Winschoterzijl

Status
- Winschoterzijl is een buurtschap in de provincie Groningen, in de streek en gemeente Oldambt. Vanouds lag de buurtschap rond een driegemeentenpunt. De oorspronkelijke bebouwing viel namelijk grotendeels onder het dorp Blijham, gemeente Wedde (per 1-9-1968 over naar gemeente Bellingwedde), deels onder de gemeente Beerta (in 1990 over naar gemeente Reiderland, in 2010 over naar gemeente Oldambt), deels onder de gemeente Winschoten (in 2010 over naar gemeente Oldambt).
- De bebouwing die van Winschoterzijl tegenwoordig nog over is, valt onder de kern Winschoten.
- De Topografische atlas Groningen(1) vermeldt Winschoterzijl niet meer als buurtschap (wat het volgens ons nog wél is, zie bij Statistische gegevens). Zij vermeldt Winschoterzijl alleen als naam van het natuurgebiedje tussen A7 en Pekel Aa (en waar de spoorlijn dwars doorheen loopt).

Naam
Naamsverklaring
Zijl = sluis, bij Winschoten.
- De Winschoterzijl was vanouds de naam voor de sluis waar het Zijlsterdiep uitkwam in de Pekel Aa. Het Zijlsterdiep zou inmiddels gedempt zijn (volgens de Topografische atlas Groningen(2) zou het nog bestaan en tegenwoordig Zijlkerdiep heten). Het liep op de plek waar nu nog de weg van de N966 (in het Z van Beerta) richting de A7 loopt. Die weg heet ook Winschoterzijl, dat was vanouds het deel Winschoterzijl gem. Beerta. Het zuidelijke deel was Winschoterzijl gem. Wedde. De gemeentegrens liep langs De Pekel Aa.
- Volgens genoemde atlas is Winschoterzijl tegenwoordig de naam van het (voormalige stoom)gemaal aan de andere (Z) kant van de Pekel Aa, daar waar het Langediep of Hekmansdiep in de Pekel Aa uitkomt, aan het eind van de Langediepsweg.
- Ca. 500 m. naar het ZW ligt ook nog een brug en/of sluis in de Pekel Aa. Dit is de sluis waar vroeger de Rensel in de Pekel Aa uitkwam (de Rensel Verlaat).

Ligging
- Op de hoek van de Wilhelminasingel met de Industrieweg in Winschoten staat een richtingbordje dat verwijst naar wat tegenwoordig nog resteert van de buurtschap Winschoterzijl. Aan het eind van de Industrieweg ligt in het verlengde daarvan namelijk een gebiedje met 3 boerderijen, wat kennelijk nog het enige restant is van de oude buurtschap Winschoterzijl, genummerd Winschoterzijl 1 t/m 5. (Bij één van de boerderijen liggen een soort graancirkels. Is dat het restant van een waterzuivering?, red.) De weg Winschoterzijl die strak N langs de A7 loopt en onder Beerta valt, is tegenwoordig onbebouwd.

Statistische gegevens
- In 1840 omvatte de buurtschap Winschoterzijl 6 huizen met 38 inwoners in de gemeente Wedde (kern Blijham), 2 huizen met 19 inwoners in de gemeente Beerta en 1 huis met 12 inwoners in de gemeente Winschoten. Totaal dus 9 huizen met 69 inwoners.
- Tegenwoordig omvat de buurtschap Winschoterzijl (althans voor zover het de weg Winschoterzijl betreft, wellicht vallen er nog meer wegen onder) nog slechts 3 boerderijen, die onder de kern Winschoten vallen.

Geschiedenis
Vanouds was Winschoterzijl een nederzettinkje met naast uiteraard de 'zijl' zelf o.a. een winkeltje, een woonwagenkampje met 'passanten' die er enkele dagen per jaar stonden, een (spoor)brugwachtershuisje, een handvol boerderijen en kennelijk een Evangelisch-Luthers kerkje. Van ca. 1680 tot 1836 was er namelijk een Evangelisch-Lutherse Gemeente in Winschoterzijl. In laatstgenoemd jaar is deze verhuisd naar Winschoten in verband met de bouw van een nieuwe kerk aldaar.

Enkele meters O van de sluis aan het Zijlsterdiep (waar deze uitkomt in de Pekel Aa) heeft een zaagmolen (achtkante bovenkruier / stellingmolen / windmolen) gestaan (op grondgebied van vanouds gemeente Beerta).

'Godsdienstoorlog' in Winschoterzijl
In 1595 werden de katholieken vaak hardhandig 'overgehaald' om over te gaan tot de hervormde godsdienst. Het katholicisme in Groningen werd verboden. In 1750 heeft dat in Winschoterzijl nog even tot een kortstondige 'burgeroorlog' geleid: "In de 18e eeuw begon de hevigheid der vervolging af te nemen en oogluikend werd toegelaten, dat te Sappemeer een katholieke kerk werd gesticht. Daarheen begaven zich de katholieken van Veendam, Pekela, Winschoten, Stadskanaal enz. om een godsdienstoefening bij te wonen. En moeilijk was hun kerkgang. De heer Tielemans schrijft ervan: „Langs half gebaande veen- en zandwegen, zoogoed als onberijdbaar in het natte jaargetijde, langs moeilijk te passeeren voetpaden, in regen, sneeuw en storm trokken zij - in het winterhalfjaar alleen de mannen - tempelwaarts, bij uitzondering eenige jonge dochters en vrouwen. Van de laatsten verhaalt men, dat zij geschoeid waren in manslaarzen om door modder en veen te kunnen baggeren. In het korte van de dagen vertrok men uit Winschoten en Pekela lang voor zonsopgang om na zonsondergang eerst terug te zijn.”
"Ook in de nabijheid van Winschoten deed men pogingen om een katholieke kerk te stichten en in 1750 werd te Winschoterzijl, met voorkennis van den drost te Wedde, een godsdienstoefening der katholieken gehouden. Nauwelijks echter was de mis geëindigd, of eenige honderden boeren en boerenknechts, gewapend met gaffels, stokken, knuppels en ander moordgeweer, vielen op het huis aan, waar de gemeente was verzameld. De geestelijke, die de godsdienstoefening had geleid en vele katholieken werden deerlijk mishandeld." (bron) Pas in 1800 kon, na de Franse Revolutie enkele jaren daarvoor, een katholieke kerk worden gesticht.

Bezienswaardigheden
- De Van Gogh-brug dateert uit ca. 1870 en is een van de oudste, nog bestaande, gietijzeren ophaalbruggen van Nederland. De brug is in 1995 gerenoveerd en verplaatst van de sluis bij Winschoterzijl naar de Renselkade te Winschoten (2 km naar het W dus, O van het centrum, direct O van de Beertsterweg, nabij Leen Bakker). Volgens oud-inwoner Rinus Staal had brugwachter Schreuder als eerste televisie in de buurtschap. Af en toe mochten de kinderen er Pipo komen kijken. De brug is kennelijk vernoemd naar Vincent van Gogh, want de brug is in 1928 van Veenoord (waar hij tegenover het Van Goghhuis stond) naar Winschoterzijl verplaatst. Volgens anderen zou de brug hier reeds in 1890 geplaatst zijn.

1. 1. Topografische Atlas Groningen,
   ANWB
   , (2004)
   
2. 2. Topografische Atlas Groningen,
   ANWB
   , (2004)