Zaltbommel

Plaats
Stad en gemeente
Zaltbommel
Bommelerwaard
Gelderland

zaltbommel_collage.jpg

Zaltbommel, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Zaltbommel, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

zaltbommel_collage_jan_dijkstra3.jpg

Een wandeling langs de stadsmuren van Zaltbommel. Prachtig!

Een wandeling langs de stadsmuren van Zaltbommel. Prachtig!

_MG_1847.JPG

Het is markt in Zaltbommel

Het is markt in Zaltbommel

Zaltbommel. (3).JPG

Zaltbommel, de beroemde toren van 'Bommel', de toren van de Grote of Sint Maartenskerk

Zaltbommel, de beroemde toren van 'Bommel', de toren van de Grote of Sint Maartenskerk

Zaltbommel. (2).JPG

Vanuit Zaltbommel zien we de Martinus Nijhofbrug

Vanuit Zaltbommel zien we de Martinus Nijhofbrug

Zaltbommel. (4).JPG

In het mooie centrum van Zaltbommel

In het mooie centrum van Zaltbommel

Zaltbommel3.JPG

Mooi, oud hoekje in Zaltbommel

Mooi, oud hoekje in Zaltbommel

zaltbommel_stadskasteel.jpg

Zatbommel, Stadskasteel Zaltbommel, een kasteel vol verhalen

Zatbommel, Stadskasteel Zaltbommel, een kasteel vol verhalen

gemeente_zaltbommel_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Zaltbommel anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Zaltbommel anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Zaltbommel

Terug naar boven

Status

- Zaltbommel is een stad en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Bommelerwaard.

- De gemeente Zaltbommel is in 1999 vergroot met de gemeenten Brakel en Kerkwijk. Sinds dat jaar is dit nog een van de twee gemeenten in de Bommelerwaard (naast de gemeente Maasdriel).

- De gemeente Zaltbommel omvat naast de gelijknamige stad verder nog de dorpen Aalst, Brakel, Bruchem, Delwijnen, Gameren, Kerkwijk, Nederhemert-Noord, Nederhemert-Zuid, Nieuwaal, Poederoijen en Zuilichem en de buurtschappen Bern, De Rietschoof, Oensel (deels) en Poederoijensehoek. In totaal zijn dit 1 stad, 11 dorpen en 4 buurtschappen.

- Wapen van de gemeente Zaltbommel.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Zaltbommel.

- Onder de stad Zaltbommel valt ook een deel van de buurtschap Oensel.

Terug naar boven

Naam

Alternatieve benaming
Zaltbommel wordt ook wel kortweg Bommel genoemd.

Oudere vermeldingen
Bommel, Boemel, Zalt-Bommel, 850 kopie eind 11e eeuw in Bomala, 999 kopie 2e helft 12e eeuw Bomele, 10e-11e eeuw Bomilo, ca. 1159-1169 Bumele, 1307 in Sautbomel, 1343 Saltbommel, 1840 Zalt-Boemel, 1883 Zaltbommel.

Naamsverklaring
Betekenis onzeker. Sommigen gaan uit van een samenstelling van het Oudnederlandse bom 'boom' en lo 'bos'. In Zalt- heeft men ten onrechte gemeend het Germaanse salah* 'wilg' te herkennen. Saut-, Salt- 'zout' refereert mogelijk echter aan de middeleeuwse handel in Zeeuws zout. Sinds de 14e eeuw is, onder Gulikse invloed, het westelijke Saut- teruggedrongen door Salt-. Vergelijk Maasbommel.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Zaltbommel ligt N van 's-Hertogenbosch, ZW van Tiel en Geldermalsen en grenst in het O aan de A2 en in het N aan de Waal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Zaltbommel 685 huizen met 3.461 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 678/3.389 (= huizen/inwoners) en buurtschap Oensel (deels) 7/72. Tegenwoordig omvat de gemeente ca. 10.000 huizen met ca. 26.500 inwoners, waarvan ca. 4.800 huizen en ca. 12.000 inwoners in de stad.

Terug naar boven

Geschiedenis

Zaltbommel wordt reeds in de 9e eeuw voor het eerst vermeld (zie bij Naam). In 999 krijgt de plaats recht van tol en munt, alsmede van gruit, een stof waarmee het bier tot gisting werd gebracht. Rond het jaar 1000 schenkt keizer Otto III de rechtsmacht over Zaltbommel aan bisschop Ansfried van Utrecht, maar in de loop van de volgende eeuwen komt het aan Gelre. Graaf Otto II van Gelre verleent de nederzetting in 1231 stadsrechten. In 1316 worden deze vernieuwd en bevestigd door Graaf Reinald van Gelre. Uit die periode stammen ook de stadsmuren.

Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) verklaart Zaltbommel zich in 1572 onafhankelijk en solidair met de Geuzen. Daarop belegeren de Spanjaarden de stad in de daarop volgende jaren onsuccesvol, waaronder in 1574. Op aandringen van Maurits van Oranje wordt de stad verder versterkt. Voordat deze modernisering voltooid is, belegeren de Spanjaarden onder leiding van Mendoza de stad opnieuw, tijdens het beleg in 1599. Dit beleg is wederom succesvol door de Staatse troepen afgeslagen.

In de 15e eeuw wordt Zaltbommel een Hanzestad van betekenis. Tot het begin van de 17e eeuw houden de inwoners zich bezig met nijverheid en handel en de stad kent een grote bloei. Rond 1629, na de verovering van 's-Hertogenbosch door Prins Frederik Hendrik, neemt de betekenis van Zaltbommel af omdat 's-Hertogenbosch de functie van grensplaats overneemt. Bovendien vermindert de scheepvaart op de Waal, doordat zich ter hoogte van de stad een zandplaat vormt. Toch blijft het een belangrijke stad in de regio.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Zaltbommel, kun je terecht bij de volgende instanties:

- Museum Stadskasteel Zaltbommel is een monumentaal pand in de binnenstad, dat ook bekend staat als het Maarten van Rossemhuis, vernoemd naar de bouwer van het stadskasteeltje, de legendarische Gelderse veldheer Maarten van Rossem (ca.1490-1555). Het huis is omstreeks 1535 gebouwd. Op de begane grond van het museum maak je kennis met de rijke 16e-eeuwse geschiedenis van de Bommelerwaard. Je ontmoet Maarten van Rossem, bouwer van het Stadskasteel, de heldhaftige Dirk van Haeften, bisschop Masius, koopman Elias Trip en het “pronte wief”. Het imposante schilderij “de blokkade” uit 1574 is een voorstelling van de Bommelerwaard in de tijd van de Tachtigjarige Oorlog. Wat op dit schilderij te zien is, wordt uitgelegd aan de hand van het dagboek van Gaspargus de l’Arge.

Op de eerste verdieping vind je meubels en koperwerken in Jugendstil stijl, vervaardigd in de Zaltbommelse werkplaats ‘Onder den Sint Maarten’ geleid door meneer Johan Adam Pool. Hier vind je ook de eerste en enige permanente expositie in Nederland over het leven en werk van Fiep Westendorp. De beroemde illustratrice van Jip en Janneke, Pluk van de Petteflet en vele andere creaties is geboren en opgegroeid in Zaltbommel. Het is een expositie voor jong en ouder, waar o.a. haar werkkamer te zien is.

- Regionaal Archief Rivierenland.

- Historische Kring Bommelerwaard.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Zaltbommel heeft 171 rijksmonumenten.

- Grote Kerk of Sint Maartenskerk (Hervormd PKN) uit de 15e eeuw, met de beroemde stompe toren die al van verre te zien is. De torenspits ging verloren door een blikseminslag in 1538.

- Beschrijving orgel Sint Maartenskerk.

- RK Martinuskerk uit 1837 in neoclassicistische stijl.

- Gereformeerde kerk vrijgemaakt De Ontmoeting.

- De Gasthuiskapel uit 1316 is door haar bijzonder goede akoestiek een begrip bij liefhebbers van kamermuziek. - Het fraaie balustrade-orgel van de voormalige Gereformeerde kerk te Vreeland, dat overcompleet kwam na de sluiting van die kerk na de fusie tot PKN-gemeente, is gelukkig herplaatst kunnen worden in de Gasthuiskapel.

- Watertoren uit 1905.

- De begroeide vestingwerken vormen een groene gordel rondom de binnenstad en zijn te bewandelen. Rond de stad liggen 7 bolwerken. De bolwerken waren vroeger van groot belang voor de verdediging van de stad. Vandaag de dag zijn ze aan restauratie toe. De gemeente restaureert daarom vanaf winter 2017 ieder jaar één bolwerk. Ook worden de waterpartijen uitgebaggerd en worden er snoeiwerkzaamheden uitgevoerd. Hierdoor wordt het een prachtig landschapspark met mooie doorkijkjes.

- De middeleeuwse muur om de stad is nog deels aanwezig, o.a. langs de Zandstraat en de Bloemendaal. Van de stadspoorten is alleen de Waterpoort nog over.

- Vanaf de Waalkade heb je een prachtig uitzicht op de Waal en de Martinus Nijhofbrug, in 1996 voltooid als opvolger van de oorspronkelijke Bommelse Brug uit 1933, die te smal was geworden en in 2007 is gesloopt.

- Opvallende objecten in de stad zijn de Gootspoken van de Bommelse kunstenaar Joris Baudoin. Artikel over de Bommelse Gootspoken in Trouw.

- Gevelstenen in Zaltbommel.

- Bij renovatiewerkzaamheden in 1992 in de Minnebroederstraat zijn het 19e-eeuwse Mikwe, het bijbehorende regenwaterreservoir en restanten van de vuurplaats teruggevonden, onderdeel van het synagogecomplex van de voormalige Joodse Gemeente Zaltbommel. Het gebouw naast het mikwe is de voormalige synagoge uit 1864. Het vroegere mikwe-gebouwtje is niet alleen een museum als historisch monument. Het wil ook een duidelijke uitstraling zijn naar heden en toekomst in een wereld die nog steeds niet vrij is van racisme, discriminatie, vooroordelen, antisemitisme en vreemdelingenhaat.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Kunstrondje Zaltbommel kent 19 deelnemers, allemaal op loopafstand van elkaar in de vesting. Onder de deelnemers veel ateliers, enkele galeries en een museum. Op elke 1e zondag van de maand is er een gezamenlijke openstelling. Stel zelf je wandeling door de sfeervolle stadskern samen en neem een kijkje in de keukens van de kunstenaars. Neem tussendoor plaats op een terras of geniet van het mooie uitzicht over de Waal. De locaties zijn te bezoeken van 13.00 tot 17.00 uur. De folder met informatie over alle deelnemers en de plattegrond is op vele plaatsen in en om de stad te verkrijgen, o.a. bij TRIP en de deelnemers. Digitaal kun je de folder hier downloaden.

- Singelcross (hardlopen, op een zondag in februari).

- Een Big Day is een vogelwedstrijd, bij de start van de Nationale Vogelweek (mei), waarbij teams binnen 24 uur zoveel mogelijk vogelsoorten proberen te vinden binnen een bepaald gebied. In 2019 is door Natuurwacht Bommelerwaard voor het eerst een Big Day georganiseerd in de gemeente Zaltbommel. De Big Day is een wedstrijd, maar plezier in vogels kijken staat voorop. De Big Day begint op een vrijdagavond om 19.00 uur en eindigt op de zaterdag erop om 19.00 uur. Elk team gaat op zoek naar zoveel mogelijk vogelsoorten binnen de gemeentegrenzen, dus tot aan Loevestein toe. Het team mag zich niet verspreiden en blijft bij elkaar. Hoe lang er geteld wordt, mag het team zelf bepalen: de volle 24 uur, of slechts een paar uurtjes. Het gaat om de lol! Maar hoe langer je telt, hoe meer vogels je ziet en hoe groter de kans dat je wint natuurlijk. Het team dat de meeste soorten heeft gespot wint een leuk prijsje: de Bommelerwoerd (een beeld van een woerd = mannetjeseend). Na de wedstrijd wordt er gezamenlijk gegeten en wordt de einduitslag bekend gemaakt. Zin om mee te doen? Geef je dan op met je team (2-5 personen) vóór 30 april bij Cassandra van Altena (ook voor vragen). Er wordt een eigen bijdrage van € 5,- per persoon gevraagd voor het avondeten op zaterdag.

- Het Zomercarnaval (op een zaterdag in juli) wordt georganiseerd door CV De Mispel Swingers.

- Tijdens de Bommelweek (augustus) is er een hele week lang van alles in Zaltbommel te doen, waaronder Braderie, Zeepkistenrace, Autoshow, Waterbakfestijn, Roeievent, Wielertour, Bommel Sportief, Bootcamp en Etapastour.

- Sinterklaas intocht.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Het Toeristisch Recreatief Informatie Punt (TRIP) voor de Bommelerwaard is gevestigd in Zaltbommel.

- Filmtheater Cinemaarten.

- Zwembad Akwamarijn.

- Aan de rand van het historisch centrum van vestigingstad Zaltbommel ligt langs de gerestaureerde stadsmuur en onder de Sint-Maartentoren De TorenTuin, een tijdelijke gezamenlijke buurttuin voor en door wijk- en stadsbewoners, met ruimte voor (moes-)tuinieren, zaaien, plukken, maaien, oogsten, eten, bouwen, (natuurlijk) spelen en ontmoeten in de stadsnatuur. Voor De TorenTuin is draagvlak bij gemeente, woningcoörperatie en bewoners. Velen zijn bereid om binnen hun mogelijkheden een bijdrage te leveren. In 2013 is De TorenTuin uitgeroepen tot Icoonproject van de provincie Gelderland door Groen Dichterbij, een project van het Oranjefonds, Buurtlink, IVN en SME Advies en mogelijk gemaakt door de Postcodeloterij. De TorenTuin is samen met woningbouwproject de AgnietenTuin genomineerd geweest voor de Gelderse Prijs voor Ruimtelijke Kwaliteit 2014. In het voorjaar van 2019 is een nieuw plein aangelegd en prachtige, rolstoel- en rollatorvriendelijke paden. Het trapje naar de singel is verwijderd. Hiervoor in de plaats is een flauwe helling aangelegd.

Terug naar boven

Beeld

- Filmpje over Zaltbommel anno 1966. Aan de rechterzijde van het scherm vindt u nog meer filmpjes over deze stad.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Zaltbommel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Zaltbommel. - Gemeenteraad.

- Nieuws: - Nieuws uit Zaltbommel op de site van het Brabants Dagblad.

- Onderwijs: - Vernieuwingsschool De Fonkelsteen is een kleine school (ca. 130 leerlingen) met een persoonlijke aanpak, waar leerlingen leren door zelf te ontdekken en samen te ondernemen. Een typische Fonkelsteen-leerling ontwikkelt een goed zelfbeeld, toont eigen initiatief en is ondernemend ingesteld. De Fonkelsteen staat voor een brede ontwikkeling en een rijke leeromgeving. Leren op De Fonkelsteen is gebaseerd op het principe van ErvaringsGericht Onderwijs (EGO). Het onderwijs wordt in samenhang aangeboden. Meestal werken de kinderen van de hele school voor een periode van ca. 6 weken aan hetzelfde thema. In die periode werken de kinderen in Ateliers aan rekenen, taal, wereldoriëntatie, natuur en techniek en cultuur. De thema’s worden met elkaar ingevuld en staan in verbinding met de directe omgeving en de maatschappij. - Basisschool De Walsprong. - Franciscusschool.

- Sport: - Hockeyvereniging MHC Bommelerwaard.

- Bedrijfsleven/ondernemen: - Ondernemersvereniging Zaltbommel (OVZ) is opgericht in 1958. De - rond de 100 - leden zijn winkeliers, handelsondernemers, producenten en dienstverleners. De OVZ behartigt de belangen van haar leden door onder meer overleg met de diverse overheden, en faciliteert het netwerken onder de lokale ondernemers om zo de onderlinge gunning te bevorderen. Eveneens wordt door dit netwerk onderlinge ervaring en kennis uitgewisseld ten faveure van allen die zijn aangesloten. Verder zet de OVZ zich in om zoveel mogelijk toeloop naar de stad te verwezenlijken en organiseert zij door het jaar heen diverse evenementen en activiteiten.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Zaltbommel en - idem RK.

Reactie toevoegen