Oosterwijk

Status
- Oosterwijk is een dorp in de provincie Zuid-Holland, in de streek Vijfheerenlanden, gemeente Leerdam. T/m 1985 gemeente Kedichem.
- Bij de gemeentelijke herindeling van 1986 is een fors deel van het dorpsgebied van Oosterwijk, zijnde de buurtschap Achterdijk voorzover gelegen oostelijk van de spoorlijn, met 66 huizen, overgegaan naar de nieuwe gemeente Zederik en daarmee onder het dorp Nieuwland komen te vallen. De panden Koenderseweg 1 en 11 bij het begin van de Achterdijk, zijn toen aan het dorp Leerbroek toegekend. Het deel van de Tiendweg dat onder Oosterwijk hoort (huisnummers 4 en 5 t/m 13) valt postaal onder Kedichem. De buurtschap Klein Oosterwijk die zoals de naam al suggereert, historisch gezien ook bij Oosterwijk hoort, valt postaal onder Leerdam(-West).
- Het dorp Oosterwijk heeft witte plaatsnaamborden en is daarmee formeel geheel  buitengebied, formeel heeft het geen 'bebouwde kom' (praktisch gezien natuurlijk wél).

Naam
Naamsverklaring
De parochie 'Oesterwic' wordt reeds in 966 vermeld. De naam komt van ooster 'oostelijk gelegen' en wijk 'nederzetting'.

Ligging
Oosterwijk ligt ZW van Leerdam, NO van Kedichem. Het dorp bestaat grotendeels uit lintbebouwing langs de Linge(dijk), met kerntjes rond de Nortierstraat in het ZW, rond het Kerkelaantje in het centrum en rond Klein Oosterwijk in het NO.

Statistische gegevens
- In 1840 had Oosterwijk 40 huizen met 214 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Oosterwijk ca. 115 huizen met bijna 300 inwoners en is daarmee een van de kleinste dorpen van Zuid-Holland.

Geschiedenis
In den beginne
Het dorp Oosterwijk behoort tot de oudste permanent bewoonde kernen van de Vijfheerenlanden. Het grondgebied werd aan het begin van de jaartelling al bewoond. Het oevergebied van de Linge werd in de middeleeuwen ontgonnen door sloten haaks op de rivier te graven. Eén van de plaatsen waar dat het vroegst gebeurde was Oosterwijk, dat al rond 1000 wordt genoemd. De oorspronkelijke ontginning bestond uit circa 20 boerderijen aan de Lingedijk, met een langgerekte strokenverkaveling van ongeveer twee kilometer lengte tot aan de Achterdijk.

Wateroverlast en bedijking
Toenemende wateroverlast maakte het noodzakelijk de oeverwal te bedijken. Die dijken zijn door de eeuwen heen op diverse plaatsen herhaaldelijk bezweken. Bij het herstel werd de dijk dan om de ontstane kolkgaten (wielen) heen gelegd, die daarmee binnen of buiten de dijk kwamen te liggen. En zo ontstond het slingerende dijkpatroon dat we vandaag nog kunnen zien.

Heerlijkheid en kasteel
In de middeleeuwen is er sprake geweest van Heren van Oosterwijk met een bijbehorend kasteel. Helaas zijn de restanten van het kasteel in de jaren tachtig van de 20e eeuw afgebrand. Op deze plek, naast de kerk en de voormalige school, staat nu een moderne villa.

Landschap
Oosterwijk is een mooi herkenbaar en vrij gaaf voorbeeld van binnendijkse lintbebouwing, met 17e-, 18e- en 19e-eeuwse boerderijen en een kerkje uit 1872. De meeste boerderijen liggen aan de voet van de dijk, volgens het in Holland zeer veel voorkomende systeem van strokenverkaveling met bebouwing aan de kop van de kavel. De stroken weidegrond worden aan de andere zijde begrensd door een van vóór 1500 daterende tiendweg.

Recente ontwikkelingen
Beschermd dorpsgezicht
Sinds juni 2011 is Oosterwijk een beschermd dorpsgezicht, vanwege onder andere de vele monumentale panden en de restanten van de strijd tegen het water (wielen en dijken) in de polder en buurtschap Klein Oosterwijk. Niet alleen de kern van het dorp aan de rivieroever maar ook de dijken, de open plaatsen van dijkdoorbraken, sporen van dijkherstel, de binnendijkse bebouwing en het omliggende open weidelandschap met strokenverkaveling behoren tot het beschermde dorpsgezicht. De aanwijzing is niet bedoeld om ontwikkeling op slot te zetten, maar om in toekomstige ontwikkelingen rekening te houden met de waardevolle karakteristieken van bebouwing en de open ruimte. Persbericht aanwijzing beschermd dorpsgezicht Oosterwijk. Toelichting bij het besluit tot aanwijzing van het beschermd dorpsgezicht Oosterwijk (pdf).

Bezienswaardigheden
Rijksmonumenten
Oosterwijk heeft 11 rijksmonumenten.

Wielen
Oosterwijk is verscheidene malen geteisterd door overstromingen. Twee 'wielen' (meertjes die overblijven na een overstroming) bij Klein Oosterwijk, zijn hier restanten van. U kunt ze alletwee zien liggen vanaf de Lingedijk, vlak na het einde van de bebouwde kom van Leerdam. Het bosje nabij de driesprong met de Oudendijk is een voormalige eendenkooi.

- Hervormde (PKN) kerk uit 1872.

Begraafplaats
De christelijke en sinds 1843 tevens joodse begraafplaats op de hoek Lingedijk / Klein Oosterwijk, is evenals de kerk een rijksmonument en dateert uit 1830. Formeel is hier zelfs sprake van 3 rijksmonumenten; de begraafplaats als zodanig, het baarhuisje en het toegangshek.

Musea
- Sinds 2009 is er het Bijbelmuseum aan de Lingedijk nr. 36 (postaal Leerdam maar gelegen in de polder Klein Oosterwijk en daarmee eigenlijk onder Oosterwijk vallend).

Jaarlijkse evenementen
- De zangvereniging geeft jaarlijks in februari een uitvoering in Zangershof, met aansluitend een toneeluitvoering door een andere vereniging uit de regio.
- De Jeu de Boulesdag is altijd op de laatste zaterdag van juni, op dagrecreatieterrein Galgewaard. Er doen doorgaans zo'n 30 paren aan mee.
- Grote rommelmarkt (op een zaterdag in september) ten bate van de kerk.

Natuur en recreatie
Galgewaard en pontje
Bij Dagrecreatieterrein Galgewaard, genoemd naar de galg die hier ooit stond, kunt u met een pontje over de Linge naar het Gelderse Heukelum (de rivier de Linge vormt hier de gemeente- en provinciegrens). Het pontje vaart van medio april tot medio september. Voor de exacte openingsdagen en -tijden zie de site van de Vereniging Vrienden van de Voetveren.

Overnachten
- Vakantiehuizen in de omgeving van Oosterwijk (online te boeken).

Foto's
- Fotoserie van Oosterwijk van fotograaf Martin Stevens.

Literatuur
- Jielis van der Zalm, 'Oosterwijk. Een oude heerlijkheid in het Land van Arkel.' 2005. 116 pagina's. In dit boek vindt u een uitvoerige beschrijving van de geschiedenis van Oosterwijk, van het begin tot heden. Met veel afbeeldingen. Dochter Dicky van der Zalm heeft het boek geproduceerd, omdat haar vader kort ervoor was overleden en hij het manuscript voor het boek al vrijwel gereed had, en zij het als eerbetoon aan haar vader toch wilde uitbrengen. Waar wij haar natuurlijk dankbaar voor zijn, want alles wat je redelijkerwijs over Oosterwijk zou kunnen willen weten, staat erin.