Den Hout

Status
- Den Hout is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Oosterhout.
- Onder het dorp Den Hout vallen ook de buurtschappen Ter Aalst, Hespelaar, Eind van Den Hout, en Vrachelen.

Naam
Naamsverklaring
Identiek met hout ‘hoogstammig bos’. (1362)

Ligging
Den Hout ligt 2 km W van Oosterhout, 2 km ZO van Made, W van het Wilhelminakaal, N van het Markkanaal. In het Z grenst Den Hout aan de Vrachelse Heide, in het N aan de A59. Den Hout ligt ‘schuin’: het zakt van +4 meter NAP in het zuiden naar +2 meter NAP in het noordoosten, waar de oude grasbeemden beginnen.

Statistische gegevens
- In 1840 had Den Hout 94 huizen met 650 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Den Hout ca. 500 huizen met ca. 1.200 inwoners.

Geschiedenis
“Den Hout is oud. Misschien woonden er vijfhonderd jaar voor Christus al mensen op deze zandrug. Hun werktuigen, uit de ijzertijd, zijn in de buurt gevonden. Net als de overblijfselen van Romeinse aanwezigheid. Vonkjes licht uit een ver donker verleden. Losse fragmenten zonder verhaal, want deugdelijk onderzoek heeft er nog niet plaatsgevonden. Omstreeks het raadselachtige jaar 273 verdwijnt alle leven uit deze redelijk drukbevolkte streek. Veel meer weten wij niet.

In de tijd dat de heidense koning Clovis zich bekeert tot het christendom (500 na Christus), verschijnen er nieuwe bewoners op de zandrug bij Den Hout. Uit vondsten in de zandwinputten langs het Markkanaal blijkt dat zij er nog zijn als Karel de Grote regeert, rond 800.

Wie van Den Hout naar het westen rijdt, omlaag tussen de weilanden, bevindt zich op een middeleeuws industrieterrein. Hier lag vroeger veen. Daar stookten de Zeeuwen hun huizen warm mee. De handel in turf was in handen van de Norbertijnerabdij in Middelburg. Het land hier heet nog steeds het Munnikenhof. Toen het veen verdween, ontstond er moeras. Het gebied ten oosten van Den Hout - waar nu industrie en woningbouw oprukken - was eerst een moerassig, venig bosgebied. Boeren maakten er grasland van, maar in 1421 raakte het overstroomd door de Sint Elisabethsvloed. Het water legde er in de jaren daarna een kleilaagje neer. Later volgde een nieuwe inpoldering.

Den Hout ligt in de gemeente Oosterhout. Je hoort ze in Oosterhout brommen, maar historisch gezien zou een naam als ‘gemeente Den Hout’ meer op zijn plaats zijn, want let eens op de namen. Oosterhout draagt een naam die verraadt dat Den Hout er als oriëntatiepunt eerst was. Het centrum van Oosterhout ligt inderdaad pal oostelijk van Den Hout. Blijkbaar is Den Hout de oudste kern en de moeder van Oosterhout.

In de Middeleeuwen, mogelijk rond 1100 al, is ver buiten Den Hout een kerk gebouwd waaromheen later Oosterhout is ontstaan. Den Hout moest het met een kapel doen, gebouwd in 1385. Naast de kapel verrees een gasthuis waar verplicht zeven bedden vrijgehouden moesten worden voor onaangekondigde reizigers. Een eis die duidt op druk handelsverkeer. Den Hout lag toen immers aan ‘de grote weg’!

In die tijd vestigde Willem van Duivenvoorde, Heer van Oosterhout, zich in het kasteel dat in 1288 op 550 meter ten noorden van de kerk gebouwd was. De resten van het kasteel kennen wij nu als de Slotbosse Toren. Daarmee lag het kerkelijk en bestuurlijk machtscentrum al direct op de plaats waar het zich nu nog bevindt, in Oosterhout” (801).

“Dat er in het midden van de 16e eeuw in Den Hout een katholiek en godsdienstig leven was, blijkt onder meer uit het feit dat men er een jaarlijkse ommegang of processie hield. In 1551 kreeg men toestemming deze processie op een andere datum te houden, namelijk op Drievuldigheidszondag” (41). Den Hout had een beroemde bedevaart van Sint Cornelius. Alleen is niet precies bekend waar deze heilige voor of tegen was…

“In de tweede helft van de 16e eeuw is door het belegeren van Geertruidenberg de kapel op Den Hout zwaar beschadigd, samen met een groot aantal huizen rond de Heuvel. In 1609 zei de deken van Oosterhout dat door het in gebreke blijven om een priester aan te stellen in Den Hout, de kapel en het gasthuis aldaar in verval zijn gekomen” (41).

“In juni 1648, na de Vrede van Munster die een einde maakte aan de Tachtigjarige Oorlog, vaardigde Willem II een plakkaat uit waarbij bepaald werd, dat er in de Baronie van Breda een einde zou komen aan de bestaande toestand, waarbij ‘de papen of roomse pastoren’ de kerken bedienden en de pastorieën bewoonden, terwijl ‘de predikanten van de ware christelijke religie’ zich tot nog toe met huizen of schuren hadden beholpen. Alle kerken moesten van de ‘vestigiën des pausdoms’ gezuiverd worden en aan katholieke priesters werd elke bediening verboden. De pastoors moesten, ook in Oosterhout, hun pastorieën verlaten.

Toch deden de priesters en afgezette onderwijskrachten hun werk gewoon verder. In Oosterhout verbleven nog drie priesters: twee minderbroeders (1650-1676) en een kanunnik. Zij deden er in het openbaar dienst op twee plaatsen. En onder voorwendsel de kinderen Latijn en muziek te leren, kwamen de meeste kinderen naar de katholieke onderwijzer en gingen er maar weinig kinderen naar de school van "de religie".

In 1652 was er ook in Den Hout een schoolmeester van de religie aangesteld. Buiten de katholieken van Den Hout, kwamen ook die van Gilze en Geertruidenberg in Oosterhout ter kerke. Ondanks alles handhaafden de katholieken zich overal. In 1839 was Oosterhout nog voor 94,27 procent katholiek. Den Hout was in zijn geheel katholiek gebleven” (41). Pas in de Franse Tijd (eind 19e eeuw) mochten de katholieken formeel hun godsdienst weer uitoefenen en kregen zij hun kerken, die zij eerder aan de protestanten hadden moeten afstaan, vaak weer terug.

In 1787 stuurden de Houtenaren een ‘rekest’ aan de Staten Generaal te Den Haag met het verzoek een eigen parochie te mogen oprichten. De drossaard van Oosterhout gaf een gunstig advies en men kreeg toestemming om voor de ‘roomsen’ een schuurkerk te bouwen met een woning voor de pastoor. Tegelijk kreeg men een vergunning voor het verblijf van een pastoor. De parochie is in 1788 opgericht. In hetzelfde jaar is de schuurkerk in gebruik genomen. De eerste eigen kapelaan van Den Hout, Thomas van Leysen, kwam in 1818.

“De mensen op Den Hout hadden nu een eigen parochiekerk, een eigen pastoor en een eigen kerkhof, en de zaak aangaande de Houtse Heuvel*1 was voorlopig geregeld. Men voelde zich helemaal zelfstandig. Sinds 6 oktober 1806 was de buurtschap Teraalst - dat tot dan kerkelijk nog bij de Sint Jan van Oosterhout behoorde - door de Vicarius Apostolicus mgr. Van Dongen bij Den Hout gevoegd. De parochie telde ruim duizend zielen, voor die tijd een aanzienlijk aantal.

Vele plaatsen van die grootte werden destijds zelfstandige gemeenten, zoals het nabije Teteringen dat toen nog geen duizend inwoners telde. Het is dus begrijpelijk dat Den Hout die stap ook wilde wagen. In 1809 stuurde dezelfde groep die enkele jaren tevoren de kwestie van het kerkhof tot een goed resultaat gebracht had, een rekest naar de landdrost van het Departement Brabant met het vriendelijk verzoek een zelfstandige gemeente te mogen worden. Het verzoek kwam ter tafel op het gemeentehuis te Oosterhout, maar burgemeester S. Boenders verzette zich ertegen en meende dat Den Hout daarop geen aanspraak mocht maken, daar dit alleen tot voordeel van Den Hout en nadeel van Oosterhout zou zijn. Het is dan ook niet doorgegaan” (41).

In 1838 deed men weer een poging, ditmaal bij koning Willem I, en ook deze keer zonder succes. De negatieve beschikking van het Ministerie van Binnenlandse Zaken kwam op 30 december 1840, maar al een week later kreeg de gemeente een brief uit ’s-Hertogenbosch, die erop neerkwam dat Oosterhout de belangen van Den Hout niet uit het oog mocht verliezen.

Den Hout is nu een dorp met vrijstaande huizen en sierboerderijen gedekt door rieten daken. De gerestaureerde hoeven staan in zondagse gazons met wit grind en smeedijzeren punthekken. Je moet je best doen om in Den Hout nog mest te ruiken. “Vroeger waren het hier allemaal boeren. Met zeven koeien was je al een grote boer, de keuterboertjes moesten het met drie koetjes en een paar kippen doen. Het was slechte grond. De goeie grond begon bij Oosterhout en liep tot aan ’s-Gravenmoer. Daar verdronk je weer in de bagger. De naam zegt het al: daar was het allemaal moeras” (aldus Van Oerle in (801)).
*1 Zie verder bij Bezienswaardigheden.

Houtse Akkers
Z van Den Hout, tussen Den Hout en het Markkanaal, ligt het gebied Houtse Akkers.
De Houtse Akkers is een hooggelegen, vruchtbaar gebied dat zeker al rond het jaar 1000 werd bewoond. De vage sporen van de toenmalige boerderijen liggen een halve meter onder het maaiveld in de ondergrond van wit zand. “Rond 1250 konden deze bewoners hier langere tijd blijven wonen, omdat zij het land konden bemesten. In die tijd moet het een vrij rijke samenleving zijn geweest, want ijzer was een duur exportproduct. Dat zij welgesteld waren, blijkt ook uit de potscherven die wij hier gevonden hebben. Het gaat om waardevol aardewerk uit België en Duitsland”, aldus archeoloog Nico Dijk (867). Hij komt tot deze theorieën op grond van de vondsten die hij en zijn collega’s hier in 2000 gedaan hebben, in het gebied waar de wijk Vrachelen III is verrezen. Onder meer is een Middeleeuwse nederzetting opgegraven. Een onderdeel daarvan is een ijzersmeltoven van circa duizend jaar oud. Het ging in dit geval om moerasijzererts. “Ik weet niet precies waar zij het vandaan haalden, maar het komt hier zeker uit de buurt, anders was die oven er niet”, aldus Dijk. Een ijzersmeltoven was een soort lemen koepel met bovenin een gat. Van bovenaf werd er ijzererts en houtskool in gegooid. Met een enorme blaasbalg die in de zijkant van de oven stak, werd het vuurtje in de oven tot 1500 graden Celsius opgestookt. Na verloop van tijd bleef een dikke plaat ijzer in de oven achter en moest de oven afgebroken worden.

Bezienswaardigheden
- Tjasker Den Hout.

Jaarlijkse evenementen
- De Steprace (3e zaterdag van juni) is een steptocht van 55 km van Rotterdam naar Den Hout. De term "race" moet u niet al te letterlijk nemen. Het recreatieve karakter staat voorop. De tocht trekt ca. 800 deelnemers. Site Steprace Rotterdam - Den Hout.

Overnachten
- Natuurkampeerterrein Bergvlietse Bossen (buurtschap Ter Aalst).
- Vakantiehuizen in de omgeving van Den Hout (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Den Hout (online te bestellen).

Links
- Leefbaarheidswerkgroep Den Hout.

1. 1. Citekey not found