Vriezenveen

Vriezenveen

Onderdelen

lokatie

samenvatting:

Status
- Vriezenveen is een dorp in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Twenterand. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2000. In Vriezenveen staat het gemeentehuis van de gemeente Twenterand.
- Wapen van de voormalige gemeente Vriezenveen.
- Postaal gezien en voor de gemeentelijke basisadministratie (BAG) ligt ook het dorpje De Pollen 'in' Vriezenveen. Dat komt omdat dat dorp geen eigen postcode en plaatsnaam heeft in het postcodeboek. Geografisch is het wel een apart dorp en daarom heeft het op deze site een eigen homepage.

Naam
In het Nedersaksisch
('t) Vjenne, Vreeznven of Vreeinvenne. In Vriezenveen wordt een uniek Nedersaksisch dialect gesproken, het Vriezenveens, dat weinig overeenkomst met het omringende Twents vertoont. In 1969 verscheen het Woordenboek van het Vriezenveens (deel 1) geschreven door dr. Hendrik Entjes.
Oudere schrijfwijzen
1395-1396 Vresenveen, 1413 Vrezevene, 1424 Almelerveen, 1840 Vriesenveen, 1881 Vriezenveen, 1883 Friezenveen, 1888 Vriezenveen.
Naamsverklaring
De naam Vriezenveen kwam voor deze veenkolonie in de stijl van de Fries-Hollandse ontginningsmethode maar langzaam in gebruik. In het begin werd gesproken van het Almelerveen of van Veen. De naam wijst op een kolonisatie door 'vrije Vresen'. (1)
Bijnamen van de inwoners
Venneheksn en Vennekloetns.

Ligging
Vriezenveen ligt NW van Almelo, ZO van Vroomshoop en Den Ham, aan de N36 naar Hardenberg.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Vriezenveen 461 huizen met 2.893 inwoners, verdeeld in dorp Vriezenveen 430/2.708 (huizen/inwoners), buurtschap Bruinehaar 11/80 en 'verspreide woningen' 20/105. Ook de dorpen Westerhaar-Vriezenveensewijk en Aadorp, die in 1840 nog niet bestonden, vielen onder de gemeente Vriezenveen. Plus de buurtschappen Westerhoeven en Weitemanslanden (ged.).
- Tegenwoordig heeft Vriezenveen ca. 5.400 huizen met ca. 13.500 inwoners.

Geschiedenis
De oudste vermelding van Vriezenveen stamt uit 1364, toen Evert van Hekeren, heer van Almelo, een privilegebrief schreef voor de vrije Friezen, hun erfgenamen en alle mensen die op het veen woonden, van de Wierdense Weuste tot de Bawesbeek. De mensen die op het veen woonden werden verplicht om jaarlijks één emmer boter Zwolse maat te voldoen op Sint-Maarten op Huis Almelo. Dit betrof een boterpacht en werd betaald in natura; de pacht was niet af te kopen.

De heer van Almelo had vrije Friezen toegelaten om het het veen te koloniseren. Het Almelervene zoals Vriezenveen voor de 15e eeuw werd genoemd was ontstaan uit veertig boerderijen, die zich in de breedte uitstrekten, van de huidige Schipsloot tot het later gegraven Overijssels kanaal. Elke boerderij had een breedte van zestien akker, dus van 16 x 7 is 112 meter. Ten oosten van dit gebied, tot aan de Bawesbeek, bleef een terrein liggen, de zogenaamde Oosterhoeven. Dit was niet verdeeld en mogelijk het gezamenlijk bezit van de bewoners. Ook aan de westkant lag vanaf de Boerstege tot aan de Stouwe een dergelijk terrein onverdeelde grond. Dit waren de Westerhoeven en Woesten. Waarschijnlijk waren ook deze gronden gemeenschappelijk bezit.

De nederzetting Almelervene groeide; in het midden van de 15e eeuw was het dorp al zo veranderd, dat de verschillende boerderijen niet meer zestien akker breed waren maar gereduceerd waren tot tien of zelfs acht akker breed.

De Duitse bisschop uit Münster Bernhard von Galen, bijgenaamd Bommen Berend, plunderde en roofde rond 1665 Twente leeg. Tot aan 1665 bleef Vriezenveen gespaard, omdat het omringd was door moeras en veen. Er was maar één weg naar Vriezenveen en deze werd bewaakt door Staatse troepen. Maar in 1666 was het een strenge winter, waardoor het veen en het moeras bevroor. Vriezenveen lag open en in januari 1666 denderden 1500 ruiters van de bisschop Bernhard von Galen Vriezenveen binnen. Het dorp werd geplunderd en huizen en kerk werden in brand gestoken. Een groot aantal mensen werd gedood en de rest werd gevangen genomen. Het oude Vriezenveen werd niet herbouwd aan de Buterweg. Dit gebeurde aan de noordelijker gelegen zandweg, de tegenwoordige Dorpsstraat. Deze herbouw ging in een snel tempo en aan het begin van de 18e eeuw was het oude Vriezenveen aan de Buterweg geheel verleden tijd. Van dit oude Vriezenveen bleef enkel het oude kerkhof bewaard. Nu kenmerkt het dorp zich door een maar liefst 6,2 kilometer lange bebouwde dorpsstraat met karakteristieke gevels aan de huizen.

Religie
Tijdens de Reformatie die ook in Twente doordrong, gingen de meeste Vriezenveners 'over' naar het protestantisme. In de 19e eeuw waren de bevindelijk gereformeerden in de meerderheid. Tot op de dag van vandaag zijn de meeste Vriezenveners Nederlands-hervormd of gereformeerd. Evenwel bleef aan de oostzijde van het dorpsgebied een sterke katholieke minderheid. Deze R.K.-gemeenschap kon begin 20e eeuw haar eigen parochiekerk inwijden. Kerk en parochie zijn toegewijd aan de H. Antonius Abt. Verder was er in Vriezenveen tot de Tweede Wereldoorlog een Joodse gemeenschap. De synagoge mikdasj me'at (klein heiligdom) werd echter al ruim voor de Eerste Wereldoorlog gesloten, maar het gebouw is nog steeds intact. Tegenwoordig dient de voormalige synagoge als opslagruimte van een particuliere onderneming.

Handel
De inwoners van Vriezenveen dreven in de periode 1720-1917 een levendige handel met Sint-Petersburg in Rusland. Daarom werden ze ook wel Rusluie genoemd. In de loop der tijd werden er door de verschillende Vriezenveense compagnieën zelfs handelshuizen en winkels gesticht aan de Nevski Prospekt en de Gostinny Dvor. Hoewel men zich een vaste plek wist te verwerven in de stad aan de Neva, keerden veel Vriezenveners uiteindelijk toch weer terug naar het moederdorp.

Brand
In 1905 was er een grote brand in Vriezenveen. De firma Jansen & Tilanus werd tijdens de grote brand gespaard. De textielfabriek was destijds de grootste werkgever van het dorp en de brand eindigde aan het Westeinde bij de fabriek. Door de droogte en de harde oostenwind was er geen houden aan en gingen er meer dan tweehonderd huizen, merendeels in de houten en of hout-stenen boerenstijl, in vlammen op. De rijkere boerderijen en Rusluie-huizen uit baksteen en met grotere tuinafstand van overige huizen bleken beter bestand tegen het vuur en staan tot op de dag van vandaag nog. De bekendste is de boerderij Peddemors. Na de brand kwamen Koningin Wilhelmina en Prins Hendrik de inwoners van Vriezenveen persoonlijk een hart onder de riem steken. Zij deden daarbij een persoonlijke gift van liefst duizend gulden, bestemd voor de wederopbouw. De brand is in 2005 herdacht met een optocht van historische brandweervoertuigen.

Tweede Wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Vriezenveen het tijdelijke onderkomen van vele Rotterdamse kinderen. Via de Vriezenveense katholieke pastoor Van Rhijn, afkomstig uit Rotterdam, werd contact gelegd en werden de kinderen opgevangen in Vriezenveense pleeggezinnen. In 2004 organiseerde de vereniging Oud Vriezenveen een reünie waar zo'n honderd oorlogskinderen, veelal afkomstig uit Rotterdam, bijeen kwamen. De oorlogskinderen, toentertijd aangeduid als 'bleekneusjes', werd gevraagd hun verhalen op papier te zetten, wat resulteerde in het in 2006 verschenen boek 'Bleekneusjes oorlogskinderen'. (2)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de voormalige gemeente) Vriezenveen, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Vereniging Oud Vriezenveen.
- Vriezenveen genealogie (stambomen van families uit de kernen van de voormalige gemeente Vriezenveen).

Bezienswaardigheden
- Vriezenveen heeft 11 rijksmonumenten.
- Grote Kerk (hervormd PKN).
- Westerkerk (hervormd PKN).
- RK kerk H. Antonius Abt uit 1905 (Oosteinde 17).
- Voormalige synagoge uit 1878 (Almeloseweg 5).
- Watertoren uit 1934.
- Leemansmolen uit 1862.
- Het gemeentehuis van Twenterand te Vriezenveen is in 2008 fors uitgebreid, om na de gemeentelijke herindeling van 2001 de hele organisatie, die voorheen ook deels in Den Ham was gevestigd, op één plek te kunnen huisvesten. Foto's verbouwde gemeentehuis Twenterand II.
- Lourdesgrot.

Musea
- Historisch Museum Vriezenveen.
- Het Kachelmuseum herbergt meer dan 400 kachels, haarden en fornuizen uit de periode 1750-heden.
- Veenmuseum Vriezenveenseveld ligt qua postadres in Vriezenveen, maar in de praktijk valt het onder Westerhaar-Vriezenveensewijk.
- Twents Oorlogsmuseum '40-'45.
- Peddemorsboerderij?

Jaarlijkse evenementen
- Popfestival Randrock (mei).
- De Twenterandrun (op een vrijdag eind mei) is een semi-professionele hardloopwedstrijd, die wordt omschreven als 'de Van Dam tot Dam-loop van het oosten'.
- Twenterand Kanaalrace (zwemwedstrijd in het kanaal, juni).
- De Nacht van Twenterand is een ATB-koppelkoers door het centrum van Vriezenveen. (is dat nog, zo ja wanneer?, site?, red.)
- Kermis (wanneer?).
- Braderie (wanneer?).
- De laatste woensdag van de bouwvakvakantie wordt er een boerenmarkt georganiseerd waar altijd duizenden bezoekers op afkomen.

Natuur en recreatie
- Engbertsdijksvenen is een bijzonder natuurgebied van liefst 1.000 hectare groot, met zeldzame flora en fauna en deels nog levend hoogveen, gelegen O van Westerhaar-Vriezenveensewijk.
- Eenmaal per twee weken is er 's woensdags een markt.

Literatuur
- Lijst van boeken e.d. over de geschiedenis van Vriezenveen (even scrollen op de pagina), aanwezig en in te zien in het Twents Streekarchief te Delden.
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Vriezenveen (online te bestellen).

Links
- Vriezenveen linkspagina.