Wons

Plaats
Dorp
Súdwest-Fryslân
Fryslân

wons_collage.jpg

Wons, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Wons, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Wons (2).JPG

Daar ligt Wons dus

Daar ligt Wons dus

Wons.jpg

We komen dichter bij Wons

We komen dichter bij Wons

Wons (3).JPG

Nu staan we middenin Wons

Nu staan we middenin Wons

Wons (4).JPG

De kerk van Wons

De kerk van Wons

Wons

Terug naar boven

Status

- Wons is een dorp in de provincie Fryslân, gemeente Súdwest-Fryslân. T/m 2010 gemeente Wûnseradiel.

- Onder het dorp Wons vallen ook een deel van de buurtschap Gooium en de buurtschap Hayum.

- Wons heeft een eigen dorpswapen. Het hert in het wapen is ontleend aan het wapen van Wonseradeel.

Terug naar boven

Naam

In het Fries
Wûns.

Oudere vermeldingen
1270 Wyldinghen, 1290 Veldenzee, 1298 Weldenzie, 1310 Wildinghe, 1327 Weldinghe, 1374 Woldens, Wildinge, 1404 Wondenze, 1474 Woldens of Woudens, 1495 Wons.

Naamsverklaring
Ontstaan uit Waldingi* 'bij de lieden van de persoon Waldo'. Het voorkomen van de varianten Wildinge (met umlaut) naast Woldens, ontstaan uit Woldinge (zonder i-umlaut) wordt verklaard als jongere uitspraakvorm naast conservatieve kanselarijtaal.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Wons ligt NW van de stad Bolsward en NNO van het dorp Makkum en grenst in het N aan de A7.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Wons 26 huizen met 172 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 120 huizen met ca. 300 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

- Uitvoerige geschiedenis van Wons (door Ale Algra in de jaren vijftig opgetekend) op de site van Histoarysk Wurkferbân Wûnseradiel.

- Het dorp heeft eeuwenlang innige banden gehad met het vroegere buurdorp, tegenwoordig buurtschap Engwier, onder meer omdat ze een predikant deelden. Tegenwoordig valt Engwier onder het dorp Makkum, wat gezien de huidige ligging direct N van dat dorp en niet rechtstreeks (meer?) verbonden met Wons, ook logisch is.

Tweede Wereldoorlog
In Duitse geschiedenisboeken over de Duitse invasie van Fryslân werd beweerd dat de Friese verdedigers zich terstond uit de voeten maakten toen ze hun vijanden zagen aankomen. Recent onderzoek heeft echter uitgewezen dat Nederlanders dapper weerstand boden in het kleine plaatsje Wons. Ze gaven pas op toen de munitie van hun enige kanon op was. Jacob Topper heeft de Wonsstelling onderzocht. Familielid Fokkinga ziet de uitkomst van Toppers onderzoek als de redding van de eer van zijn vader en de andere verdedigers van het dorp. Zie verder de documentaire 'Die 5 dagen in mei' hierover (NTR, 2013). Over dit gebeuren is ook een DVD verschenen: 'De waarheid van Wons. Die vijf dagen in mei 1940'.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2009 is de geactualiseerde Dorpsvisie Wons 'Klopjend Hert' verschenen. De titel betekent 'kloppend hart', maar is ook een verwijzing naar het hert in het dorpswapen.

- Omdat de woningbouwvereniging zich terugtrekt uit het dorp, is de coöperatieve vereniging Mienskip Wûns opgericht, die zich inzet voor flexibele en duurzame woningbouw in het dorp. Daartoe heeft zij in 2012 de (woon)Visie Wûns opgesteld. (woon) staat tussen haakjes, omdat de visie ook rekening houdt met andere leefbaarheidsaspecten. - Interview met betrokkenen bij de dorpscoöperatie in Wons (in Noorderbreedte, 2013).

Actuele situatie van het dorp
Uit de Dorpsvisie (2009): "Wons heeft een gunstige ligging vlakbij de afsluitdijk en de rijksweg A7, die de verbinding vormt tussen Amsterdam en Groningen. Voor de dagelijkse boodschappen liggen Makkum (4 km) en Witmarsum (5 km) op fietsafstand. Bolsward (10 km) en Harlingen (10 km) bieden een ruim winkelaanbod. Wekelijks komen er een bezorgbakker, een visboer, het IJspaleis (diepvriesproducten), een kaasboer en een rijdende winkel in het dorp. Het dorp heeft verder een kerk, een Bêd & Brochje en koffie-/theeschenkerij, een camping, een schildersatelier en een bloeiend verenigingsleven. Er is bedrijvigheid in de vorm van veehouderijen (koeien/kippen) en verscheidene eenmansbedrijfjes. Ook niet-Friezen kunnen goed aarden in het dorp. Dit alles maakt het dorp voor zowel de Fries als de niet-Fries een prettig dorp om te wonen."

Helaas heeft de basisschool, de J.C.P. Salverdaskoalle, die in 2003 nog van een nieuw modern schoolgebouw was voorzien, in na afloop van schooljaar 2014-2015 de deuren moeten sluiten. In enkele jaren tijd was het aantal leerlingen gezakt van ruim 30 naar 22, en dat was toch echt te weinig om nog verantwoord te kunnen doorgaan. De kinderen uit Wons gaan nu naar scholen in Witmarsum, Schettens, Makkum en Exmorra.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Het enige rijksmonument van Wons is de Hervormde (PKN) kerk (Salverdastrraat 4), die bekend staat als De Theebus. De kerk, in 1728 gebouwd ter vervanging van een kerk uit de 12e eeuw, is een achtzijdige centraalbouw met piramidedak. Het koepeltorentje is in 1776 vernieuwd. De luidklok is door de Duitse bezetter gevorderd en in 1953 vervangen door een door Van Bergen gegoten klok. Het interieur wordt gedekt door een houten koepelgewelf. Aan vijf zijden bevindt zich een galerij (1891). De preekstoel uit 1686 is geschonken door Richte Jacobs Abbema. Het orgel uit 1891 is gemaakt door Bakker & Timmenga. De kerk is in 1961-1962 gerestaureerd onder onder leiding van P.L. de Vrieze en kreeg daarbij een neoclassicistische ingangspartij en een consistoriekamer. De bestaande windwijzer van een hert, ontleend aan het wapen van Wonseradeel, is bij de restauratie vervangen door een ontwerp van Wladimir de Vries. - Kerk De Theebus op Facebook. - Beschrijving en afbeelding van het kerkorgel. - In 2015 is de kerktoren gerestaureerd. - De kerk en kerkelijke gemeenschap vallen sinds september 2019 onder de Protestantse Gemeente te Schettens-Schraard-Longerhouw-Wons (afgekort SSLW). Voorheen was het nog een zelfstandige kerkelijke gemeente (zij het dat ze al sinds 1969 de predikant met de andere genoemde dorpen deelden).

- Oorlogsmonument aan de Wildinghelaan.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Dorpsfeest (weekend in juni).

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Wons (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Wons.

- Muziek: - Fanfare Hosanna is opgericht in 1923 en staat sinds 2018 onder leiding van Roelof Bakker. Hosanna is fanatiek met muziek bezig, hierbij staat het beleven van plezier tijdens het musiceren voorop. Elke maandagavond repeteert het orkest in dorpshuis It Bynt te Wons. De vereniging heeft ca. 25 leden, waaronder een aantal enthousiaste jeugdleden, en treedt regelmatig op in en buiten het dorp.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Wons kerk.

Reactie toevoegen