Apeldoorn

Status
- Apeldoorn is een stad* en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe.
* Hoewel Apeldoorn nooit stadsrechten heeft verkregen. Tot ver in de 19e eeuw was het nog maar een bescheiden dorp. Zie bij Statistische gegevens. Gezien de huidige omvang en regiofunctie is Apeldoorn vandaag de dag wel als stad te beschouwen. Stadsrechten zijn daarvoor niet bepalend (meer). Voor nadere toelichting zie hier.
- Apeldoorn is, naast Deventer en Zutphen, een van de steden waarnaar de Regio Stedendriehoek is genoemd.
- Wapen van de gemeente Apeldoorn.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Apeldoorn.
- De gemeente Apeldoorn omvat naast de gelijknamige stad verder nog de dorpen Beekbergen, Hoog Soeren, Hoenderloo, Klarenbeek (ged.), Lieren, Loenen, Oosterhuizen, Radio Kootwijk, Uddel en Ugchelen en de buurtschappen Assel, Beemte-Broekland, De Haere, De Kar (ged.), Engeland, Gerritsflesch, Groenendaal, Hoog Buurlo, Jonas (ged.), De Krim, Meerveld, Nieuw Milligen, Veldhuizen, Wenum-Wiesel, Woeste Hoeve en Zilven. Een eigen pagina hebben wij ook gemaakt voor Het Loo, welke naam zowel betrekking heeft op het voormalige dorp thans wijk Het Loo, als op het Paleis Het Loo en het Kroondomein Het Loo.

Naam
In het Nedersaksisch
Apeldoorne.
Oudere vermeldingen
Apeldorne, Apeldoren, Apelteren, Apelthorn, Apeldoern, Appeldoorn, 792-793 kopie 1170-1175 'villa ut marca appoldro', 1e helft 13e eeuw Apeldern, 1395-1396 Appeldoren.
Naamsverklaring
Apeldoorn is ontstaan aan de rand van het hoge middendeel van de Veluwe, een plaats die in de vroege middeleeuwen geschikt was voor landbouw. Het was een plaats waar de grond licht genoeg was om te bewerken en waar ook voldoende water aanwezig was. Het eerste deel van de naam is de vroegmiddeleeuwse vorm apa 'water', die ook voorkomt in o.a. Appen, Epe en Wilp. Apeldoorn ligt in een concentratie van apa-namen. Het tweede deel is ontstaan uit de vorm treo 'boom'. De oorspronkelijke betekenis van Apeldoorn en ook van o.a. Appeltern in de Betuwe en van Appeldorn in Westfalen, was ongeveer 'bij een water staande bomen'. Apeldoorn is dus niet genoemd naar appelbomen, een verklaring die ook de ronde doet. (1)
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Apeldoorn Knienenburg.

Ligging
Apeldoorn ligt N van Arnhem, W van Deventer en grenst in het Z aan de A1 en in het O aan de A50.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Apeldoorn 1.265 huizen met 8.817 inwoners, verdeeld in dorp Apeldoorn 151/924 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Zevenhuizen 92/605, Brink en Orden 73/531, Wormen 111/752, Wouthuis of Wolthuis 16/115, Ankelaar 64/421, Beemte 44/281, Broekland 37/278, Wenum 37/256, Wiesel 38/243, Het Loo 94/636, Noord-Apeldoorn 48/371, Hoog-Soeren 20/191 en Uddel en Meerveld 46/408, dorp Beekbergen 67/565 met de buurtschappen Lieren 47/202, Oosterhuizen 83/386, Engeland 39/378 en Ugchelen 43/400 en dorp Loenen 62/519 met de buurtschap Zilven 53/355.
- De gemeente Apeldoorn heeft in haar geschiedenis maar 1 grenscorrectieronde ondergaan, en wel in 1967. In één gecombineerde actie samen met de gemeente Barneveld hebben toen de grenzen rond Garderen, Kootwijk en Radio Kootwijk een praktischer verloop gekregen. Voor de details hiervan zie bij de respectievelijke dorpen.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Apeldoorn ca. 70.000 huizen met ca. 156.000 inwoners (waarvan 138.000 in de stad) en is daarmee de 12e gemeente van ons land qua inwonertal. Volgens de huidige prognoses gaat de gemeente Apeldoorn nog doorgroeien tot 161.500 inwoners in 2020.
- Met een oppervlakte van 341 km2 was de gemeente Apeldoorn lange tijd de grootste gemeente van Nederland. Door fusies van gemeenten en door de aanleg van de Noordoostpolder staat Apeldoorn tegenwoordig op de 5e plaats qua oppervlakte, na de gemeenten Súdwest Fryslân, Noordoostpolder, Emmen en Midden-Drenthe.

Geschiedenis
In den beginne
Apeldoorn is gelegen op de flank van de stuwwal van de Veluwe en de IJsselvallei, die ongeveer 150.000 jaar geleden in de één na laatste ijstijd is ontstaan. Die stuwwal is een overgang tussen hoog en laag. Het kwelwater van het Veluwe Massief stroomde via een aantal natuurlijke beken naar de IJssel. De hogere delen waren vruchtbare (bos)gronden, die geschikt waren als voedselgebied voor het vee. De lagere delen waren vruchtbare landbouwgronden en de beken, sprengen en bronnen zorgden voor de aanwezigheid van water. Dit maakte de stuwwal een geschikte vestigingsplaats en zo ontstond aan de oostkant een patroon van nederzettingen, waaronder Apeldoorn.

Grafheuvels
In Nederland bevinden zich iets minder dan 3.000 prehistorische grafheuvels. De oudste liggen in Apeldoorn en werden ongeveer 5000 jaar geleden aangelegd. In de gemeente Apeldoorn liggen ongeveer 200 grafheuvels. In 2006 zijn in de Indische buurt, in het Spainkbos, tussen de Loolaan en de Burglaan, dichtbij het centrum van Apeldoorn, vier grafheuvels aangetroffen. Deze cultuurhistorische plek is voorzien van een 'kennisbankje' met informatie over deze grafheuvels en is te bezoeken.

Het Loo
Apeldoorn wordt voor het eerst genoemd in een schenkingsakte uit 792/792 en blijft daarna eeuwenlang slechts een klein dorpje. In 1684 koopt stadhouder Willem III van Oranje het huis Het Loo en laat daarnaast paleis Het Loo bouwen omdat Apeldoorn centraal in een jachtgebied lag. Begin 1748 wordt prins Willem IV van Oranje verheven tot stadhouder over alle gewesten van De Nederlanden. Daarop besluiten de Staten van Gelderland het gebied van Het Loo te verheffen tot 'Hoge Heerlijkheid', een aanduiding die de prins van Nassau zekere rechten verschaft. Tussen 1748 en 1762 worden de grenzen van het huidige Apeldoorn getrokken. Landmeter Willem Leenen heeft tot eind 1762 gewerkt aan de meer dan manshoge 'Caart der Limitten van de Hooge en Vrije Heerlijckhijdt van het Loo', die nog altijd te zien is in het Nationaal Museum Paleis Het Loo. Deze kaart geeft bij benadering het gebied van de tegenwoordige gemeente Apeldoorn aan en wordt daarom beschouwd als de oudste kaart van de gemeente. De grens van Apeldoorn volgt in grote lijnen nog altijd de toen getrokken grens van de - in 1795 opgeheven - heerlijkheid Het Loo.

Apeldoorns Kanaal
Om de werkgelegenheid en economie en daarmee de groei van Apeldoorn een duwtje in de rug te geven, liet koning Willem I uit eigen middelen het Apeldoorns Kanaal graven, dat loopt van de IJssel bij Hattem naar Apeldoorn. Het kanaal kwam gereed in 1829. In 1868 werd dit kanaal doorgetrokken naar Dieren, waar het ook weer aansluit op de IJssel. Het noordelijk deel volgt in grote lijnen het in de middeleeuwen aangelegde kanaaltje De Grift. Tegelijk schonk koning Willem I een derde deel van het benodigde kapitaal voor de aanleg van een grindpad (grotendeels langs het kanaal), dat de reistijd tussen Arnhem en Zwolle aanzienlijk verkortte.

Groei
Het Loo wordt lange tijd belangrijker geacht dan Apeldoorn. Zo spreekt men rond 1870 nog steeds over 'Apeldoorn bij het Loo', in plaats van 'het Loo bij Apeldoorn'(!). Apeldoorn begint echter wel te groeien in deze periode door het zich hier vestigen van Nederlanders die in de koloniën rijk waren geworden en zich hier terugtrekken. Ook de opkomende (bescheiden) industrie doet het dorp groeien. De echte groei zet pas in na de aansluiting van Apeldoorn op het landelijke spoorwegennet door de aanleg van de 'Oosterspoorweg' in 1876. De consequentie daarvan is wel dat het belang van het Apeldoorns Kanaal daarmee afneemt. In 1962 is het noordelijk deel gesloten, gevolgd door het zuidelijk deel in 1972. Tegenwoordig wordt er over nagedacht hoe het kanaal weer functioneel kan worden gemaakt. Zo zet Stichting Apeldoorns Kanaal zich in voor het geschikt maken van het Apeldoorns Kanaal voor de recreatievaart.

Tweede groeispurt
In de jaren zestig vestigen zich rijksdiensten (Belastingdienst, Domeinen, Kadaster) in Apeldoorn en daarmee ook vele andere bedrijven. Het aantal inwoners groeit daardoor weer snel en in hoog tempo moeten nieuwbouwwijken uit de grond worden gestampt. Zo zijn in de jaren zestig en zeventig van de 20e eeuw de wijken De Maten (30.000 inwoners) en Zevenhuizen (22.000 inwoners) gebouwd. In Zevenhuizen komen de eerste echte hoogbouwwoningen van Apeldoorn. Anno 2011 is de aan Zevenhuizen grenzende wijk Zuidbroek in ontwikkeling, die uiteindelijk ca. 10.000 inwoners gaat krijgen.

Groot maar toch groen en ruim
Ondanks de forse groei van Apeldoorn tot een grote stad, staat zij nog steeds bekend om haar groene karakter en haar stadsparken. Kenmerkend is de Apeldoornse structuur van huizenbouw met veel monumentale en vrijstaande woningen en relatief weinig hoogbouw.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van de gemeente Apeldoorn en haar kernen, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites±
- Geschiedenis van Apeldoorn op de site van de gemeente Apeldoorn.
- Wim H. Nijhof, Apeldoorn: Vensters op het verleden, de geschiedenis van Apeldoorn in 50 'vensters' = onderwerpen die in de oude en recente geschiedenis van Apeldoorn van belang zijn geweest, kunt u via de link online lezen op de site van de Stentor.
- Vereniging Oud Apeldoorn.
- Oudheidkundige Vereniging De Marke heeft als werkterrein de kernen van de gemeente Brummen plus de Apeldoornse kernen Beekbergen, Hoenderloo, Klarenbeek, Loenen en Ugchelen.

Bezienswaardigheden
- De stad Apeldoorn heeft 132 rijksmonumenten.
- Paleis Het Loo.
- Kerken in Apeldoorn.
- Oorlogsmonumenten in Apeldoorn.
- De wijk De Parken, ook wel Parkenbuurt genoemd, is sinds 2005 een (rijks)beschermd stadsgezicht.
- De Indische Buurt is sinds 2002 een gemeentelijk beschermd stadsgezicht.
- De Metaalbuurt, sinds 1998 een gemeentelijk beschermd stadsgezicht, is een van de weinige 'tuindorpen' in ons land die nog goed bewaard zijn gebleven.
- Stichting Apeldoornse Monumenten zet zich in voor het bouwhistorisch erfgoed in Apeldoorn.
- Algemene begraafplaats Soerenseweg. Ommetje begraafplaats Soerenseweg van IVN Apeldoorn.

Musea
- CODA (Cultuur Onder Dak Apeldoorn) is een voor Nederland unieke combinatie van bibliotheek, archief en museum.
- In de Zevende Hemel.
- Het Nederlands Politie Museum is gedurende het jaar 2011 tijdelijk gesloten (d.w.z. het huidige pand wordt gesloopt en men is nog op zoek naar een nieuwe locatie).

Evenementen
- Iedere laatste zaterdag van de maande is er een Paleisconcert in de Balzaal van Paleis Het Loo.
- De Midwintermarathon is op een zondag begin februari en trekt ca. 10.000 deelnemers. Voor wie die afstand iets te gortig is, kan op dezelfde dag ook meedoen aan de Asselronde van 'slechts' 27,5 km, die door veel lopes wordt benut als warming up voor de marathons in april.
- Tijdens de Prinsennacht (29 april, de avond voor Koninginnedag dus) zijn er op ca. 10 locaties in de stad DJ's en livebands. De toegang is gratis. Ook op Koninginnedag zelf is er natuurlijk veel te doen tijdens de Oranjefeesten, met o.a. livebands, DJ's, kunstmarkt, straatartiesten, de traditionele kleedjesmarkt in de binnenstad en ter afsluiting een vuurwerk in het Verzetsstrijderspark.
- Hardloop4daagse (Pinksterweekend).
- Jazzfestival Jazz in the Woods (weekend eind mei).
- Culturele Pleinmarkt (juni).
- Concours d'élégance Paleis Het Loo (juni, alleen in de even jaren) is Nederlands grootste klassiekerfeest (historische vierwielers).
- Zwemvierdaagse (half juni).
- Drakenbootfestival (laatste weekend van juni) met drakenbootraces (100 teams, 2.500 deelnemers), straattheater, culturele markt, DJ's en een concert met Nederlandse topartiesten.
- Free Dance Festival Summerloverz (begin juli).
- Bij de Internationale Vierdaagse Wandeltochten (half juli) kunt u kiezen uit de afstanden 20, 30, 40 en 50 km.
- Dancetour (begin augustus).
- Tijdens Kunst in de Parken (augustus) laten kunstenaars op locatie zien hoe kunst ontstaat. Een deel van de kunst wordt geveild. Een deel van de opbrengst gaat naar een goed doel (mensen met kanker, hun naasten en nabestaanden).
- Het Openlucht FilmFestival biedt u gedurende een week in (eind) augustus elke avond spraakmakende films op het grootste buitenfilmdoek (10x20 meter) van Europa.
- Kanaalconcerten (weekend eind augustus) (romantisch en klassiek). Gratis toegang. Neem uw stoel of boot mee!
- Koninklijk Vuurwerk op 31 augustus, een vuurwerkspektakel in de tuinen van Paleis Het Loo.
- Bierfestival Bruisend Apeldoorn (op een zondag begin september).
- Stg. Koninklijk Apeldoorn organiseert in een weekend begin september 2011 het Ballongala.
- Spirit of Winter (half november) is een sfeervol evenement met koninklijke allure.
- Kerst op Het Loo. Tussen half december en begin januari traditiegetrouw een sfeervolle presentatie van 300 jaar kerstfeest bij de Oranjes in Paleis Het Loo.

Natuur en recreatie
- Apenheul.
- Familiepretpark Koningin Juliana Toren.
- Schouwburg en Congrescentrum Orpheus.
- Podium en Filmtheater Gigant.
- Fietsgilde Apeldoorn organiseert van mei t/m oktober wekelijks een recreatieve fietstocht door de regio.
- Het Boschbad is het grootste openluchtzwembad van Nederland.
- Overdekt Winkelcentrum Oranjerie met 60 winkels in de binnenstad.
- IVN Apeldoorn heeft 13 Ommetjes gerealiseerd: korte wandelroutes langs bijzondere punten in en om Apeldoorn. Overige wandelmogelijkheden: De Jugendstilroute is een (architectuur) wandelroute van anderhalf uur door het centrum van Apeldoorn, door een deel van villawijk de Parkenbuurt en langs het CODA Museum. De route is verkrijgbaar bij de VVV. En met het Apeldoorns Gidsen Collectief kunt u stadswandelingen maken onder leiding van een deskundige gids. Keuze uit de thema's Historische stad, Paleispark, Moderne architectuur, De Parkenbuurt en Park Berg en Bos.
- Kunst en cultuur uitjes in en rond Apeldoorn.
- Het Klimbos Veluwe is een bos waarin met behulp van touwen en platformen routes door de bomen zijn uitgezet.
- Aquacentrum Malkander voor zwemmen (binnen- en buitenbaden) en wellness.
- Natuurpark Berg en Bos (250 ha groot) is gratis toegankelijk. Park- en boslandschap met bosvijver, boswei, speelwei met speeltoestellen, 26 meter hoge uitkijktoren, thematuinen, dierenweides, vlindertuin en wandelroutes.
- Het park rondom Slot Het Oude Loo is alleen in april en mei geopend.
- De Veluwsche Stoomtrein Maatschappij rijdt met een stoomtrein tussen Apeldoorn en Dieren, met o.a. een halte in Beekbergen, waar u het museumstoomdepot kunt bewonderen.
- Kinderparadijs Malkenschoten.
- Midgetgolfbaan Kristalbad.
- ZW van Apeldoorn ligt Het Nationale Park De Hoge Veluwe.
- Het doel van het Haps-project is volwassenen en kinderen te leren op een betrokken en verantwoorde manier om te gaan met de natuur, zoals men dat in de prehistorie ook deed. Dat betekent proberen zonder de gemakken van de moderne tijd in het dagelijks onderhoud te voorzien: brood bakken, water halen, dieren hoeden, bessen zoeken, de akker zaaiklaar maken, hoeve en omheining onderhouden, weven, spinnen. Geschikt voor groepen binnen en buiten schoolverband.
- Ook het Apeldoorns Uitburo geeft u tips voor 'uit in Apeldoorn'.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Apeldoorn (online te boeken).
- Hotels in Apeldoorn en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Apeldoorn (online te bestellen).

Foto's en ansichten
- Site met heel veel oude foto's en ansichten van Apeldoorn, overzichtelijk op straat ingedeeld. We hebben ze niet geteld, maar zo te zien zijn het er vele duizenden.

Links
- Officiële site van de gemeente Apeldoorn, met o.a. de pagina Bezoek Apeldoorn met uitvoerige informatie voor als u een dagje uit wilt naar Apeldoorn. Onder het kopje Gemeentegids vindt u o.a. informatie over openbaar vervoer en parkeren.
- Dorps- en Wijkraden in de gemeente Apeldoorn.

1. 1. Het plaatsnamenboek van de Veluwe,
   D. Otten
   , (1992)