Zeist

Plaats
Dorp en gemeente
Zeist
Utrechtse Heuvelrug
Utrecht

zeist_plaatsnaambord.jpg

Zeist is een dorp en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Utrechtse Heuvelrug. (© H.W. Fluks)

Zeist is een dorp en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Utrechtse Heuvelrug. (© H.W. Fluks)

Zeist-MSD-20100321-194395.jpg

Zeist, Slot Zeist

Zeist, Slot Zeist

Zeist-MSD-20100409-195120.jpg

De woonwijken in Zeist zijn bijzonder ingericht en hebben vaak een beschermde status

De woonwijken in Zeist zijn bijzonder ingericht en hebben vaak een beschermde status

Zeist-MSD-20100409-195157.jpg

Zeist, detail van de rijke bouwstijl van de voorgebouwen van Slot Zeist

Zeist, detail van de rijke bouwstijl van de voorgebouwen van Slot Zeist

IMG_0423.JPG

Zeist, slotgracht van Slot Zeist

Zeist, slotgracht van Slot Zeist

UT gemeente Zeist in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Zeist in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Zeist in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Zeist

Terug naar boven

Status

- Zeist is een dorp* en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Utrechtse Heuvelrug.

* Hoewel je deze plaats zowel qua grootte als qua regionale verzorgingsfunctie inmiddels wel een stad zou kunnen noemen, vinden de inwoners hun plaats nog altijd een dorp, dus conformeren wij ons daaraan.

- Wapen van de gemeente Zeist.

- De gemeente omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Bosch en Duin, Den Dolder, Austerlitz en Huis ter Heide (waar ook de wijken Sterrenberg en Beukbergen onder vallen). Onder het gelijknamige dorp vallen voor de postadressen ook nog enkele panden in Soesterberg (waarvoor zie aldaar, kopje Status). Het militaire Kamp bij Zeist ligt in tegenstelling tot wat de naam doet vermoeden, grotendeels in Soesterberg (gemeente Soest).

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Zeist.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
838 kopie 11e eeuw Seist, 1028 kopie 16e eeuw Seiste, 1840 Zeijst.

Naamsverklaring
Mogelijk gevormd met het suffix -t bij een plantnaam sagis* (bij de wortel van het Indo-Europese sek* 'snijden'), maar de betekenis blijft duister. De naam maakt een archaïsche indruk. Men heeft ook gedacht aan verwantschap met Segesta in Italië, wat twijfelachtig is.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Zeist ligt O van Utrecht, ZO van De Bilt, NO van Bunnik, op de Utrechtse Heuvelrug.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Zeist 415 huizen met 3.305 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 336/2.865 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Stoetwegen 13/73, Kattenbroek 6/41, Den Breul 13/93 en Austerlitz 47/233. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 25.000 huizen met ca. 62.000 inwoners (waarvan ca. 24.000 huizen met ca. 52.000 inwoners in de hoofdplaats).

Terug naar boven

Geschiedenis

Zeist wordt voor het eerst vermeld in een oorkonde uit 838, als graaf Rodgar aan de St. Maartenskerk te Utrecht verschillende stukken land schenkt, en daar andere stukken land voor terugkrijgt, waaronder "... villa Seist familias VI cum terris et edificiis earum..." De kern ontwikkelt zich vanuit de huidige Dorpsstraat, waar in de 12e eeuw een kerk verrijst, waarvan de toren nu deel uitmaakt van de 19e-eeuwse Hervormde kerk. Vanaf de 19e eeuw komt het dorp tot bloei door de aanleg van vele buitenplaatsen. In de 20e eeuw zijn enkele daarvan afgebroken of verkaveld ten behoeve van toenmalige nieuwbouwwijken.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Zeist, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- "Het Zeister Historisch Genootschap (ZHG) is opgericht in 1951, onder de naam Van de Poll Stichting, naar de gelijknamige Zeister famillie. Het was namelijk freule Jo van de Poll die, mede op aandringen van haar toen inmiddels overleden broer, het iniatief nam. In 1995 is de naam veranders in Zeister Historisch Genootschap van de Poll Stichting. De huidige naam is Zeister Historisch Genootschap. Het doel van de stichting is: 'Het bevorderen en het verbreiden van de kennis omtrent de geschiedenis van Zeist en wat daarmee verband houdt, alsmede het aankweken van belangstelling daarvoor in ruime kring'. De stichting beoogt dat doel te realiseren door het verzamelen van kaarten, foto's, films, boeken, documenten, voorwerpen etc., en het bewaren, onderhouden en exposeren van de gevormde collectie. Tevens door het uitgeven van geschriften en beelddragers en het organiseren van onder meer tentoonstellingen, lezingen en excursies.

Kort na de oprichting was de stichting te vinden in het gemeentehuis. Vervolgens is de collectie in de jaren vijftig ondergebracht in het huis van de toenmalige vice-voorzitter, prof. J.Ph. de Monté ver Loren, aan de Krullelaan. Van 1970 tot 2004 was het Zeister Genootschap gehuisvest in Slot Zeist, in een kamer die al gauw de Van de Poll-kamer ging heten (thans Van de Poll-zaal). Van 2004 tot juli 2014 'woonde' het Zeister Historisch Genootschap in het 'Geschiedenishuis' aan de Middellaan. Sinds september 2014 is het Zeister Historisch Genootschap weer in het gemeentehuis gevestigd en is een aantal collecties ondergebracht bij het Gemeentearchief. Veel van het werk van het ZHG wordt gedaan door vrijwilligers, georganiseerd in een aantal commissies: de commissie ZHG-kamer; de commissie voor Lezingen en Excursies; de Redactie van ons kwartaalbulletin Seijst; de Tentoonstellingscommissie.

Diverse vrijwilligers van het ZHG ontvangen op dinsdagochtend van 10-12 uur bezoekers in het Historisch Informatiepunt in de Publiekshal van het Zeister gemeentehuis. Zij kunnen de gasten helpen bij het vinden van de antwoorden op de vragen die er leven voor zover het de geschiedenis van Zeist betreft. In de afgelopen jaren hebben zij een knipselarchief gemaakt met wel 100.000 knipsels, die hier ook via een computer opvraagbaar zijn. De commissie Lezingen en Excursies organiseert regelmatig lezingen en excursies. Lezingen - soms ook in samenhang met andere activiteiten zoals tentoonstellingen - gaan uiteraard over bijzondere aspecten van de Zeister geschiedenis. Jaarlijks is er de bij velen bekende Van de Poll Lezing. Bij een excursie van het ZHG kunnen deelnemers rekenen op een informatief en gezellig uitstapje.

Een enthousiaste groep redacteuren redigeert ieder kwartaal ons bulletin 'Seijst'. Naast door derden aangeboden artikelen schrijven de redacteuren ook regelmatig zelf bijdragen. Ook beoordeelt de commissie manuscripten die van buiten het genootschap worden aangeboden. De Tentoonstellingscommissie doet de voorbereiding en uitvoering van tentoonstellingen. Dat kan zijn op initiatief van het ZHG zelf, met vaak het Slot als locatie, maar ook in samenwerking met anderen, zoals de permanente en wisseltentoonstellingen in het poortgebouw van de Oude Begraafplaats of de tentoonstellingen van het Geheugen van Zeist."

- Geheugen van Zeist is dé website over de geschiedenis van alle kernen van deze gemeente, en over de activiteiten van de erfgoedpartners. Zo kunt je grasduinen in de Zeister kranten van 1864 tot 1946, genieten van historische journaals, webexposities bekijken en informatie downloaden waarmee je zelf op stap kunt. Je kunt ook zelf je verhaal plaatsen. In de website is daartoe een 'Wiki' geïntegreerd. - Nieuws van het Geheugen op Facebook.

- "Iedereen die iets wil weten over de geschiedenis van Zeist, zijn familie, een woonhuis of een buurt, kan bij het Gemeentearchief putten uit talrijke bronnen."

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Het centrum van Zeist is de afgelopen jaren heringericht. Samen met inwoners, ondernemers en vastgoedeigenaren is de in 2015 vastgestelde Centrumvisie omgezet naar een concreet ontwerp. De realisatie van dit ontwerp is in 2016 van start gegaan en is medio 2019 gereedgekomen. "Het dorp heeft een groen en gezellig centrum gekregen. Inwoners, ondernemers, vastgoedeigenaren en gemeente hebben daar samen hard aan gewerkt. Met de Centrumvisie als basis zijn er veel zaken uitgevoerd of in gang gezet, die een bijdrage leveren aan het verbeteren en weerbaarder maken van het centrum. De komende periode zal de doorontwikkeling van het centrum verder vorm krijgen aan de hand van het retailperspectief, de parkeervisie, de herontwikkeling van het V&D-pand en andere projecten, die een raakvlak hebben met het centrum. De vijf kernwaarden uit de Centrumvisie: Gastvrij, Groen, Gezond, Gezellig en Geschiedenis, blijven hierbij het uitgangspunt.

De raad heeft in de Raadsvergadering van 10 december 2019 de evaluatie van de Centrumvisie vastgesteld. Een citaat uit de evaluatie: "Kansen voor ontwikkeling, samengevat: - Bereikbaarheid. Maak het centrum goed bereikbaar en bied aantrekkelijke parkeervoorzieningen voor de bezoekers van buiten de gemeente, zij vormen een groot deel van de dagelijkse bezoekers. - Herstructurering. Concentratie van het winkelgebied in samenhang met heroriëntatie/overweging van een passend aanbod en versterking van specifieke branches. Dit zal tevens een positieve bijdrage leveren aan de sfeer en uitstraling. - Sfeer, gezelligheid, gastvrijheid en uitstraling. Maak het centrum gastvrij, dit geldt ook voor de ondernemers (winkeliers, vastgoedeigenaren). Dit betreft de uitstraling van de panden en etalages, de ontvangst in de winkels en eventuele bezorgservice. - Doelgroepkeuze en positionering. Je kunt als middelgrote gemeente niet overal van zijn. Maak onderbouwde en duidelijke keuzes waar Zeist van wil zijn. Maak de gemeente herkenbaar en geef het een positief imago. Kijk naar en leer van andere successen, vooral van plaatsen van vergelijkbare grootte."

De raad heeft naar aanleiding van de evaluatie besloten enkele verkeersmaatregelen terug te draaien. Sinds december 2019 is de verbinding over de Markt weer opgesteld en heeft de Korte Steynlaan weer tweerichtingsverkeer. Ook de verbinding tussen de Slotlaan en de Antonlaan via de Jagerlaan is weer opengesteld voor gemotoriseerd verkeer. De paaltjes in de Jagerlaan zijn verwijderd en de verkeersborden zijn aangepast." (bron: gemeente)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Zeist heeft als plaats 139 rijksmonumenten.

- Zeist heeft 1538 gemeentelijke monumenten.

- Slot Zeist is in de 17e eeuw gebouwd als lustoord van Willem Adriaan, graaf van Nassau-Odijk. Macht, aanzien en rijkdom mochten gezien worden. De statige oprijlaan en de voorname entree bieden een royaal welkom. Het klassieke interieur van de stijlzalen ademt de weelderige warmte van de barok uit. Met het ontwerp en het interieur introduceert de ontwerper, Daniel Marot, in Nederland de barok. De stijlzalen zijn geheel in tact gebleven en zijn vergelijkbaar met de interieurs van de koninklijke paleizen. Natuurlijk zijn er wel technische installaties aangelegd en is er een goede klimaatregeling gekomen, voor de gasten, voor de exposities en voor de antieke inventaris. Door de jaren heen is het Slot diverse malen van eigenaar en van functie veranderd, tot het uiteindelijk in handen komt van de gemeente. De zalen worden verhuurd voor vergaderingen, congressen, feesten en evenementen.

- Hervormde (PKN) Oude Kerk (1e Dorpsstraat 1) uit 1843.

- De Hervormde (PKN) Nieuwe Kerk (Boulevard 2a) uit 1927 is destijds gebouwd in een toenmalige dorpsuitbreiding, omdat de Oude Kerk in het centrum te klein werd.

- Hervormde (PKN) Sionskerk (Jacob Catslaan 73) uit 1951.

- De Hervormde (PKN) Thomaskerk (Oranje Nassaulaan 35) uit 1962 is in oktober 2015 aan de eredienst onttrokken.

- Gereformeerde (PKN) Oosterkerk (Woudenbergseweg 44) uit 1935. De voorganger van deze kerk was de Oosterkerk uit 1891 aan de Slotlaan. - Site van de Oosterkerk.

- Gereformeerde (PKN) kerk Noorderlicht (voor 2005 Bergwegkerk geheten) (Bergweg 92a) uit 1931.

- Christelijke Gereformeerde Kerk (Bergweg 32) uit 1923. - Site van de Christelijke Gereformeerde Kerk.

- Het gebouw uit 1948 van de Zuiderkerk / De Ark (Van Reenenweg 9a) is sinds 1978 van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. Voorheen hadden zij een pand op Jacob van Lenneplaan 1a (dat nadien in gebruik is genomen als bedrijfsruimte).

- Walkartkerkje van de Vrijzinnige Geloofsgemeenschap NPB (Kerkweg 19).

- Maranathakerk van de Vrije Evangelische Gemeente (J.P. Heijelaan 2).

- De voormalige kerk van de Gereformeerde Gemeente aan de Torenlaan 38 (bouwjaar 1913) is sinds 1972 buiten gebruik wegens nieuwbouw (Rehobothkerk aan de Joubertstraat). De kerk is nu in gebruik als oefenruimte voor het Zeister Mannenkoor.

- De Nationale Maatschappij tot Behoud en Exploitatie van Industrieel Erfgoed (BOEi) heeft in 2011 de watertoren van Zeist uit 1896 overgenomen van drinkwaterbedrijf Vitens. BOEi heeft een herbestemming gezocht voor de niet meer in gebruik zijnde toren. In 2012 is de toren verkocht en herbestemd tot woonhuis met kantoor en expositie aan huis.

- PKN kerken in Zeist.

- Gevelstenen in Zeist.

- Zeist heeft nogal wat begraafplaatsen, waar ook nog veel over te vertellen valt. Zie:
- De Godsakker van de Broedergemeente.
- Oude R.K. begraafplaats.
- Parochiale Begraafplaats van den H. Joseph' aan de Utrechtseweg.
- Begraafplaats van de Fraters van Utrecht.
- De drie doodgraverswoningen aan de Bergweg.
- De offerblokken op de Oude Begraafplaats aan de Bergweg.
- De Oude begraafplaats aan de Bergweg.
- De Oude begraafplaats aan de Bergweg anno 2001.
- Dertien koopgraven voor het halve tarief op de Oude Begraafplaats aan de Bergweg.
- Het kerkhof rondom de Oude Kerk.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Pop- en Cultuurpodium De Peppel. "Kaarten zijn te koop via onze website en bij de kassa. Het is nu ook mogelijk om aan de kassa kaarten te kopen voor andere concerten dan die op de dag zelf. De voorverkoop stopt een half uur voor aanvang van de show, tenzij duidelijk anders is aangegeven. Daarna zijn er kaarten te koop aan de kassa van de Peppel. Als er geen kaarten meer beschikbaar zijn, wordt dat gecommuniceerd via de website van De Peppel. Bij de muntenkassa en aan de entree kan met pin worden betaald. Geld opnemen is helaas niet mogelijk. Dat kan bij het pinapparaat om de hoek."

- CultuurZeist organiseert door het jaar heen diverse culturele evenementen. Alle vormen van kunst komen aan bod: dans, zang, toneel, beeldende kunst, literatuur, fotografie. Gratis toegang.

- Elke 2e donderdag van de maand (uitgezonderd in de zomer) kun je je laten inspireren bij ScienceCafé Zeist. De locatie wordt per bijeenkomst bepaald. Het ScienceCafé is een ontmoetingsplek voor iedereen die geïnteresseerd is in wetenschap. Bij de avonden van het ScienceCafé krijg je de mogelijkheid om in debat te gaan met spraakmakende wetenschappers. Verwacht geen dikdoenerij of monologen op hoog vaktechnisch niveau. Deskundigen vermaken het publiek door gepassioneerd te vertellen over hun kennisgebied. Dit alles in een informele setting: de muziek, een drankje en het goede gezelschap maken de avond compleet.

- Carnaval. - Carnavalsstichting De Parketschuivers.

- Mijlen van Zeist (hardloopwedstrijd, op een zondag in maart, in Panbos / landgoed Beerschoten).

- Het Slottuintheater is een openluchttheater in de tuin van Slot Zeist. Stichting Slottuintheater organiseert daar iedere zomer een reeks gratis toegankelijke voorstellingen.

- Al in 1946 worden er in Zeist voor de basisschooljeugd zogeheten dagkampen georganiseerd, om kinderen die niet op vakantie kunnen, toch in de gelegenheid te stellen de zomer op een prettige manier door te brengen. In 1974 wordt hiervoor de naam Lobbus geïntroduceerd. De laatste 3 weken van de zomervakantie wordt het Bisonveld omgetoverd tot een groot speelterrein voor kinderen van 4 t/m 12 jaar. Samen beleven ze grote avonturen op het veld en in het bos. Verder kunnen kinderen o.a. terecht in de Gaarkeuken, het Knutselkasteel, de Theatertempel, het Sportpaleis en het Speelbos. Lobbus wordt georganiseerd door een enthousiaste groep vrijwilligers, die klaar staat om de kinderen te begeleiden, activiteiten te bedenken, op te zetten en uit te voeren, en overal waar nodig te assisteren.

- De Slotconcerten is een serie van 7 maandelijkse kamermuziekconcerten van oktober t/m april in het Slot.

- Sinterklaasintocht.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Gilde Zeist organiseert vele wandel- en fietsroutes onder begeleiding van een deskundige gids.

- Winkelgebied Steynlaan.

- Kringloop Zeist.

- Wereldwinkel.

- Op donderdag en zaterdag is er van 8.30 tot 16.30 uur warenmarkt op het Marktplein in het centrum van Zeist.

- Aan de rand van Zeist en van Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug ligt Bezoekerscentrum De Boswerf (Prins Bernhardlaan 3), een prachtige, groene locatie middenin het Zeisterbos. Kinderen kunnen zich uitleven in het natuurspeelbos. Het bezoekerscentrum beschikt over een kleine, gezellige horeca, terras, kleine beestjestuin, eetbare voorbeeldtuin, bloemen- en kruidentuin en een bijenstal. De Boswerf heeft een gevarieerd aanbod aan wandelingen, fietstochten en educatieve doe- en speurtochten. Een ideaal startpunt voor boswandelingen. Scholen en kinderopvangorganisaties kunnen bij hen materialen bestellen en deelnemen aan excursies en projecten. Van april t/m oktober zijn de openingstijden wo t/m vr 10.00-16.30 uur, zo 12.00-16.30 uur. In de overige maanden sluiten ze een half uurtje eerder.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Zeist van fotograaf Martin Stevens.

- Zeist in oude ansichten.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Zeist (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Zeist. - Nieuws van de gemeente op Facebook.

- Media / Nieuws: - "Slotstad RTV is in 1985 opgericht als Radio Zeist. De eerste uitzending vond plaats in 1988. In 1994 kwam de gemeente Bunnik bij het uitzendgebied en werd de naam veranderd in Slotstad Radio. In 1995 kwam kabelkrant Slotstad TV erbij. Ambitie. Slotstad RTV is een lokale omroep in verandering, die draait met ruim 40 vrijwilligers en een betaalde parttime tekstredacteur. Wij hebben de ambitie om in de samenleving een belangrijke rol te spelen als het gaat om lokale informatie, betrokkenheid, sociale communicatie en maatschappelijke samenhang. Ongeacht of het sport, cultuur of politiek betreft, radio of tv, de hoofdplaatsen of de andere kernen, dat maakt niet uit. Hoewel we beseffen dat dit voor een lokale omroep een grote uitdaging is binnen het moderne medialandschap, is dit onze missie."

- Nieuwsbode Zeist.

- Belangenorganisatie: - Stichting Beter Zeist zet zich in voor het bevorderen van de kwaliteit van wonen, werken en leven in deze gemeente.

- Buurtvereniging: - Buurtvereniging Rond het Wilhelminapark (BVW (zie de plattegrond van het BVW-gebied voor welk gebied deze vereniging dekt).

- Duurzaamheid: - Zeist Energiek stimuleert en bundelt initiatieven op het gebied van lokale duurzaamheid.

- Zorg: - Zorgboerderij De Brink.

- Hospice Heuvelrug in Zeist biedt een veilige en gastvrije plek voor ongeneeslijk zieke mensen met een beperkte levensverwachting en voor wie thuis wonen niet meer mogelijk is. Ook een tijdelijke opname van twee tot drie weken is mogelijk, bijvoorbeeld om een mantelzorger te ontlasten of om beter te worden ingesteld op pijn- of symptoombestrijding. Het hospice staat open voor iedereen, van alle gezindten en leeftijden. Uitgangspunt van Hospice Heuvelrug is de hoogst mogelijke kwaliteit van leven, waarin de gast zelf de regie behoudt. Om gasten en naasten zich zo goed mogelijk thuis te laten voelen binnen het hospice, worden er geen bezoektijden gehanteerd. De wens van de gast is daarbij bepalend. Het is altijd mogelijk dat een familielid of andere naaste blijft overnachten. Hospice Heuvelrug is gevestigd in woonzorgcentrum Heerewegen van Warande. Het ligt in een bosrijke omgeving.

- Veiligheid: - Politie Zeist.

- Ezelopvang: - "Sinds haar oprichting in 2001 heeft Stichting De Ezelsociëteit in Zeist al meer dan 300 ezels (veelal verwaarloosd) binnengekregen. Bijna alle ezels, waaronder inbeslagnames door de Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming (L.I.D.) of de Dierenpolitie, komen eerst in ons opvangcentrum. De meeste van hen hebben achterstallig onderhoud aan o.a. hoeven en/of gebit, zijn verwaarloosd, hebben medische klachten of ziektes dan wel een combinatie van deze aspecten. In een van onze ruime stallen kan de ezel een beetje op verhaal komen. Hij krijgt goed eten en drinken en heel veel liefde en aandacht..Met veel inspanning van onze vrijwilligers, hoefsmid en de Ambulante Kliniek Paard van de Universiteit Utrecht lukt het meestal deze ezels zo goed en zo kwaad als het kan op te knappen. Dieren die daarvoor in aanmerking komen gaan naar een goed pleegadres, waar wij toezicht op hen houden.
Mocht een ezel niet meer te redden zijn, dan krijgt hij/zij nog een paar fijne dagen vol aandacht en lekkers in het opvangcentrum en laten we het dier uiteindelijk inslapen. Het welzijn van de ezel staat hierbij altijd voorop, ook in het afscheid nemen als het niet meer gaat.

Feiten en cijfers: er verblijven zo’n 25 ezels in de opvang in Zeist; bijna 200 ezels verblijven bij pleegadressen in het gehele land; bijna al het werk bij de ezelopvang wordt gedaan door ca. 50 vrijwilligers; de pleegezels worden op de circa 100 pleegadressen eveneens door vrijwilligers verzorgd; er is slechts 1 betaalde FTE (directeur/hoefsmid 0,5 FTE / 1 dagmanager 0.5 FTE); het bestuur is onbezoldigd. Hierdoor kunnen alle inkomsten worden besteed aan de opvang, verzorging en het delen van kennis."

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Zeist, - Bergweg oud en - Zusterbegraafplaats.

Reactie toevoegen