Rosmalen
Onderdelen
lokatie
Status
- Rosmalen is een dorp in de provincie Noord-Brabant, gemeente 's-Hertogenbosch. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1995.
- Wapen van de voormalige gemeente Rosmalen.
- Kruisstraat is een NO van Rosmalen gelegen dorpje, maar ligt voor de postadressen 'in' Rosmalen.
Naam
Uitspraak
Rósmalen (de naam wordt regelmatig verkeerd uitgesproken als Rosmálen). In het Rosmalens: Rúsmolle.
Oudere vermeldingen
Ca. 800-850 kopie 12e eeuw Rosmella, 815-816 kopie 12e eeuw Rosmalla, 1295 Roesmale, 1312 kopie 1350 Roesmale, Rosemale.
Naamsverklaring
De naam stamt waarschijnlijk uit het Germaanse rausa* 'riet' en malhô* 'zak, depressie'. Verband met het Middelnederlandse mael (en het Oudhoogduitse mahal, het middeleeuws Latijnse mallum en het Germaanse mathla*) 'plaats van samenkomst om recht te spreken, volksvergadering' is af te wijzen. In de 16e eeuw heeft men de naam wel opgevat als het Middelnederlandse rosmolen, een molen die aangedreven werd door rondlopende paarden, maar deze volksetymologische duiding mist iedere grond. Het feit dat in het leenregister van Jan III van Brabant uit 1312 de leenhouder van II hovas terre de Rosemale aangeduid wordt met Theodoricus Rossem zou er op kunnen duiden dat de plaats in de 14e eeuw in de wandeling ook Rossem werd genoemd (vergelijk Morsche Hoef).(1)
* Gereconstrueerde vorm.
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Rosmalen Zandhazendurp.
Ligging
- Rosmalen ligt direct O van 's-Hertogenbosch, in de 'oksel' van de A2 en de A59.
- Rosmalen ligt op de een dekzandrug die van Oss naar Drunen loopt. Rosmalen ligt op de overgang van deze dekzandrug in het zuiden naar een laag poldergebied in het noorden, dat in de winter vaak onder water kwam te staan wanneer de Maas overstroomde. Dit was de Polder van den Eigen en Empel. Om het water tegen te houden, werd er een winterdijk gebouwd. Deze is nog ten dele terug te vinden. Zo is de voormalige buurtschap Bruggen op een stuk winterdijk gebouwd. Het gezegde "Rosmalen, ellendig land: 's winters in het water, 's zomers in het zand" herinnert nog aan de tijd dat de dijk er nog niet was. Doordat Rosmalen op genoemde dekzandrug lag, was het in de zomer snel te droog voor succesvolle landbouw.
Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Rosmalen 323 huizen met 1.932 inwoners, verdeeld in dorp Rosmalen 65/295 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Heeseind 34/209, Kruisstraat 46/311, Bruggen 23/108, Sprokkelbosch 36/258, Maliskamp 13/76, Kloosterhoek 10/65, Varkenshoek 10/78, Hintham 46/274, Molenhoek 20/140 en Heinis 20/118.
- In 1996 is de gemeente Rosmalen opgegaan in de gemeente 's-Hertogenbosch met 10.206 huizen en 27.903 inwoners op een oppervlakte van 2.996 hectare. Tegelijkertijd is 7 hectate (onbewoond) overgegaan naar de gemeente Lith en 32 hectare met 2 huizen naar de gemeente Sint-Michielsgestel.
Geschiedenis
Rosmalen wordt in 815 genoemd in een oorkonde van de Abdij van Lorsch bij Mentz. Er wordt in deze archieven melding gemaakt van een hoeve in Rosmalla met weiden in het bos met zes varkens. Uit opgravingen in 2004 en 2005 in het gebied waar De Groote Wielen gebouwd zou worden, blijkt dat zelfs al in de IJzertijd sprake was van vaste bewoning. Het dorp is lang agrarisch van aard gebleven. Over de vroege bestaansperiode van Rosmalen is verder weinig bekend.
Toen in of omstreeks 1185 in de directe nabijheid een nieuwe stad werd gesticht ('s-Hertogenbosch), bestond Rosmalen dus al ruim drie en een halve eeuw. Het dorp is dan echter nog zeer bescheiden van omvang. Op 22 augustus 1300 bekrachtigde Hertog Jan II van Brabant de uitgifte van 'gemeijne gronden' aan de bewoners van Rosmalen. Dit moment mag worden gezien als het ontstaan van Rosmalen als zelfstandig opererende gemeenschap.
In 1434 sticht mevrouw Milla de Kampen samen met de heer Peter de Gorter het klooster Mariënwater in het Rosmalense gehucht Coudewater. In 1512 werden Rosmalen en Hintham door de Geldersen verwoest. In de 18e eeuw ondervond Rosmalen diverse rampen, waaronder overstromingen door de nabijgelegen Maas. Het jaar 1719 was droog en warm, en onder het vee brak een besmettelijke ziekte uit. Hierdoor stierf bijna al het vee in de gemeenschap. In 1767 leed het dorp zeer veel "door donder, bliksem, hagel en stormwind". Er vielen 2 doden. Het koren op het veld was verpletterd, 300 bomen werden uit de grond gerukt, 80 huizen werden vernield. In 1781 vond een van de meest tragische rampen uit de geschiedenis van Rosmalen plaats. De "roode loop" (een cholera of dysenterie-epidemie) brak uit. In twee maanden tijd stierf ongeveer 3 procent van de bevolking.
In 1870 kochten de heren Dr. E. v.d. Bogaert en dr. L. Pompe, oprichters van de "Maatschappij tot verpleging van krankzinnigen op het land", het landgoed Coudewater en stichtten een psychiatrisch ziekenhuis te Rosmalen. In 1874 werd het Klooster van Meeuwen aan de Deken van Roestellaan gebouwd, dat tot 1986 in gebruik bleef. In 1923 begon Jan Heijmans een zelfstandig bedrijf voor grond- en waterwerken. Rosmalen zou een belangrijk aannemersdorp worden. Heijmans NV is inmiddels uitgegroeid tot een speler van Europees formaat.
In 1960 werd de tienduizendste inwoner geboren. Rosmalen groeide in de deccennia daarna uit van een eenvoudig dorp uit naar een forensenplaats met meer dan 25.000 inwoners.
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Rosmalen, kunt u terecht bij:
- Heemkundekring Rosmalen.
- Ook op de genealogische site van Wil en Michiel van Heumen vindt u veel informatie over de geschiedenis van Rosmalen (onder het menu Rosmalen), o.a. inwonersoverzichten uit diverse jaren sinds de 18e eeuw, straatnaamveranderingen i.v.m. de overgang naar straatnamen in de jaren vijftig, en oude plattegronden.
- Verder heeft Krien van Hirtum op zijn site Rosmalense herinneringen tientallen verhalen geplaatst, in tekst en beeld, van het leven in Rosmalen in vroeger tijden.
- Verhalen over de geschiedenis van Rosmalen op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).
Voormalige dorpen, thans wijken van Rosmalen
Hintham
Hintham, uit te spreken als Hintum, is een wijk van Rosmalen. Geografisch gezien lijkt Hintham in 's-Hertogenbosch te liggen, omdat het in tegenstelling tot de kern Rosmalen W van de A2 ligt, aaneengegroeid met de kern 's-Hertogenbosch, maar Hintham heeft eigen officiële blauwe plaatsnaamborden (komborden) en ligt voor de postadressen nog steeds 'in' Rosmalen. Voor nadere informatie zie de site van de Stg. Wijkraad Hintham. In 1840 had Hintham 283 inwoners, waarvan 46 huizen met 274 inwoners onder de gemeente Rosmalen en 2 huizen met 9 inwoners onder de gemeente 's-Hertogenbosch.
Maliskamp
Maliskamp is geografisch gezien eigenlijk (nog steeds) een dorp, omdat het los van de kern Rosmalen ligt, en in tegenstelling tot de kern Rosmalen Z van de A59 ligt, maar in de praktijk wordt het als wijk van Rosmalen beschouwd. Ook Maliskamp heeft, net als Hintham, nog steeds officiële blauwe plaatsnaamborden (komborden). De site Wijk Maliskamp is een gezamenlijk initiatief van de Stg. Wijkraad Maliskamp en de Stg. Wijkbelangen Maliskamp. In 1840 had Maliskamp nog slechts 13 huizen met 76 inwoners. In 1934 werd de Parochie van de Heilige Bernadette Soubirous in de Maliskamp gesticht. In 1935 werd deze eerste in Nederland aan Bernadette toegewijde kerk ingezegend. De Bernadettekerk is sinds 2000 niet meer in gebruik. Inmiddels is het een gemeentelijk monument. Over een eventuele herbestemming is nog niets bekend.
Recente ontwikkelingen
De Groote Wielen
In de afgelopen jaren heeft een grote uitbreiding van Rosmalen plaatsgevonden. N van het dorp is stadsdeel De Groote Wielen gerealiseerd met ca. 4.300 woningen. Feitelijk is dit een uitbreiding van 's-Hertogenbosch, dat grond nodig had om woningen te kunnen bouwen. Dat is dan ook een van de redenen geweest voor 's-Hertogenbosch om de gemeente Rosmalen in 1996 te willen annexeren. N van Rosmalen tot aan de Maas was namelijk nog genoeg om uitbreidingen te kunnen realiseren. Dat is dus De Groote Wielen geworden.
Bezienswaardigheden
- Rosmalen heeft 13 rijksmonumenten.
- Sint Lambertuskerk, met een gotische toren uit 1430, een schip uit 1550 en vergroot in 1911.
- Standerdmolen Rosmalen in de Molenstraat, uit 1732.
- Villa De Driesprong, een villa uit 1890, een der oudste panden in het centrum.
- Landgoed Coudewater, voormalig klooster, later psychiatrische inrichting.
Jaarlijkse evenementen
- Kermis (5 dagen vanaf de 1e zaterdag in augustus).
- KOM-Festival (2e zondag in september).
Natuur en recreatie
- Natuur- en recreatiegebied Hooge Heide, O van Rosmalen, is in 2011 heringericht.
Overnachten
- Hotels in Rosmalen en omgeving (online te boeken).
Foto's
- Johan van Hirtum heeft op zijn site Kijk in Rosmalen foto's van vrijwel alle straten in Rosmalen geplaatst. In de zomer van 2011 hoopt hij daadwerkelijk alle 577 straten en locaties op de foto te hebben gezet.
Links
- RosmalenPage met o.a. actualiteiten en evenementen.
- ROS Kabelkrant.
- Pagina over het Rosmalens dialect.
- Dossier van de ex-bewoners van Dorpsstraat 69 m.b.t. het Centrumplan Rosmalen.
Nieuwe reactie inzenden