Wijlre

Plaats
Dorp
Gulpen-Wittem
Heuvelland
Limburg

Wijlre

Terug naar boven

Status

- Wijlre is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981. In 1982 over naar gemeente Gulpen, in 1999 over naar gemeente Gulpen-Wittem.

- Wapen van de voormalige gemeente Wijlre.

- Onder het dorp Wijlre vallen ook de buurtschappen Beertsenhoven, Berghof, een klein deel van de buurtschap Cartils (zijnde het gelijknamige kasteel met landgoed), Elkenrade (dat weliswaar een eigen postcode met plaatsnaam heeft en daarmee formeel een aparte 'woonplaats' is), Etenaken, Kapolder en Stokhem. Dit zijn in totaal 6 buurtschappen plus 1 buurtschap voor een klein deel.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Wielder.

Uitspraak van de Nederlandstalige naam
Wielre.

Oudere schrijfwijzen
Wylre, 1217 Wilre, 1894 Wilre, 1901 Wijlré, 1903 Wijlre.

Naamsverklaring
De naam is ontstaan uit het Romaanse vîllâre, dat voortkomt uit vîllâ, ‘boerderij’.(1)

Terug naar boven

Ligging

Wijlre ligt N van Gulpen, ZO van Schin op Geul.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Wijlre 295 huizen met 1.656 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 80/420 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Etenaeken 65/416, Kandel 4/16, Schonborn 22/142, Opschomer 1/8, Ransdaal (ged.) 15/77, Elkenraad 21/116, Bertzenhoven 10/50, Stockem 25/114, Hastadt 3/9, Keutenberg 12/69, Bergh 3/34, Schulder of Schuiler 22/100, Iseren (ged.) 5/36, Wolf 5/32 en Gasthuis 2/17.

- Per 1 januari 1982 is de gemeente Wijlre opgeheven en als volgt verdeeld:
naar Gulpen: 987 hectare met 2.709 inwoners;
naar Margraten: 303 hectare met 371 inwoners (= Gasthuis, Scheulder en Wolfshuis);
naar Valkenburg aan de Geul: 179 hectare met 331 inwoners (= Schoonbron).
naar Voerendaal: 430 hectare met 275 inwoners.
De gemeente had per de opheffingsdatum ca. 3.700 inwoners.

- Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.200 huizen met ca. 3.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Het dorp is ontstaan als nederzetting bij een waterkasteel aan de Geul, het tegenwoordige Kasteel Wijlre. De oudste vermelding is uit 1040: Hendrik III schonk toen de nederzetting aan zijn nicht Ermengardis.

Wijlre was tot 1794 een vrije rijksheerlijkheid binnen het Duitse Rijk en maakte (evenals de vrije rijksheerlijkheid Wittem) deel uit van de Westfaalse Kreis. Vandaar ook de Duitse adelaar in het gemeentewapen. Dat wapen, dat oorspronkelijk het wapen van de familie Van Wachtendonck was, wordt nu nog gebruikt door de uit het begin van de 14e eeuw stammende brouwerij. In de 17e en 18e eeuw waren de Van Wachtendoncks (waarnaar het Van Wachtendonckplein genoemd is) Heer van Wijlre. Het huidige kasteel werd door de familie Van Wachtendonck gebouwd.

Wijlre is de geboorteplaats van schrijver Antoon Coolen (1897- Waalre 1961), zoon van een brouwersknecht. Hij woonde het grootste deel van zijn leven in Waalre (bij Valkenswaard). In sommige bronnen staat dat Coolen in Wolder (dorp/wijk in Maastricht) is geboren. Die verwarring is ontstaan omdat Wolder vroeger ook Wijlre heeft geheten.

Heemkundevereniging Wielder is in 2001 opgericht als opvolger van de sinds 1955 actieve Studieclub Sint Augustinus. Nadere informatie bij Harrie Blezer tel. 043-4501556, Jo Dautzenberg tel. 4502140, John Sleijpen tel. 4501872 of Nic Gossens tel. 4502864. De vereniging heeft nog geen site. (klopt dat nog?, red.)

- Het boek 'Wielder, Wylre, Wijlre t/m 31 december 1981' is verschenen ter gelegenheid van de opheffing van de gemeente per 1-1-1982.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Wijlre heeft 28 rijksmonumenten.

- Etenaken heeft 8 rijksmonumenten.

- Een St. Gertrudiskerk bestond hier al in 1263 (het dorp heeft dan ook in 2013 het 750-jarig bestaan als parochie gevierd). Het bestaan ervan werd opgetekend toen de parochie zich losmaakte van Gulpen en een eigen kerk stichtte. Het tegenwoordige kerkgebouw is echter niet jonger dan twee eeuwen. In 1835 werd de nieuwe Gertrudis onder leiding van de Akense architect Alois Klausener gebouwd op de plaats van de vorige. In de tijd dat de streek tot het koninkrijk België behoorde, tussen 1830 en 1839, werden tal van Limburgse kerken herbouwd. De Wijlrese kerk werd in 1925, toen de neostijlen nog net in de mode waren, vergroot naar een ontwerp van architect Jos van Groenendael. In 1996 vond een grondige restauratie plaats onder leiding van de Heerlense architect J. Peutz. (3324) De kerk valt onder de St. Gertrudisparochie.

- Kasteel Wijlre (Kasteel Wijlreweg 5) is een charmant landgoed, gelegen aan de Geul en stammende uit de 17e eeuw. Dit kasteel is een juweeltje van Maaslandse architectuur. De vermoedelijke bouwheer was Johan Arnold van Wachtendonck die in 1652 als Heer van Wijlre werd ingehuldigd. Het wapen van de stichters is nog terug te vinden in het wapen van de voormalige gemeente, als hartschild op de rijksadelaar. De toegangspoort met nis voor het opvangen van de ophaalbrug is - evenals de wapensteen erboven - overgebleven van de 17e eeuwse ingangspartij. De dienstgebouwen in U-vorm rond de fraaie binnenplaats met keibestrating dateren uit de 18e eeuw. Langs de oprit van de voormalige slotbrug staan vier Toscaanse beelden, die de vier jaargetijden symboliseren. Een zonnewijzer tegen de zijgevel moet de ware plaatselijke zonnetijd aangeven. Het complex is nog gedeeltelijk door twee slotgrachten omringd. Het kasteel bezit een der fraaiste parken uit de verre omgeving. Zeldzame bomensoorten, een weelderige plantengroei, een rosarium en waterpartijen maken het tot een lust voor het oog. Sinds 1982 is het kasteel in bezit van Jo en Marlies Eyck. Het kasteel is niet te bezichtigen. (3152)

- Sinds 2001 is er op kasteel Wijlre het grotendeels ondergrondse kunstpaviljoen Hedge House, waar je de internationaal geroemde collectie schilderijen en beelden van kasteelheer en -vrouwe Jo en Marlies Eyck kunt bewonderen. Jo Eyck over de collectie: “Het mooie is dat wij nergens dupliceren met het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Zij hebben geen Peter Struycken, Rob van Koningsbruggen, Donald Judd, Ger van Elk, Richard Paul Lohse of Guido Geelen. Dat vind je hier. We vullen elkaar dus aan. Daarom is het voor mensen die Maastricht bezoeken ook een mooi uitstapje naar deze streek, naar ons kasteel met zijn tuin en kunstpaviljoen, naar de kerk met de ramen van Jan Dibbets hier in Wijlre, de kruisweg van Aad de Haas in Wahlwiller en het klooster in Mamelis van Dom van der Laan.” (3020 23-12-1999) Het geheel betonnen paviljoen is bijna 600 m2 groot en ontworpen door architect Wiel Arets. Beuken- en taxushagen onttrekken het paviljoen grotendeels aan het oog, vandaar de naam Hedge House; hagenhuis. En: "Het Hedge House is een uniek privémuseum met ongetwijfeld de mooiste orchideeënkas ter wereld en zeker het mooiste kippenhok ter wereld," aldus de Belgische krant De Standaard.

- De Molen van Otten, een watermolen aan het Molengat, draagt de jaarankers 1776, het jaar waarin een verbouwing of restauratie plaatsvond. Deze onderslagmolen met twee raderen, een voormalige banmolen, is niet te bezichtigen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Halfvastentocht (op een zondag in maart) en de Lentewandeling (op een zondag in april) starten vanuit Gasterij De Herberg. Bij beide zijn de mogelijk te lopen afstanden 6, 12, 18, 24 en 32 km.

- Rommelmarkt (op een zondag in maart, in Harmoniezaal Elkenrade, buurtschap Elkenrade).

- In diverse weekenden in juni zijn er Open Tuindagen op kasteel Wijlre. Een echte kasteeltuin met grachten en hagen, tuinen en een boomgaard. Voor informatie over openingsdagen en -tijden, bel 043-4501525.

- Erdinger Weissbierfest (op een zaterdag in juni).

- Op een zondag eind juli organiseert Harmonie St. Gertrudis de jaarlijkse Snuffelmarkt, een gezellige jaarmarkt met voor ieder wat wils. De Snuffelmarkt vindt plaats op en rondom het van Wachtendonckplein in het centrum van Wijlre. Het is een markt met een gevarieerd aanbod. Zo zijn er kraampjes met diverse tweedehands en nieuwe producten, eetkraampjes, en wordt er gezorgd voor het nodige entertainment voor jong en ouder. Verscheidene versnaperingen worden klaar gezet en ook aan de muziek is gedacht. De Snuffelmarkt begint om 09.00 uur en eindigt rond 17.00 uur. Interesse om een kraampje te huren op de Snuffelmarkt? Kijk dan op de Facebookpagina.

- Sjraveltocht (op een zondag in september). Je kunt kiezen uit de afstanden 6, 12, 18, 24 en 32 km. Start vanaf Gasterij De Herberg. Organisatie: WV Wijlre. Nadere informatie op tel. 06-22883426.

- Vogeltentoonstelling (weekend in november) in café Hazen-Wijnen.

- St. Nicolaaswandeling (op een zondag begin december) vanuit Gasterij De Herberg. Je kunt kiezen uit de afstanden 6, 12 en 18 km. Organisatie: WV Wijlre. Nadere informatie op tel. 06-22883426.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Vanuit Wijlre kun je een rit maken per stoomtrein of historische Schienenbus over de befaamde Miljoenenlijn, dwars door het Heuvelland tussen Schin op Geul en Kerkrade. Voor nadere informatie zie de site van de ZLSM.

- De weekmarkt is op woensdagmiddag op het Van Wachtendonckplein.

Terug naar boven

Links

- Onderwijs en kinderopvang: - Kinderdagverblijf Joepie.

- Muziek: - Harmonie St. Gertrudis.

- Overige verenigingen: - Schutterij St. Maternus. - Toneelvereniging Onder Ons.

- Zorg: - Zorgboerderij Asini. - Activiteitenhoeve Wijlre.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Wijlre.

Reactie toevoegen