Oxe
lokatie
Status
- Oxe is een buurtschap in de provincie Overijssel, in de streek Salland, gemeente Deventer. T/m 1974 gemeente Diepenveen. De buurtschap Oxe is in 1975 middels een grenscorrectie samen met het dorp Colmschate naar de gemeente Deventer overgegaan.
- De buurtschap Oxe valt vanouds onder het dorp Colmschate, maar ligt tegenwoordig voor de postadressen 'in' Deventer (terwijl Colmschate nog steeds een eigen postcode en plaatsnaam heeft in het postcodeboek, en het ons derhalve logischer had geleken om Oxe daaronder te scharen). De gemeente Deventer beschouwt Oxe - althans voor haar statistieken - als één geheel met de buur-buurtschap De Bannink (N van de Schipbeek).
Naam
Oudere vermeldingen
1266 Oxe, 1275 apud Oxe, ca. 1310 Uxermerse, 1381-1383 Oxe, 1532 Uxen.
Naamsverklaring
Wordt door sommingen in verband gebracht met het Middelnederlandse oke 'plaats waar geplant is, aanwas'. Uiteraard is ook aan het Germaanse ohso-* 'os' gedacht. Deze verklaring heeft het voordeel dat zij rekening houdt met de ks in de naam, evenals de verklaring die aansluit bij het Westfaalse uke, üakse 'vooruitstekend deel van het dak'.(1)
* Gereconstrueerde vorm.
Ligging
De buurtschap Oxe ligt ZO van Deventer, Z van Colmschate, rond de Oxersteeg en de Oxerhoflaan en grenst in het N aan de A1 en de Schipbeek, in het W aan de provincie Gelderland, gemeente Lochem (kern Epse), in het Z idem (kern Kring van Dorth, de Dortherbeek vormt hier de provinciegrens) en in het O aan de Bathmener buurtschap Dortherhoek, met welke de Oxenaren goede contacten onderhouden.
Statistische gegevens
- In 1840 omvatte de buurtschap Oxe 21 huizen met 150 inwoners.
- Tegenwoordig omvat Oxe 35 huizen met ruim 100 inwoners.
Geschiedenis
Oxe staatkundig en landschappelijk gezien
In eerste instantie vormde de Oxerhof samen met de nabij gelegen boerderij Schoneveld een onderdeel van het landgoed van Huis Dorth. De Oxerhof was feitelijk eigendom van de Hertog van Gelre. Later behoorde de buurtschap Oxe tot de marke Dorth, Zuidloo en Oxe. Toen de buurtschappen Dorth en Zuidloo een zelfstandige marke werden, kwam de buurtschap Oxe bestuurlijk onder het schoutambt Colmschate. In 1650 (na het einde van de Tachtigjarige oorlog en nadat de vrede van Munster was gesloten) werd de buurtschap een zelfstandige marke in het schoutambt Colmschate. Tegen het einde van de 17e eeuw lijkt de hof een zelfstandige buitenplaats te worden met enkele onderhorige boerderijen.
De noordgrens werd gevormd door de Schipbeek, de zuidgrens door de Dortherbeek. Gezien deze ligging tussen beide beken moeten gedeelten van de landerijen regelmatig wateroverlast hebben gehad. Diverse veldnamen bevestigen de natte ligging (het Slag, de Maten en de Ruineweide) In 1807 ging het gebied ten zuiden van de schipbeek, waarin Oxe was gelegen, naar Gelderland. Dit gebied werd in 1814, bij herstel van de oude provinciegrenzen, weer bij de gemeente Diepenveen gevoegd.
Swormertoren
Vandaag de dag zou niemand meer vermoeden dat het nietige Oxe ooit nog van militair-strategisch belang is geweest. Waar tot in de jaren negentig de Oxersteeg, de oude verbindingsweg tussen Colmschate en Oxe de Schipbeek kruiste, lag namelijk het voormalige bolwerk de Swormertoren (ook wel Zwormertoren), een sterkte in de zogeheten 'Sallandse landweer'. De plaats van deze sterkte was lange tijd slechts bij benadering bekend en geen enkele afbeelding of beschrijving vertelde iets over de vorm of omvang. Hier is pas in 1995 verandering in gekomen, doordat na de afbraak van een boerderij, oudheidkundig onderzoek de funderingen van de (ommuurde) toren aantoonde. De funderingen van de vrijstaande toren en de ommuring waren opgebouwd van gave en niet eerder gebruikte bakstenen/(klooster)moppen. De driehoekige vorm van de ommuring is uniek te noemen. De vierkante uitbouw in de noordmuur moet het poortgebouw zijn geweest. Deze constructie komt goed overeen met een soortgelijk poortgebouw in het kasteel de Waardenborg te Holten, welke sterkte evenals de Swormertoren in de Sallandse landweer was gelegen. In het begin van de 14e eeuw is er al sprake van landweren in Salland en er is toen ook door Deventer loon betaald aan de wachter bij de runneboom (tolboom) op Swormen. Maar pas in 1402 worden er 147.000 tyghelstenen en 4.500 deckstenen (daktegels?) aangeschaft. In die tijd zal dus de toren en de dikke ommuring zijn gebouwd. Begin 16e eeuw raakte de Swormertoren buiten gebruik. In 1649 is ze, blijkens het artikel Landweren bij Deventer (pdf, zie pag. 150) gesloopt. (bron: Archeologische kroniek van Overijssel, 1995, zie p. 152/153)(pdf) Craandijk (1884) stelt verder over de Swormertoren: "Welligt moest de Zwormertoren, door Deventer in de buurschap Oxe gesticht, ook wel ter bescherming van de grens tegen den altijd wat gevaarlijken Dorthschen nabuur dienen." (zie verder de link, p. 224) De naam van de brug alhier over de Schipbeek, Swormertorenbrug, herinnert nog aan deze voormalige sterkte.
Oerertsdelving
Aan het eind van de 19e eeuw worden grote hoeveelheden oer (een soort ijzererts) op de gronden van de Oxerhof gedolven. De eigenaar kreeg hier een vergoeding voor.
Tweede Wereldoorlog
Tijdens de oorlog was de Oxerhof aanvankelijk een herstellingsoord voor aan het Oostfront gewond geraakte SS'ers. In 1944 werd het door de Sicherheitsdienst (SD) ingericht als kamp voor politieke gevangenen. Enkele dagen voor de bevrijding hield de SD er nog 40 man gevangen. Op 6 april 1945 bereikte het bataljon The Royal Winnipeg Rifles de buurtschap Oxe. Kort ervoor waren nog 10 verzetsmensen op de Oxerhof wreed om het leven gebracht (levend begraven of door marteling omgekomen). Vlak ervoor hebben ze ook nog hun eigen graf moeten graven.
Nadere informatie over de geschiedenis van Oxe op de site van Colmschate.
Bezienswaardigheden
- De landschappelijke schoonheid van Oxe wordt vooral gevormd door landgoed Oxerhof (Oxerhoflaan). De geschiedenis van dit landgoed gaat terug tot de 12e eeuw. Omstreeks 1862 liet de familie Van Doorninck op het landgoed Huis Oxerhof bouwen en een landschapspark aanleggen in Engelse stijl. Tegenwoordig is sprake van Studiecentrum de Oxerhof, School voor Praktische Filosofie en Spiritualiteit.
- Qua naam erg gelijkend maar toch een ander pand is de al in 1520 vermelde Hof te Oxe (Oxerhoflaan 5).
- Op 6 mei 1991 is op landgoed Oxerhof een monument onthuld ter nagedachtenis aan de 10 verzetsmensen die hier, enkele uren voor de bevrijding, door de bezetter zijn vermoord (zie verder bij Geschiedenis).
Nieuwe reactie inzenden