Zandeweer

Plaats
Dorp
Eemsmond
Hoogeland
Groningen

zandeweer_dorpsboerderij.png

Dorpsboerderij Zandeweer is een zorgboerderij speciaal voor mensen die houden van buiten werken in een rustige omgeving, zonder druk. Een boerderij waar dorpsbewoners verse kweekgroenten kunnen kopen en waar jong en oud welkom is op de dierenweide.

Dorpsboerderij Zandeweer is een zorgboerderij speciaal voor mensen die houden van buiten werken in een rustige omgeving, zonder druk. Een boerderij waar dorpsbewoners verse kweekgroenten kunnen kopen en waar jong en oud welkom is op de dierenweide.

zandeweer_actie_onnemaschool_blijft_open_kopie.jpg

De basisscholen in Zandeweer en buurdorp Oldenzijl dreigden beide te moeten sluiten. Maar...

De basisscholen in Zandeweer en buurdorp Oldenzijl dreigden beide te moeten sluiten. Maar...

zandeweer_viering_naam_nieuwe_school_nijenstein.jpg

Dankzij verzet én inzet van de inwoners zijn de scholen in 2015 gefuseerd en gaan ze samen verder in Zandeweer. Op 11 juni 2015 is de naam van de nieuwe fusieschool onthuld: Openbare Dalton Basisschool Nijenstein, wat gevierd is met een toepasselijk hapje

Dankzij verzet én inzet van de inwoners zijn de scholen in 2015 gefuseerd en gaan ze samen verder in Zandeweer. Op 11 juni 2015 is de naam van de nieuwe fusieschool onthuld: Openbare Dalton Basisschool Nijenstein, wat gevierd is met een toepasselijk hapje

zandeweer_kerk.jpg

De provincie Groningen heeft gelukkig nog heel veel prachtige gerestaureerde stokoude kerkjes. Mooi is ook dat ze allemaal weer anders zijn. Zoals het kerkje van Zandeweer uit de 13e eeuw met losstaande toren uit de 15e eeuw. Daar vind je geen tweede van.

De provincie Groningen heeft gelukkig nog heel veel prachtige gerestaureerde stokoude kerkjes. Mooi is ook dat ze allemaal weer anders zijn. Zoals het kerkje van Zandeweer uit de 13e eeuw met losstaande toren uit de 15e eeuw. Daar vind je geen tweede van.

zandeweer_hinsz_orgel_kopie.jpg

Het imposante Hinsz-orgel uit 1731 in het al even imposante kerkje van Zandeweer is in 2008 gerestaureerd. Door kenners wordt het orgel 'een opmerkelijk pareltje' genoemd. (© www.zandeweer.com)

Het imposante Hinsz-orgel uit 1731 in het al even imposante kerkje van Zandeweer is in 2008 gerestaureerd. Door kenners wordt het orgel 'een opmerkelijk pareltje' genoemd. (© www.zandeweer.com)

zandeweer_kerkklokken.jpg

Ook de kerkklokken van Zandeweer zijn hoogbejaard. Uit 1467 om precies te zijn. In 2012 zijn ze gerestaureerd. Via een link onder het kopje Bezienswaardigheden kun je ze aan het werk zien en horen.

Ook de kerkklokken van Zandeweer zijn hoogbejaard. Uit 1467 om precies te zijn. In 2012 zijn ze gerestaureerd. Via een link onder het kopje Bezienswaardigheden kun je ze aan het werk zien en horen.

zandeweer_molen_windlust.jpg

Een ander blikvangend 'pareltje' in Zandeweer is korenmolen Windlust uit 1818. (© H.W. Fluks)

Een ander blikvangend 'pareltje' in Zandeweer is korenmolen Windlust uit 1818. (© H.W. Fluks)

zandeweer_zandeweerster_balkje.jpg

Ook een rijksmonument in Zandeweer is het Zandeweerster Balkje, in Groningen ook wel een 'hoogholtje' genoemd.

Ook een rijksmonument in Zandeweer is het Zandeweerster Balkje, in Groningen ook wel een 'hoogholtje' genoemd.

zandeweer_eissingeheem.jpg

Op de monumentale herenboerderij Eissingeheem uit 1884 in Zandeweer bruist het het hele jaar door van activiteiten. Kijk maar onder het kopje Natuur en recreatie. (© www.eissingeheem.nl)

Op de monumentale herenboerderij Eissingeheem uit 1884 in Zandeweer bruist het het hele jaar door van activiteiten. Kijk maar onder het kopje Natuur en recreatie. (© www.eissingeheem.nl)

zandeweer_beeldend_theatergroep_authtiek_kopie.jpg

De 'absurdistische performance art' van Beeldend Theatergroep Auth&Tiek uit Zandeweer kun je het hele jaar door in de hele provincie Groningen tegen het lijf lopen. Zin om mee te doen? Meld je aan! Zie het kopje Natuur en recreatie.

De 'absurdistische performance art' van Beeldend Theatergroep Auth&Tiek uit Zandeweer kun je het hele jaar door in de hele provincie Groningen tegen het lijf lopen. Zin om mee te doen? Meld je aan! Zie het kopje Natuur en recreatie.

zandeweer_eissingeheem_zalige_zomerweken.jpg

Tijdens de Zalige Zomerweken op Eissingeheem in Zandeweer is er heel veel te doen, zoals Schilderen, Tango, Yoga, Kabelbaan, Zweethut, Trancedans, Vilten, Klankbad, Boogschieten, Vierhandenmassage, Kleding maken, Zingen, Kookworkshop en nog veeel meer.

Tijdens de Zalige Zomerweken op Eissingeheem in Zandeweer is er heel veel te doen, zoals Schilderen, Tango, Yoga, Kabelbaan, Zweethut, Trancedans, Vilten, Klankbad, Boogschieten, Vierhandenmassage, Kleding maken, Zingen, Kookworkshop en nog veeel meer.

zandeweer_grunneger_daansers.jpg

'Wereldberoemd in Groningen' is Zandeweers folkloristische dansgroep De Grunneger Daansers. Met streekeigen muziek, zang, dans, klederdracht, taal en volksgebruiken zorgen ze voor de broodnodige couleur locale. (© www.degrunnegerdaansers.nl)

'Wereldberoemd in Groningen' is Zandeweers folkloristische dansgroep De Grunneger Daansers. Met streekeigen muziek, zang, dans, klederdracht, taal en volksgebruiken zorgen ze voor de broodnodige couleur locale. (© www.degrunnegerdaansers.nl)

zandeweer_ijsclub_vooruit.jpg

Een van de oudste verenigingen in Zandeweer is de in 1933 opgerichte IJsclub Vooruit.

Een van de oudste verenigingen in Zandeweer is de in 1933 opgerichte IJsclub Vooruit.

zandeweer_oud_en_nieuw_feest.jpg

VVV (= Vereniging voor Volksvermaken) en dorpshuis 't Klokhoes in Zandeweer zorgen dat er het hele jaar door van alles te doen is in het dorp. Ook met Oud & Nieuw is er vuurwerk en een feestje om het nieuwe jaar in te luiden.

VVV (= Vereniging voor Volksvermaken) en dorpshuis 't Klokhoes in Zandeweer zorgen dat er het hele jaar door van alles te doen is in het dorp. Ook met Oud & Nieuw is er vuurwerk en een feestje om het nieuwe jaar in te luiden.

Zandeweer

Terug naar boven

Status

- Zandeweer is een dorp in de provincie Groningen, in de streek Hoogeland, gemeente Eemsmond. T/m 1989 gemeente Kantens.

- Onder het dorp Zandeweer vallen ook de buurtschappen De Knijp (in het Gronings: De Knipe), Doodstil (één pand van deze buurtschap valt voor de postadressen onder het dorp Rottum), en Zevenhuizen.

Terug naar boven

Naam

In het Gronings
Zanneweer.

Oudere vermeldingen
1358 Sondwere, 1387 Sontwere, 1397 Santwere, 1579 Santwer, 1590 Sandeweer, ca. 1660 Sandweer, 1781 Sandeweer, 1794 Zandeweer.

Naamsverklaring
Betekent het Oudfriese sond ‘zand’ en weer ‘werf, opgeworpen hoogte voor bewoning’. Het dorp is op een terp gebouwd. De grond bestaat hier uit een mengsel van zand en klei, zogeheten zavel.(1)

"De meeste wierdedorpen worden al genoemd in de 10e eeuw of eerder. Niet alle dorpsnamen uit de kloosterregisters zijn echter eenduidig te traceren. Vanuit het oude land worden tevens de nieuwe kwelders rond de Hunze en de Fivel in gebruik genomen. Eerst bouwen de bewoners hier hun huizen nog op dorpswierden, zoals Walsweer en Doodstil (bij Zandeweer). Later kiest men ervoor de boerderijen en de dorpskerk op afzonderlijke hoogtes te bouwen. Slingerende veedriften en afwateringskanalen verbinden de dochternederzettingen in het Marenland met hun moederdorpen. De dorpen Zandeweer, Eppenhuizen en Startenhuizen dateren uit de 11e of 12e eeuw.

De boerderijenreeks van Eenrumerstreek, Saaksumhuizen en Den Andel dateert vermoedelijk al uit de vroege middeleeuwen. Archeologische vondsten suggereren dat er ook verder noordwaarts enkele bewoonde plekken waren. Het dorp Uithuizen kan gezien worden als een tussenvorm: de langgerekte dorpswierde is opgebouwd uit een serie verhoogde boerenerven, die samen een lineaire structuur vormen. Vanaf de 11e eeuw worden er eenvoudige dijken aangelegd." (bron: Otto S. Knottnerus in Landschappen van Noord-Nederland / Hogeland)

Terug naar boven

Ligging

Zandeweer ligt ZO van Uithuizen, NO van Kantens.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Zandeweer 74 huizen met 456 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorpsgebied ca. 250 huizen met ca. 630 inwoners. Je leest ook nog weleens dat het dorp ca. 450 inwoners heeft. Maar dat betreft alleen de dorpskern. De overige inwoners wonen dus in het buitengebied van het dorp, inclusief de onder het dorp vallende buurtschappen zoals hierboven vermeld onder Status.

Terug naar boven

Geschiedenis

Tuinbouwdorp
In de 19e eeuw ontwikkelt Zandeweer zich tot een echt tuinbouwdorp, waar voornamelijk vroege aardappelen, groenten en na 1900 ook fruit worden geteeld. Maar een 'vetpot' is het doorgaans niet. Om een extraatje bij te verdienen, houdt men in de destijds nog houten schuur daarom vaak nog wat kleinvee. In het Nederlands Openluchtmuseum in Arnhem is nog een Zandeweers arbeidershuisje uit de 2e helft van de 19e eeuw te bewonderen (dat dus in het dorp is afgebroken en in Arnhem steen voor steen is herbouwd).

Huizen van stand
Tot begin 19e eeuw sieren twee adellijke borgen de omgeving van het dorp. Tot aan de afbraak in ca. 1805 lag aan de zuidzijde van het dorp de borg Onnema, laatstelijk bewoond door het echtpaar Jan Marien en Henderika Johanna van Sijsen. Aan de oostkant van het dorp lag de borg Scheltkema-Nijenstein, die in 1812 is gesloopt. Laatste bewoners waren de familie Lewe, sinds zij de borg bewoonden Lewe van Nijenstein genoemd. Zie verder het artikel over de borgen en 'hoofdelingen' van Zandeweer.

Molens
Daar het dorp in vroeger jaren net als alle andere moest leven van de landbouw, was hier ook al vroeg een molen te vinden. De eerste molen, een standerd-roggemolen genaamd De Welvaart, wordt al in 1628 vermeld. Op de kaart van de gebroeders Coenders van 1686 staat deze molen aangegeven en wel ten zuiden van het dorp. Volgens kroniekschrijver Jacob Vinhuizen uit Middelstum is de molen gesloopt en herbouwd aan de noordzijde van de weg naar Eppenhuizen. Niet bekend is in welk jaar dit gebeurde. Misschien is er ook een nieuwe standerdmolen gebouwd. Hoe het ook zij, zeker is dat er een standerdmolen heeft gestaan aan de weg naar Eppenhuizen. Dit bewijs levert de sarrieshut die heden ten dage nog bestaat, hoewel enigszins verbouwd.

In 1714 wordt de molen vervangen door een achtkante, rietgedekte grondzeiler, ook een korenmolen, die in 1809 ook was voorzien van een olieslag. Deze molen wordt in 1818 gesloopt en vervangen door een zeskante rietgedekte stellingmolen op stenen onderachtkant, ingericht als olie- en pelmolen. Deze molen wordt in 1899 verkocht aan een molenaar uit Niebert, die de molen als stellingkorenmolen in zijn dorp herbouwt. Eveneens in 1818 wordt ca. 250 meter naar het NW een nieuwe grondkorenmolen gebouwd, ook aan de noordzijde van de weg naar Eppenhuizen. Dat is de nog altijd bestaande molen Windlust (zie daarvoor verder bij Bezienswaardigheden). Voor nadere details zie: Geschiedenis van de molens te Zandeweer. En: Aanvulling op de geschiedenis van deze molens.

Overige artikelen m.b.t. de geschiedenis van dit dorp:

- Schoolmeesterrapport met de situatie in Zandeweer anno 1834.

- Verhaal over de bevrijding van Doodstil en Zandeweer in 1945, door ooggetuige Tinie Heeringa-Norden.

- Lidmaten van de kerk te Zandeweer tot 1766.

- "Echt en authenticq verhaal van het gebeurde te Zandeweer op zondag den 17 juny 1787, op last der gewapende genoodschappen van Hunsingo en Fivelingo. Tevens met de van tyd tot tyd voorafgegane toebereidzelen, welke den snoden toeleg van de bewerkers en uitvoerers van dit gruwelijk plan in 't klaarste licht plaatzen, en tot het gebeurde in meerdere of mindere betrekking staan."

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Bestemmingsplan Zandeweer en Doodstil (2001).

- Door dalende leerlingenaantallen waren er plannen om zowel de basisschool in dit dorp als in buurdorp Oldenzijl te sluiten. Dat vonden de inwoners van beide dorpen wat al te gortig. Dankzij de constructieve inzet van vele betrokkenen is het uiteindelijk gekomen tot een fusie van beide scholen. De nieuwe school gaat sinds schooljaar 2015-2016 verder in het gebouw van voorheen basisschool Onnema in Zandeweer - dat daartoe verbouwd en heringericht is - onder de naam Openbare Dalton Basisschool Nijenstein. De school in Oldenzijl was al een Daltonschool en ook dat is dus behouden. In het pand is ook Peuterspeelzaal 4Min gevestigd.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Zandeweer heeft 18 rijksmonumenten. Naast uiteraard de kerk, pastorie en molen, betreft dit een aantal monumentale panden aan de Hoofdstraat. De Hoofdstraat is dan ook een 'beschermd dorpsgezicht'.

- De Hervormde (PKN) kerk stamt oorspronkelijk uit de 13e eeuw. Losse zadeldaktoren uit de 15e eeuw. In de toren 2 - in 2012 gerestaureerde - klokken uit 1467 (via de link kun je ze aan het werk zien én horen). Nog een pagina over de kerk van Zandeweer, met veel mooie foto's van exterieur en interieur. - Beschrijving van een aantal objecten in de kerk. - De kerk valt tegenwoordig onder de PKN-gemeente Garsthuizen-Zandeweer c.a.

In de kerk bevindt zich een orgel uit 1731, gebouwd door Albertus Antoni Hinsz, een leerling van Arp Schnitger. Het Hinsz-orgel in Zandeweer is in 2008 gerestaureerd. Verrassend was de vaststelling, dat Hinsz het orgel in een (gemodificeerde) middentoonstemming had opgeleverd. Verrassend, omdat over de stemming van de vroege Hinsz-orgels tot dan toe weinig bekend was. Al met al heeft de restauratie van het Zandeweerster orgel de ‘orgeltongen’ behoorlijk losgemaakt. Aan het toch al rijke orgelbezit van de provincie Groningen, met het Duitse Ost-Friesland wel ‘De orgeltuin van Europa’ genoemd, is in elk geval een opmerkelijk pareltje toegevoegd. - Artikel van Peter Westerbrink over het Hinsz-orgel, die dit orgel van 1980 tot 1990 heeft bespeeld. - Foto's van het Hinsz-orgel.

- Korenmolen Windlust dateert uit 1818. Ook daarvóór heeft er in het dorp een molen gestaan. De sarrieshut die daarbij hoorde is nog aanwezig. Zie bij Geschiedenis voor de diverse molens die in Zandeweer hebben gestaan.

- De pastorie uit 1897 in ambachtelijk-traditionele stijl met aangebouwd verenigingsgebouw uit 1922 staat op Molenhorn.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De V.V.V. (Vereniging voor Volksvermaken) Zandeweer is al sinds 1946 de drijfveer achter bijna alle activiteiten in en rondom het dorp. Activiteiten zoals een nieuwjaarsvisite, toneelavond, haringactie en natuurlijk de Kermis, zijn jaarlijks terugkerende evenementen. Maar ook een oriënteringsrit, een eindejaarsbingo, een spooktocht en een Zwarte Pietenfeest voor de allerkleinsten, staan op de agenda van de V.V.V.

- Kermis (weekend in juni).

- Herfstfair / Boekenmarkt / Rommelmarkt (op de zondag van Open Monumentendag in september).

- Een week later is er op zaterdag de 2 en 4 Mijl van Zandeweer. Een sportieve uitdaging, die in samenwerking met IJsclub Vooruit en Sportvereniging DIOS wordt georganiseerd. Inschrijven kan tot 13.45 uur bij de kantine van de ijsbaan. Start is om 14.00 uur. Kinderen van basisschoolleeftijd doen gratis mee, overige deelnemers betalen 2 euro. Deelnemers krijgen een medaille.

- De in 1933 opgerichte IJsclub Vooruit is een van de oudste verenigingen in het dorp. Als er in de winter genoeg ijs ligt, kun je schaatsen op de ijsbaan van de club.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Sinds 2001 bewonen Pieter Elzinga en Ingrid Koetzier met hun gezin (en kippen, pauwen, schapen, geiten en konijnen) herenboerderij Eissingeheem uit 1884. Deze prachtige plek is 1,5 ha groot met fruitbomen, vijvers en riante vergezichten. Met hun stichting BuitengewoonLeven.NU ontwikkelen zij een scala aan activiteiten, als evenementen- en organisatiebureau op het gebied van communitybuilding in al zijn vormen.

Een van hun vele initiatieven is Beeldend Theatergroep Auth&Tiek, waarmee zij voornamelijk straattheater maken waarbij ze veel interactie hebben met het publiek. Ze verzorgen vele voorstellingen door het jaar heen in de hele provincie. Het wordt ook wel omschreven als 'absurdistische performance art'. Belangstellenden worden van harte uitgenodigd om mee te spelen, bouwen, creëren. Kom langs op een 'bouwdag' of een open avond om eens kennis te maken.

Een van de andere initiatieven zijn de Zalige Zomerweken (1e helft augustus). Je kunt dan op Eissingeheem kamperen en aan een hele reeks workshops en activiteiten meedoen, zoals Kampvuur, Swingen, Schilderen, Basketballen, Tango, Yoga, Joggen, Ring maken, Kabelbaan, Voorstelling maken, Zweethut, Trancedans, Vilten, Massageolie maken, Sauna, Films, Klankbad, Boogschieten, Mixed media, Vierhandenmassage, Kleding maken, Zingen, Kookworkshop en nog veeel meer. Voor een impressie van hoe dat eraan toegaat zie het filmpje van de Zalige Zomerweken 2015.

- Speeltuin De Zandbult is de afgelopen jaren opgeknapt en toestellen zijn vernieuwd, waardoor de speeltuin weer aan 'de eisen des tijds' voldoet.

Terug naar boven

Beeld

- Foto's van evenementen e.a. gebeurtenissen in Zandeweer 2015.

- Foto's van evenementen e.a. gebeurtenissen in Zandeweer in eerdere jaren.

- Foto's van de monumentale panden in Zandeweer.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Zandeweer (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Zandeweer.

- Dorpshuis: - Dorpshuis 't Klokhoes is gevestigd in het pand van de vroegere tuinbouwveiling. Die veiling was er van 1906 tot medio jaren zeventig.

- Muziek en dans: - 'Wereldberoemd in Groningen' is Zandeweers folkloristische dansgroep De Grunneger Daansers. Met streekeigen muziek, zang, dans, klederdracht, taal en volksgebruiken zorgen ze voor de broodnodige couleur locale. Sinds haar oprichting in 1956 heeft de groep op vele binnen- en buitenlandse podia Groningen voor het voetlicht gebracht. In 2000 kregen zij in Bielsko Biala (Polen) een prijs van het International Council of Organizations of Folklore Festivals and Folk Arts (CIOFF) en in 2001 wonnen zij de Culturele Prijs van de gemeente Eemsmond.

De Pianoschool van Ellen Dijkhuizen is in 1996 opgericht te Groningen en in 2011 verhuisd naar Zandeweer. Leerlingen komen uit de hele provincie en zelfs uit Fryslân hier naartoe om de fijne kneepjes van het piano-vak onder de knie te krijgen.

Een ander initiatief van Ellen Dijkhuizen is Stichting Diek, die zich inzet voor unieke muzikale producties in combinatie met diverse kunstdisciplines door en over kunstenaars uit de provincie Groningen. Ook wil de stichting een bijdrage leveren aan het culturele klimaat in de provincie Groningen met het organiseren van bijzondere concerten. Stichting Diek laat zich inspireren door de gedachte dat de Groninger taal van grote waarde is voor het culturele klimaat van de provincie. Tegelijkertijd wordt ernaar gestreefd om de artistieke kwaliteiten van de Groninger kunstenaars niet alleen in de provincie maar ook over de provinciegrenzen heen te verspreiden. De stichting wil dan ook een aanspreekpunt zijn op het gebied van kunstzinnige uitingen en Groningse poëzie koppelen aan serieuze eigentijdse muziek.

- Sport: - v.v. Z.E.C. (voetbal).

- Zorg: - Boerderij Landzicht is onder de naam Dorpsboerderij Zandeweer tegenwoordig een zorgboerderij speciaal voor mensen die houden van buiten werken in een rustige omgeving, zonder druk. Een boerderij waar dorpsbewoners verse kweekgroenten kunnen kopen en waar jong en oud welkom is op de dierenweide.

Het is een kleinschalige zorgvoorziening die ondersteunende dagbesteding biedt. Dat betekent dat zij cliënten deskundig begeleiden bij een voor hen prettige en waardevolle daginvulling. Dat doen zij met allerlei werkzaamheden, veelal buiten: dieren verzorgen; stallen uitmesten; werken in de kas en de moestuin; grasmaaien, schoffelen, snoeien; kantinewerk (koffie en thee zetten, afwassen).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Zandeweer. Op de begraafplaats o.a. het 'oorlogsgraf' van Jan Huizingh (1923-1944), landarbeider en lid van het verzet in de Tweede Wereldoorlog. Hij is slechts 21 jaar oud geworden. - Lidmaten Zandeweer.

Reactie toevoegen