Hoge Hexel

Status
- Hoge Hexel is een dorp in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Wierden.
- Onder het dorp Hoge Hexel vallen - volgens het dorp zelf, aldus hun Dorpsplan - ook de buurtschappen Bekkenhaar (die niet in de Topografische atlas Overijssel (1) als zodanig vermeld staat, wel als veldnaam) en Piksen (die ook deels onder de aangrenzende gemeente Hellendoorn valt). Verder staat in de atlas nog een buurtschap De Kolonie, die het dorp zelf (in hun Dorpsplan) niet als zodanig beschouwt. De enkele boerderijen aan de Kolonieweg, waarop gedoeld wordt, beschouwt men in de praktijk als onderdeel van de buurtschap Piksen.
- In het Dorpsplan stelt men dat de buurtschappen Bekkenhaar, Piksen en Hoge Hexel de huidige kern Hoge Hexel vormen. Historisch gezien klopt dat wel. Geografisch gezien echter is Hoge Hexel sinds 1950 tot een dorp uitgegroeid met een kerk en een, zij het kleine, kern. Daarom is er geografisch gezien sprake van het dorp Hoge Hexel met de buurtschappen Bekkenhaar en Piksen.

Naam
Oudere vermeldingen
Hooge Heksel, 1381-1383 Heghelsclo, Hegselo, 1420 Hexsele, 1443 Hegselo, 1458 Hegzel, 1507 Hexlo. Volgens (2) ´Heksel, Hexel, Haksel of Hagsel, ook wel Hooge-Hexel geheten´. In (3) wordt de plaats vermeld als Het Hexel.
Naamsverklaring
Het tweede lid is lo ´bos´, het eerste lid is onduidelijk, misschien de persoonsnaam Hagilo. Vergelijk Hexel. (4)

Ligging
Hoge Hexel ligt NW van Almelo en Wierden (aan de weg Wierden-Den Ham) en grenst in het O aan Vriezenveen. De natuurlijke grens tussen Hoge Hexel en Vriezenveen wordt gevormd door het water Veeneleiding, die hier tevens als gemeentegrens met Twenterand fungeert. De west- en noordgrenzen worden gevormd door agrarische gronden, die gescheiden worden door de gemeentegrens met Hellendoorn.

Statistische gegevens
- In de Volkstelling van 1840 wordt Hoge Hexel niet apart vermeld. Daar zijn de aantallen begrepen in de aantallen bij de kern Wierden. Volgens (5) had Hoge Hexel rond 1840 24 huizen met 150 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Hoge Hexel ca. 450 huizen met ca. 1.100 inwoners.

Geschiedenis
De ontstaansgeschiedenis van Hoge Hexel is terug te voeren tot de laatste IJstijd. In deze periode is er een hoger gelegen rug ontstaan in het landschap als gevolg van opstuwend landijs. De hoger gelegen gronden werden als eerste in gebruik genomen als landbouwgrond. Dit zijn de zogenaamde essen.

De buurtschappen De Piksen, De Bekkenhaar en Hoge Hexel vormen nu de huidige kern Hoge Hexel. Vroeger maakten de buurtschappen deel uit van de zogenoemde Rijssense kwartieren (een soort wijken van de stad Rijssen) onder het gericht Kedingen. Een gebied waar ook Huurne, Rectum, ‘t Loo, Ypelo, Notter, Zuna, Enter en Enterbroek deel van uit maakten als kwartier.

Lange tijd was Hoge Hexel een zelfstandige marke, een aaneengesloten oppervlakte niet gecultiveerde grond, die door de eigenaars of pachters van de diverse erven gemeenschappelijk werd beheerd. Zo werd het landschap kleinschalig ontgonnen en werd het bruikbaar voor landbouw. De marke lag op de doorgaande route tussen de Hanzesteden Deventer en Hamburg.

In 1654 is de marke Hoge Hexel samengegaan met de marke Wierden. Als zodanig werden zij de dubbele marke Wierden en Hoge Hexel. Het erfmarkerichterschap  van de marke werd verkocht en kwam in handen van de familie Van Rechteren Limpurg. Het berustte op de Hof te Hexel, het zogenaamde erve Mensink. Het zeer oude markeboek met oorkonden uit de 15e eeuw is uit elkaar gescheurd en verdeeld over het huisarchief van Huis Almelo (dat zich in het Historisch Centrum Overijssel bevindt). Tot aan de opheffing van de marke maakten voornamelijk landheren de dienst uit, daarna werden de gemeenschappelijke gronden verdeeld onder de rechthebbende boeren. Tot ongeveer 1935 vonden grootschalige ontginningen en verbetering van de waterhuishouding plaats. Ook latere ontwikkelingen, zoals de komst van kunstmest en ruilverkaveling hebben bijgedragen aan de vorming van het huidige Hoge Hexel. (bron: Dorpsplan Hoge Hexel)

Hoge halsgerecht in Hoge Hexel
In de buurschap Hoge Hexel bevond zich op de grens tussen Salland en Twente  het hoge halsgerecht van Twente. Op de Middelhaar liep de bisschopsdijk van Ommen en Daarle naar Twente. Over het zogenaamde olde zwarte dijkje kwam men via de Galgenhaar Twente binnen. Op de daar gelegen Galgenbelt zijn nog restanten te zien van waar eertijds de galg heeft gestaan. Oorkonden en getuigenverklaringen uit de 15e eeuw in het Huisarchief Almelo spreken over het oude hoge halsgerecht van het landgericht Twente op de grens tussen Hoge Hexel en Daarle, waarbij de boeren van de marke Hekzeloe verplicht werden gesteld het Gerecht en de Sweepsgalge te onderhouden. (6)

Recente ontwikkelingen
- Hervormde basisschool De Driesprong telt bijna 100 leerlingen. De katholieke school moest in 1976 sluiten wegens te weinig leerlingen. De meeste katholieke kinderen gaan nu naar de Mariaschool in Wierden.

- Sinds 2009 heeft Hoge Hexel de beschikking over het Kulturhus Hoge Hexel,
dat met veel vrijwilligerswerk tot stand is gekomen.

- Het in 2010 verschenen Dorpsplan Hoge Hexel (pdf) schetst de gewenste ontwikkelingen voor het dorp voor de komende jaren.

- In 2012 verrijst in Hoge Hexel een nieuw wijkje met ca. 20 woningen: Kleen Esch (d.w.z. in eerste instantie worden het er 12, en afhankelijk van gebleken behoefte wordt er al dan niet verder gebouwd).

Bezienswaardigheden
- PKN kerk.
Hoge Hexel heeft de volgende rijksmonumenten:
- Landgoed met landhuis Het Hexel uit 1923 (Haarboersweg 3).
- Hexelseweg 74 (houten schuur met stro en pannen gedekt, gedeeeltelijk met aankubbingen).
- Oude Zwolseweg 6 (boerderij van het hallehuistype, opgetrokken in bruine baksteen, onder deels rieten en deels met muldenpannen gedekt zadeldak met nokvorst, wolfeinden en uilenborden).
- 6 terreinen met grafheuvels.

Jaarlijkse evenementen
- Motorsportevenement Hexel on Wheels (paasweekend).
- Oranjefeest.

Natuur en recreatie
- In Hoge Hexel staat een onbemande VVV-post, de Schaapskooi, in het Twents de Skoap'nskot. In de zomer is deze alle dagen geopend. Het is een goede rust- of startplaats voor de diverse wandelroutes in de omgeving van Hoge Hexel.
- Vlakbij de kern Hoge Hexel ligt recreatiepark het Lageveld. Dit is een plas van 6,5 ha groot, omgeven door zandstranden en ligweiden.
- Het Z van Hoge Hexel gelegen landgoed De Barkel is uitgeroepen tot Bos van het Jaar 2011.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Hoge Hexel (online te boeken).

Links
- Site van en over Hoge Hexel met o.a. actualiteiten en lokale links.
- Oude nummers van de driemaandelijks verschijnende dorpskrant Het Hexelaartje zijn online te lezen.

1. 1. Topografische Atlas Overijssel,
   ANWB
   , (2004)
   
2. 2. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,
   Aa, A.J. van der
   , p.ca. 10.000, (1851)
   
3. 3. Alphabetisch register van alle bewoonde oorden des rijks (met o.a. Volkstelling 1840, red.),
   De erven Doorman
   , p.448, (1850)
   
4. 4. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
5. 5. Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden,
   Aa, A.J. van der
   , p.ca. 10.000, (1851)
   
6. 6. Wikipedia,
   x
   , (2012)