Wouw

Plaats
Dorp
Roosendaal
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

Wouw

Terug naar boven

Status

- Wouw is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Roosendaal. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

- Wapen van de voormalige gemeente Wouw.

- Tevens is in 1997 een stukje van de gemeente Wouw overgegaan naar de gemeente Bergen op Zoom, namelijk het terrein van de golfbaan Z van de Balsedreef, W van de Zoomvlietweg. Later is er nog een aanpalend stukje van de, inmiddels, gemeente Roosendaal overgegaan naar de gemeente Bergen op Zoom, in verband met uitbreiding van de golfbaan. Door deze uitbreiding zou de golfbaan anders over twee gemeenten verspreid komen te liggen.

- De voormalige gemeente Wouw heeft als ‘afscheidscadeau’ bij de opheffing van de gemeente, een boek over de gemeente aan de inwoners cadeau gedaan. Het omvat circa 200 pagina’s en 70 foto’s.

- Onder het dorp Wouw vallen ook de buurtschappen Akker en Oostlaar.

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
De naam gaat terug op woude, verbogen vorm van woud, dat in Brabant soms een op het veen groeiend bos van akkermaalshout (voor omtuiningen) aanduidt. De oudste vorm is mogelijk verschreven voor wolde.(1)

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Paplaand.

Terug naar boven

Ligging

Wouw ligt 3 km W van Roosendaal. Z grenzend aan de spoorlijn Roosendaal-Bergen op Zoom.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Wouw 442 huizen met 2.913 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 146/938 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Oostelaar 64/449 en Westelaar 34/206, en dorp Heerle 89/577 met de buurtschappen Spellestraat 46/326 en Moerstraten 63/417.

- T/m 1810 viel ook de buurtschap Langendijk onder deze gemeente.

- Tegenwoordig heeft het dorp ca. 2.000 huizen met ca. 5.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Ontstaan
Als ontstaansjaar van Wouw wordt het jaar 1232 aangehouden, omdat dan voor het eerst sprake is van deze plaats (‘Woide’) als geografische aanduiding. In 1982 is dan ook het 750-jarig bestaan gevierd.

Parochie
Over het ontstaan van de parochie Wouw zijn maar weinig gegevens bekend. In het begin van de 13e eeuw is er sprake van een kapel ‘O.L. Vrouw in het Woud’. Bekend is dat omstreeks 1270 een begin werd gemaakt met de bouw van een stenen kerk van ongeveer zestig meter lang en twintig meter breed. Fundamenten van deze eerste stenen kerk heeft men bij de restauratie na de verwoesting in 1944 teruggevonden. Kerk en parochie hebben Sint Lambertus als patroon. De grootte van de middeleeuwse parochie Wouw was aanzienlijk: zo’n vijftien bij twintig kilometer.

Kasteel
De Heren, later Markiezen, van Bergen op Zoom hadden in de late Middeleeuwen in Wouw hun kasteel en hoofdkwartier, even buiten het dorp. Het verdween in de 17e eeuw na diverse belegeringen. Van het kasteel is thans niets meer te zien. Op de plaats waar deze burcht ooit stond, is een speelterrein voor kinderen aangelegd en zijn contouren van torens en muren met heuveltjes en heggen gedeeltelijk zichtbaar gemaakt. Uitvoerige informatie over het vroegere kasteel vind je op de site van Stichting Kasteel van Wouw. Deze stichting heeft als doel de unieke en rijke cultuurhistorie van het Kasteel voor een breed publiek toegankelijk maken door middel van onderzoek, voorlichting, publicaties, advisering en het realiseren van een passende (her)inrichting en beheerplan van de bijbehorende terreinen.

Steenfabrieken
Tussen 1850 en 1900 zijn er in de gemeente vier grote steenfabrieken opgericht, te weten in Wouwse Plantage, Zoomvliet, Oostelaar en Heerle. De laatste (Wouwse Plantage) is in 1984 gesloten. In 1998 is er een bijna 200 pagina’s tellend boek verschenen over de geschiedenis van de steenfabrieken in de gemeente Wouw. Verkrijgbaar, indien nog voorradig, via de auteur de heer R. Hermans, tel. 0165-301821.

Voorzieningen
Dankzij de toegenomen welvaart ontstonden in de jaren zeventig mogelijkheden het voorzieningenniveau in Wouw fors uit te breiden. De inwoners zijn sinds die tijd verblijd met de aanleg van onder meer een wandelpark met het daarbij gelegen buurthuis De Bargie, sporthal Omganck, tennisbanen, twee blokhutten voor de scoutinggroepen, een kleuterschool, De Geerhoek en uitbreiding van sportpark De Doelen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de voormalige gemeente) Wouw, kun je terecht bij de volgende instanties, sites en literatuur:

- Heemkundekring De Vierschaer.

- Verhalen over de geschiedenis van Wouw op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

- Ter gelegenheid van het 750-jarig bestaan van het dorp in 1982 is een boekje verschenen, getiteld ‘Wouw 750, enkele grepen uit de geschiedenis van de gemeente Wouw’, samengesteld door streekarchivaris R. Jacobs. In deze publicatie ligt de nadruk op de geschiedenis vanaf circa 1800, omdat over de periode daarvóór al eerder publicaties zijn verschenen. Het zijn slechts ‘enkele grepen uit’, omdat het archief dat betrekking heeft op de 19e en 20e eeuw op dat moment nog niet was geordend. Het boekje behandelt onder meer de samenvoeging met de gemeente Moerstraten in 1810, het wapen, de ambtsketen en de gemeentevlag, Wouw ‘in kaart gebracht’, de school te Heerle, de vier kerken in de Wouwse dorpen, het station, de industrie, het gemeentehuis, de gemeenteraad en het voorzieningenniveau in de gemeente.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Wouw heeft 13 rijksmonumenten.

- De gotische Sint Lambertuskerk (Torenplein 1) ging in 1944 volledig door brand verloren. Gelukkig zijn de uitzonderlijk mooie beelden die het koorgestoelte sierden, behouden gebleven dankzij de moed van enkele Wouwenaren die deze beelden tijdig voor het oorlogsgeweld in veiligheid hebben kunnen brengen. In 1951 is de herbouw voltooid en op de feestdag van Sint Lambertus, 17 september, is de kerk weer in gebruik genomen. Wat er nu staat is een complete reconstructie van de 15e-eeuwse toren en de 16e-eeuwse kerk. De totale herbouw heeft het grote marktplein zijn natuurlijke afsluiting teruggegeven.

In de westgevel onder de toren bevindt zich het beroemde gebrandschilderde ‘verrijzenisraam’ van kunstenaar Joep Nicolas, die in 1937 deze opdracht kreeg van de Nederlandse regering, voor de Wereldtentoonstelling in Parijs. Daar werd het met goud bekroond. Het raam is in de jaren tachtig gerestaureerd en bevindt zich nu, beschermd tegen weersinvloeden, achter beschermende voorzetramen van extra zwaar en gehard glas. Verder bevinden zich in de kerk nog 50 bezienswaardigheden, die uitgebreid staan beschreven in een door het kerkbestuur uitgegeven boekje. In 1998/1999 is de kerk gerestaureerd (onder meer het dak (leien en lood) en de drie dakkapellen).

Het monumentale - voor circa €450.000 verzekerde - orgel, in 1984 gebouwd door de firma Verschueren uit Heythuysen (het was overigens hun duizendste exemplaar), is sinds 2000 goed beschermd tegen ongewenste invloeden. Het orgel had het namelijk te warm: “In de ruimte boven de sacristie verzamelt zich de opstijgende lucht uit de kerk en de blaasbalg van het orgel zuigt die lucht aan. Die is te heet, waardoor het hout van het orgel uitdroogt met alle gevolgen van dien”, aldus kerkbestuurder Jos Govaarts (474). Onderzoek wees uit dat de open ramen tussen de kerk en de oude zangkoorzolder het best met speciale platen dichtgemaakt konden worden. “Aan de buitenkant van de kerk is niets te zien van deze aanpassing en ook de bezoekers van de kerk en de diensten zullen er weinig van merken, want in het priesterkoor zitten normaal geen kerkgangers”, aldus Govaarts. De kerk is alleen te bezoeken na afspraak met de VVV Wouw.

Op het kerkhof onder meer een grafmonument van kolonel George Carleton, dat in 1988 is gerestaureerd. Carleton sneuvelde in 1814 tijdens het beleg van Bergen op Zoom, waarbij de Engelsen ons van de Fransen probeerden te bevrijden. De Engelsen verloren, doch later in hetzelfde jaar werd Bergen op Zoom alsnog bevrijd. Pas in 1897 is er voor Carleton een grafsteen geplaatst.

- Beschrijving orgel Sint-Lambertuskerk.

- Beschrijving orgel Concertzaal in den Wouwdfluit.

- Het voormalige gemeentehuis (Markt 14) is verbouwd tot woonzorgcomplex met 20 appartementen. Een deel van het complex heeft nog een publieke functie. Onder meer kan er nog worden getrouwd.

- Het dorp Wouw is rijk voorzien van kunstwerken. Het betreft de volgende objecten:

* Bij het voormalige gemeentehuis (Markt 14) vind je het kunstwerk ‘De Samenwerking’ (1985) van de bekende Wouwse, in 1990 overleden, kunstenaar Kees Keijzer. Het kunstwerk symboliseert de vier dorpen van de voormalige gemeente. Onder het kunstwerk zijn onder de hardstenen dekplaat vier urnen gevuld met zand uit Wouw, Heerle, Moerstraten en Wouwse Plantage geplaatst. Het podium en de zuiltjeselementen (1986) die dienen als plaats van samenkomst, zijn ook door Keijzer ontworpen. In 2015 is het boek ‘IJzersterk Kees Keijzer 1927-1990’ verschenen.

* Bij het plantsoen aan de Blomakker staat het bronzen beeld ‘Man en Paard’ van Gerard Engels (1996).

* Aan de Spellestraat staat het kunstwerk ‘Terugkeer naar Ithaca’ van Huib Fens (staal en hardsteen, 1991).

* De uil in het kunstwerk ‘De Uilenboom’ (Kees Keijzer, 1978) bij basisschool De Stappen aan de Kloosterstraat, staat symbool voor zowel de wijze als de (nog) minder wijze.

* Het kunstwerk ‘Uitstraling’ (Kees Keijzer, 1984) bij de kapel aan de Kloosterstraat, is gemaakt van cortenstaal.

* Het bronzen beeld ‘De Wouwse Boer’ (Leon Vermunt, 1996) staat aan de Pastoor Potterstraat. De Wouwse boer wordt in de volksmond ook wel papboer genoemd.

* In het plantsoen bij de vijver aan de Schoolstraat staat het kunstwerk ‘Zorg voor de Oudere Mens’ (Kees Keijzer, 1957). Dit is een geabstraheerd beeld waarin de jongere de oudere verzorgt. Het materiaal is gesmeed ijzer.

* In het plantsoen aan de 28 Oktoberstraat zie je het kunstwerk ‘De Bevrijding’ (Hanneke Mols-van Gool, 1997). Dit kunstwerk is uitgevoerd in graniet en dolomiet. Het geheel is geplaatst op een cirkelvormig plateau. Daarop rusten vier elementen van zwart graniet. Ieder element bestaat uit een ring en een daarin passend rond massief. De vier elementen stellen de vier dorpen van de voormalige gemeente Wouw voor. Het ronde massief zit los van de ring, wat voorstelt dat ieder dorp afzonderlijk de bevrijding heeft ondervonden.

- Op de Markt staan twee grote hardstenen dorpspompen uit 1768, die in 1984 zijn gerestaureerd waardoor zij weer water kunnen geven. De pomp aan de zijde van het voormalige gemeentehuis is bekroond met een vaas in Lodewijk XV-stijl. De pomp aan de zijde van de kerk draagt drie wapens met de markiezenkroon. De wapens zijn de schilden van de Markies van Bergen op Zoom, in die tijd Carl Theodoor van Paltz-Beieren. Onder de wapens hangt het kruis van de Hubertusorde. Dit was de huisorde van de hertogen en de latere koningen van Beieren.

De pompen zijn nog relatief lang in gebruik geweest. Wouw is namelijk als een van de laatste gemeenten in Brabant pas in 1941 aangesloten op het waterleidingnet. “Veel inwoners van het dorp begonnen het langzaamaan beu te worden om water te gaan halen bij de pompen op de Markt. Vandaar dat veel mensen zelf een welput lieten slaan. Controle op de kwaliteit van dat water was er echter niet. Toen in de Eerste Wereldoorlog veel militairen in het dorp gelegerd werden, werd ook het drinkwater onderzocht. Toen bleek dat alleen het water uit de beide Marktpompen de toets der kritiek kon doorstaan. Zelfs het water uit de pomp van bierbrouwerij De Ster was ongeschikt als drinkwater.

Wouw was in die tijd ook niet zo erg vooruitstrevend, want toen het Roosendaalse waterleidingbedrijf in 1912 het dorp op het leidingnet wilde aansluiten, besloot de raad daar niet op in te gaan (de raad vond dat zoiets niet levensvatbaar was!) en toen in de periode van 1916 tot 1918 Waterleidingmaatschappij Noord-West-Brabant werd opgericht, liet de gemeente ook hier verstek gaan. Pas in 1940 werd in de raad een besluit genomen om op het waterleidingnet aan te sluiten en vóór Kerstmis 1941 was het ook daadwerkelijk zover.” (101)

- Het jaartal (1850) op het fraaie ijzeren sierhek voor de Gerardus Majella basisschool is misleidend. Het hek dateert namelijk uit 1900. Het gemeentebestuur heeft destijds met de schenking van het hek de jubilerende zusters franciscanessen willen eren, die in 1900 50 jaar de gemengde ‘bewaarschool’ en de lagere school voor meisjes verzorgden.

- Voor de voormalige smederij aan de Markt 2, die lokaal nog steeds bekend staat als ‘de smidse van Bakx’, staat nog een originele travalje of hoefstal (apparaat waarin paarden van nieuwe hoefijzers werden voorzien).

- Rond 1990 heeft heemkundekring De Vierschaer als gevolg van de ruilverkaveling de twee laatste windwatermolens in de voormalige gemeente Wouw in haar bezit gekregen. De eerste is in 1994 herplaatst in het groengebied langs de Molensingel achter de dierenkliniek. De tweede molen die destijds aan de Hopmeerweg stond, is na een opknapbeurt door een van de leden van de vereniging herplaatst langs het verbindingspad naast de waterloop die van de Bulkstraat naar de Roosendaalsebaan loopt. Dit pad wordt met name in de zomer veelvuldig gebruikt als wandelpad. Het komt uit bij de bruggetjes aan de Molensingel achter de dierenkliniek. De heemkundekring heeft beide molens geadopteerd en zorgt voor het onderhoud en de instandhouding van deze monumenten.

- Het kleine intieme Grafisch Museum en atelier In den Groenen Zonck is gevestigd in een eind 18e-eeuws pand. Het toont de geschiedenis van de boekdrukkunst (onder meer hoogdruk, boekdruk en zeefdruk), verschillende grafische technieken en de werking daarvan, oude drukpersen en ambachtelijke materialen. Tevens zeefdrukatelier met zeefdruk, grafiek en tekeningen in een permanente expositie. Verkoop van prenten. Regelmatig demonstraties.

- De enige kapel die tot 1994 nog in de voormalige gemeente Wouw aanwezig was, staat even N van het dorp aan de driesprong met de Spellestraat. De gemeente bezat tot rond 1980 nog 6 kapellen, waarvan er 5 sinds die tijd zijn verdwenen. Heemkundige René Hermans constateert in (101) dat er anno 1990 niets nieuws onder de zon is, als hij constateert dat de volgende passage uit een ingezonden brief in het Brabants Nieuwsblad uit 1973 hem uit het hart gegrepen is: “Het kapelleke (aan de Wouwse Hil, red.) is nu verdwenen. Weer is een stukje van het Roomsche Leven in het niet opgegaan, weer is een leuk bouwseltje uit het landschap gesleurd omdat het verkeer dat verlangt. Wij houden niks over." Gelukkig wordt er incidenteel ook nog weleens een kapel bijgebouwd in den lande. Zo is er in 1994 een Mariakapel gebouwd aan de Doeldreef. - Beschrijvingen en afbeeldingen van de Mariakapellen te Wouw (Doeldreef en Spellestraat).

- Gevelstenen in Wouw.

- Sichting Cumawo verzorgt exposities op diverse locaties in Wouw en omgeving.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval.

- Concertzaal In den Wouwdfluit organiseert een reeks concerten door het jaar heen.

- Grote Geraniummarkt (op een zondag in mei). Wouw geniet regionale bekendheid als geraniumdorp. De inwoners kunnen tijdens de Geraniummarkt in mei gratis 5 geraniums ophalen, onder de voorwaarde dat zij die aan de voorgevel hangen. Jaarlijks vindt er een verkiezing plaats van de mooiste geraniumstraat. De ‘geraniumwoningen’ worden gekeurd op bloemrijkheid en kleur, maar ook de originaliteit van de presentatie wordt beoordeeld. In 2000 is het boekje ‘Achter de Wouwse geraniums’ verschenen, geschreven door heemkundige René Hermans, dat de geschiedenis van 15 jaar Wouwse geraniums behandelt. Het boekje, met onder meer foto’s van winnende panden en beelden van geraniummarkten, is te verkrijgen bij de VVV en bij heemkundekring De Vierschaer.

- Muziekfeesten Wouw is een 3-daags muzikaal evenement (eind juni) met muziek, show, amusement en sport en spel.

- Culinair evenement Smakelijk Wouw (juli).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Markt op het Torenplein, woensdag 8.30-12.00 uur.

- Richting Heerle ligt de Doeldreef, gelegen in het beekdal dat de belangrijkste ecologische verbindingszone vormt tussen het bosgebied van Wouwse Plantage (waar de Smalle Beek ontspringt) en het uitgebreide moerassige krekencomplex ten zuiden van Steenbergen. De Doeldreef is een goed bewaard gebleven stukje natuurgebied met knotwilgen.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van  Wouw door Kees Wittenbols uit Breda.

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - De Krant regio Wouw.

- Lokale links: - Wouw linkspagina.

- Belangenvereniging: - Dorpsraad Wouw.

- MFC: - Multifunctioneel centrum (MFC) De Geerhoek.

Reactie toevoegen