Er kwam bewaking.  En die moest natuurlijk oefenen. Met de Nederlandse snelheid werd er een 'kamp' en een schietbaan gebouwd: twee jaar later was het klaar. Blijkens bewaard gebleven correspondentie ging het (o.a.) om het regiment Grenadiers en Jagers, van oudsher het keurkorps voor bewaking van de koninklijke familie (net als in mei 1940). (bron: Jan van der Meer)

Filatelistische aspecten van het Kamp bij Wiesselsche Veld
Het Kamp bij Wiesselsche Veld is een tijdelijk militair kamp geweest dat van 8 juni tot 8 of 9 juli 1872* en mogelijk ook van 18 juni - 18 juli 1874 in gebruik is geweest**. Er was een tijdelijk postkantoor (dat onder Apeldoorn viel), omdat er tijdens de oefening geen vervoer naar Apeldoorn was. Het kantoor had puntstempel 155 in gebruik als 'vernietingsstempel' voor de postzegels, en een 'tweeletterstempel' KAMP WIES:VELD als vertrekstempel (zie afbeelding). Voorafgaand en aansluitend op de genoemde perioden was er een tijdelijk hulppostkantoor (in relatie tot de perioden van opbouw en afbraak van het kamp), dat onder Apeldoorn ressorteerde.
* Aansluitend is er in augustus en september 1872 een oefening geweest in Kamp bij Milligen, het huidige Nieuw-Milligen, Z van Uddel. De oefeningen moesten in de zomer plaatsvinden omdat op de zandgrond/heide in de winter niet te oefenen viel.
** De periode in 1874 staat alleen vermeld in Blom. Er is nog geen (militair noch filatelistisch) bewijs dat dit kamp er in die periode daadwerkelijk is geweest. Mogelijk was er wel de intentie, maar vond men het gezien de kleine hoeveelheid post gedurende de eerste oefening, toch niet lonend om tijdens de tweede oefenings-periode wederom een kantoor open te stellen? Van het Kamp bij Milligen is wel filatelistisch bewijs dat er in de zomer na 1874 (en 1873) is geoefend.

Soldaten konden nauwelijks schrijven en postzegels waren duur, dus alleen officieren schreven en dat waren er maar een paar bij zo`n oefening, vandaar dat er weinig post vanuit het 'kamp' is verstuurd en poststukken en stempelafdrukken van het kamp zeldzaam zijn. Tot heden zijn bekend: 5 brieven, 3 kaarten en 4 zegels (die dus van het poststuk zijn afgeweekt), waardoor er dus oorspronkelijk in ieder geval minstens 12 poststukken zijn geweest. De 5 brieven zijn grotendeels van dezelfde afzender in de aaneengesloten periode juni/juli 1872. Uit 1874 zijn tot heden geen stukken bekend.

Voor het sluiten van postzakken plaatste men lakstempels op de labels. Die stempels, zogeheten lakcachetten, werden ook voor militaire kampen door de Munt op aanvraag aangemaakt. Op 05-05-1871 werd een lakcachet voor het Kamp Wiesselsche Veld aangevraagd met opschrift WIES:VELD. Die aanvraag werd op 13-05-1871 geannuleerd, omdat het kamp nog niet klaar was. Op 03-06-1872 werd het cachet opnieuw aangevraagd, want het kamp zou voor de troepen in juni en julij op 10 juni worden geopend. Een en ander wijst erop dat de aanleg van het kamp ergens eind 1870 moet zijn begonnnen. (bronnen: Harrie Jans en Jan van der Meer)

Recente ontwikkelingen
- Dorpsvisie Wenum-Wiesel.

- De Prinses Beatrixschool heeft er in 2011 2 lokalen bij gekregen. Dat is op zich niet bijzonder. Het bijzondere is dat ze deels ondergronds zijn gebouwd. De uitbreiding diende om een lokaal voor de BSO binnen de school te maken. Ook was een groep kinderen wegens ruimtegebrek ondergebracht in het speellokaal. Reden van de ondergrondse bouw is dat de Welstandscommissie het niet in het landschap vond passen om bovengronds bij te bouwen. Er is daarvoor te weinig ruimte. Extra bovengrondse lokalen zouden ten koste gaan van de speelruimte. De nieuwbouw is de vervulling van een oude wens en heeft niet te maken met een groei van de school. Er is zelfs sprake van een daling van het leerlingenaantal.

Bezienswaardigheden
- Wiesel is in 2001 benoemd tot gemeentelijk beschermd dorpsgezicht.

- De hervormde Pniëlkerk uit 1958 (Zwolseweg 381) is een gemeentelijk monument.

- Windmolen Wenum.

Jaarlijkse evenementen
- Het Oranjefeest (filmpje optocht 2010) wordt in Wenum-Wiesel nog altijd rond 31 augustus - de verjaardag van wijlen koningin Wilhelmina - gevierd. Koningin Wilhelmina heeft lange tijd op Het Loo gewoond, dat bovendien vanouds een grote werkgever voor de buurtschappen Wenum en Wiesel is geweest. Overigens woonde het personeel van het Koninklijk Huis vooral rond het paleis in de huidige wijk Het Loo.

Landschap, natuur en recreatie
- Ommetje De Wenumse Watermolen van IVN Apeldoorn.

- Aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw raakte Wiesel in trek als vestigingsplaats voor welgestelden. Er verrezen kleine landhuizen en landgoederen zoals De Ploeg en De Zandhegge. Louis Dobbelmann, industrieel in zeep en tabak in Rotterdam, had als hobby de landbouw en alles wat daarmee te maken had. Zijn liefde ging voornamelijk uit naar landbouwwerktuigen en paarden. Dobbelmann liet in 1911 aan de Greutelseweg in Wiesel het huis De Ploeg bouwen op de plek van een oude boerderij. Tot op de dag van vandaag is landgoed De Ploeg met het naastgelegen landgoed De Zandhegge voor het grootste gedeelte nog steeds in eigendom van de nazaten van Louis Dobbelman.

Landgoed De Zandhegge, waarvan de geschiedenis teruggaat tot de 13e eeuw, verwijst naar de Zandhegge, de indrukwekkende stuifwal (zie verder bij Wiesel > Beschrijving), te zien aan de andere kant van de Greutelseweg. ’t Jachthuis, nu een woonhuis, is oorspronkelijk het rond 1900 gebouwde koetshuis van het huis met de naam ‘De Zandhegge'. Huis De Zandhegge is in 1947 afgebrand. In 1977 is 109 hectare van landgoed De Zandhegge door Geldersch Landschap aangekocht en is nu natuurgebied De Zandhegge. Dankzij de rust en de ligging naast het grote aaneengesloten bos- en natuurgebied van het Kroondomein, bezit De Zandhegge een rijke flora en fauna. Op een heideterreintje tegen het Kroondomein aan groeit bijvoorbeeld de zeldzame veenbies en er zitten relatief veel reeen en veel verschillende soorten vogels, waaronder diverse roofvogels en uilen. De Zandhegge is een fraai afwisselend landschap, waarin het verleden herkenbaar is gebleven. De gronden hebben alleen een ander gebruik gekregen. De heide en het stuifzand zijn nu bos en ook het grote akkercomplex is grotendeels beplant met bos. Er wordt geen graan meer geteeld, maar de voormalige akkers zijn nog herkenbaar door hun bolle ligging. De voormalige hakhoutwallen zijn nu volwassen bomenrijen, maar het kleinschalige karakter bleef behouden.

Links
- Dorpsraad en Buurtvereniging voor Wenum-Wiesel en het Noordelijk gedeelte van Noord Apeldoorn (WWNNA).

- Filmpje dat u rondleidt door Wenum-Wiesel.

- Volg Wenum-Wiesel op Twitter.

- Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Wenum.

- Boerderij Wenum Hoeve was oorspronkelijk gevestigd op Koninklijk Park Het Loo. In het Koninklijk Park van Paleis Het Loo lagen vanaf 1685 boomgaarden, moestuinen, visvijvers, een jagershuis met slachthuis en een kookhuis. Het was een zelfvoorzienend koninklijk landgoed. Koning Willem III werd ook wel 'Herenboer van Het Loo' genoemd. Hij toonde vanuit Het Loo grote belangstelling voor de Nederlandse agrarische bedrijvigheid. In het Paleispark functioneerde een modelboerderij. Melkvee en varkens werden hier gehouden, terwijl met nieuwe landbouwwerktuigen allerlei proeven werden genomen. Regelmatig liet de koning in de tuinen rond het paleis in de zomermaanden tentoonstellingen houden met het doel de allerlaatste landbouwkundige ontwikkelingen onder de aandacht van een zo breed mogelijk publiek te brengen. Ook onder koningin Wilhelmina is het boerenbedrijf blijven bestaan. Het Paleispark voor het paleis, tegenwoordig grasland, is tot omstreeks 1960 in gebruik geweest als bouwland. Schaalvergroting leidde ertoe dat het bedrijf omstreeks 1960 verhuisde naar het Wenumseveld. In 2004 is men van de melkveehouderij overgegaan naar een jongveeopfokbedrijf en is vanaf die tijd tevens Zorgboerderij Wenum Hoeve, die een zinvolle dagbesteding biedt aan 'hulpboeren' met een lichamelijke of geestelijke beperking.

Reactie toevoegen