Uden

Plaats
Stad en gemeente
Uden
Noordoost-Brabant
Noord-Brabant

gemeente_uden_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Uden anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Uden anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Uden

Terug naar boven

Status

- Uden is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio Noordoost-Brabant. Het is de hoofdplaats van de gemeente.

- De gemeente Uden omvat naast de gelijknamige stad de dorpen Odiliapeel en Volkel, en de buurtschappen Bedaf (grotendeels), Biesthoek (deels), De Rakt (grotendeels), Duifhuis, Eikenheuvel, Heikant, Hengstheuvel, Hultje, Kleuter, Kooldert, Lagenheuvel, Lankes, 't Loo, Maatsehei, Moleneind, Niemeskant, Oosterens, Peelsehuis (deels), Schadron, Slabroek (grotendeels), Strepen, Vloet en Weeg. In totaal zijn dit 1 stad, 2 dorpen en 23 buurtschappen.

- Wapen van de gemeente Uden.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Uden.

- Onder de stad Uden vallen de buurtschappen Bedaf (grotendeels), Duifhuis, Eikenheuvel, Hengstheuvel, Hultje, Kleuter, Kooldert, Lankes (deels), 't Loo, Moleneind, Rakt (grotendeels), Slabroek (grotendeels) en Weeg (deels). Hiermee vallen er 13 buurtschappen onder de stad.

- De gemeenten Uden en Landerd gaan in 2022 fuseren tot de gemeente Maashorst. Zij hadden daar het liefst ook de gemeente Bernheze nog bij betrokken, maar die voelde daar niet voor en kiest ervoor om vooralsnog zelfstandig te willen blijven.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Uden grenst in het W aan Mariaheide, Veghel, Vorstenbosch en Nistelrode, in het N aan Schaijk, in het NO aan Zeeland, in het O aan Wilbertoord, in het ZO aan Landhorst, in het Z aan Venhorst en Boekel en in het ZW aan Erp, en ligt OZO van 's-Hertogenbosch, ZO van Heesch en Oss, ZW van Grave en Cuijk, WZW van Mill, W van Boxmeer, NNW van Gemert en O van Dinther en Heeswijk. Door het W van de gemeente loopt de A50, van N naar Z en W van de Udense stadskern. De stad ligt W in de gemeente.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Uden 1.042 huizen met 5.501 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 396/1.710 (= huizen/inwoners), het dorp Volkel 280/1.301 en de buurtschappen Bedaf of Zandberg 43/656, Hoeve (Hoeven) 189/954 en Lagebroek (Langbroek) 134/880. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 16.400 huizen met ca. 41.000 inwoners, de stad heeft tegenwoordig ca. 14.200 huizen met ca. 35.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Vluchtoord
Op de grens van de gemeente met de toenmalige gemeente Zeeland is tijdens de Eerste Wereldoorlog een groot kamp voor Belgische vluchtelingen opgezet: Vluchtoord Uden. Het kon beschouwd worden als een volledig dorp met al zijn voorzieningen. Het was een 35 ha groot heideterrein met houten barakken. Een vluchtelingenkamp waar in totaal meer dan 15.000 Belgische vluchtelingen zijn opgevangen in 4 jaar. Er was een constante bezetting van 7000 personen. Het was het enige kamp in Brabant en tevens een van de grootste in Nederland. Dit ‘Belgisch dorp’ had meer inwoners dan het dorp Uden destijds. Nog altijd wordt het beschouwd als een van de meest memorabele perioden uit de Udense geschiedenis. Er zijn twee wandelroutes in het gebied uitgezet (van 4 km en 6 km).

Archeologie
In 2014 heeft Hanneke van Alphen, vrijwilliger van de werkgroep Archeologie van heemkundevereniging Uden, samen met andere vrijwilligers een grafveld ontdekt met bijzonder glaswerk, gereedschappen, edelstenen en diverse sieraden uit 29 Merovingische graven (500-700 na Chr.). De schatten zijn niet alleen mooi en zeldzaam van aard, maar ook van groot belang voor het wetenschappelijk onderzoek naar het ontstaan van het huidige Europa. “Het grafveld geeft een inkijkje in de vestiging van kolonisten aan de rand van het Merovingische Rijk. En wel tijdens een heel bijzondere periode:  het Europese herstelproces na de val van het Romeinse Rijk. Eigenlijk de start van het huidige Europa”, aldus Fokko Kortlang, projectleider van het proces rondom de vondst. Dit grafveld biedt de mogelijkheid vernieuwend onderzoek te doen, met name natuurwetenschappelijk onderzoek van objecten, naar de herkomst en contacten van de vroegste bewoners van Brabant. Het onderzoek wordt uitgevoerd door de Universiteit Leiden in samenwerking met de Universiteit van Louvain-La-Neuve in België en laboratoria van de Universiteiten in Luik en Delft. (bron en voor nadere informatie zie: Provincie Noord-Brabant,  12-10-2017)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van deze stad en gemeente, kun je terecht bij de volgende instantie en site:

- Doelstelling van Heemkundekring Uden is het wekken en bevorderen van daadwerkelijke belangstelling voor plaats, streek en bevolking. De heemkundekring is opgericht in 1958 en heeft bijna 250 leden. Doorgaans is er elke 3e maandag van de maand een lezing over uiteenlopende onderwerpen. Informatie hierover vind je in de Activiteitenagenda. 4x per jaar verschijnt het tijdschrift Sprokkelingen. Om de initiatieven van de leden te faciliteren, zijn binnen de heemkundekring diverse werkgroepen opgericht. De op dit moment actieve werkgroepen zijn: Archeologie, Monumentenzorg, Fotocollectie, Sprokkelingen, Genealogie, Tradities, Hedendaagse Geschiedenis, 100 jaar Vluchtoord Uden, en Heemcollectie. De bibliotheek van het Heemhuis van de vereniging (Walterus Pijnenborghhof 34) is elke maandag van 19.00-21.30 uur en dinsdag van 14.00-16.30 uur geopend, behalve feestdagen, vakantie en op lezingsavonden.

- Verhalen over de geschiedenis van Uden op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Nieuwbouwwijk Velmolenbuiten.

- De gemeente Uden heeft in het in 2012 vernieuwde Bestemmingsplan Buitengebied het buitengebied ingedeeld in drie deelgebieden met elk een eigen functie. Het gebied rond Odiliapeel en vliegbasis Volkel wordt hoofdzakelijk agrarisch gebied. Daar zijn agrarische bedrijven met een bouwblok van maximaal 1,5 hectare toegestaan. Het gebied ten noordwesten van de stad, bestaande uit de natuurgebieden de Maashorst en Bedaf, is vooral bestemd voor natuur en recreatie. Daar wil de gemeente een grens aan het agrarisch bouwblok stellen van 1 hectare. Het derde deelgebied ligt ten zuidwesten van de stad, vanaf het Sint Annabos via het dal van de Leijgraaf tot aan Hemelrijk. Dat gebied krijgt een gemengd karakter.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Uden heeft 20 rijksmonumenten.

- Uden heeft 45 gemeentelijke monumenten.

- De Molen van Jetten dateert uit 1811.

- Mariakapellen.

- Gevelstenen in Uden.

- Beschrijving orgel Sint-Petruskerk.

- Beschrijving orgel Kruisherenkapel Onze Lieve Vrouw Ter Linde.

- MRK Uden, Museum voor Religieuze Kunst, is gehuisvest in een gedeelte van de eeuwenoude abdij Maria Refugie. Het is het oudste nog bestaande klooster van de gestichte Orde van de Allerheiligste Zaligmaker uit de 14e eeuw. Zij wordt eenvoudiger ook wel de Orde van de Birgittinessen genoemd. Deze naam is afgeleid van haar stichteres, de heilige Birgitta van Zweden. De huidige gebouwen dateren grotendeels uit de periode 1712-1738. Zij werden gebouwd nadat de zusters gedwongen waren hun middeleeuwse klooster te Coudewater onder 's-Hertogenbosch te verlaten.

Uden lag destijds in het Vrije Land van Ravenstein, een souvereine heerlijkheid in noordoost Noord-Brabant. In deze streek lagen nog enkele andere zelfstandige gebiedjes waar de openbare beleving van de katholieke eredienst en de vestiging van kloosterorden niet verboden waren. Hierdoor werd dit gebied na de Vrede van Munster in 1648 een waar toevluchtsoord voor van elders verdreven kloosterlingen. Nergens in Nederland is tot op de huidige dag een zo grote concentratie monumentale en historisch belangrijke kloosters te vinden. Noordoost Brabant is bedekt met priorijen en abdijen.

In een van deze nog steeds bewoonde kloosters, de abdij Maria Refugie, is sinds 1972 het Museum voor Religieuze Kunst gehuisvest. De collectie van het museum geniet grote internationale faam. Dit is niet op de laatste plaats te danken aan de zeer uitgebreide verzameling middeleeuwse beeldhouwkunst waarin al de grote meesterbeeldhouwers van het Zuiden zijn opgenomen. Vermaard is ook de collectie edelsmeedkunst, die tot de top binnen de Benelux wordt gerekend. Bescheidener is de collectie schilderkunst met namen als Jeroen Bosch, Pieter Coecke van Aalst, J.Cornelisz. Van Oostzanen en Hendrik Goltzius.

Natuurlijk ontbreken ook de zwier van de barok en het enthousiasme van de katholieke emancipatie niet in dit museum. Beeldhouwers als Walter Pompe (1703-1777), Petrus Verhoeven (1729-1816) en een edelsmid als Rabanus Raab (1721-1786) geven met hun werk een duidelijk beeld van een vergeten periode binnen de geschiedenis van het zuiden van Nederland. Deze periode wordt wel aangeduid met termen als generaliteit en schuur-schuilkerkentijd. Hierop volgde de 19e eeuw met in de tweede helft daarvan de explosie van de neo-gotiek. Deze stijl is dan ook met al zijn pracht en praal rijk vertegenwoordigd. Populair zijn vooral de afdelingen met uitingen van een diep gewortelde religieuze volkscultuur: het prentenkabinet en de afdeling volksdevotie. Hier ontmoet je de pelgrimsvaantjes, de stolpbeelden, de gebedenboeken met zilverbeslag, de santjes en de bidprentjes.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Jaarlijks eind april (in 2018 voor de 11e keer) organiseert het Koor Zonder Noten het Festival van het Nederlandse Lied. Dit festival met ca. 30 koren met in totaal ca. 1400 zangers en zangeressen trekt jaarlijks duizenden bezoekers en is altijd één groot feest.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het in 1989 opgerichte Vrijwillig Landschapsbeheer Uden (VLU) heeft als doel behoud, herstel en ontwikkeling van kleine landschapselementen in en rondom de stad, om zo de natuur- en landschapswaarde van de kern en het buitengebied te vergroten. Het VLU verwezenlijkt dit doel door onderzoek, werkdagen, projecten, adviezen, voorlichting/PR en educatie. De werkgroep probeert elk jaar een volwaardige erfbeplanting aan te leggen. Hiervoor stelt zij separate landschapsplannetjes op. VLU is twaalf keer per jaar actief in het landschap met gevarieerde werkochtenden. Zij zorgt voor gereedschap, begeleiding, koffie/thee en koek. Iedereen mag meehelpen. Het is gezond, leerzaam en gezellig.

- Het St. Annabos omvat 64 hectare en ligt precies langs de Peelrandbreuk. Deze ondergrondse breuk stuwt het diepere en kwalitatief goede grondwater naar boven. Hierdoor zijn de hoger gelegen gronden erg nat met speciaal water, waardoor er bijzondere planten kunnen groeien. Sinds september 2011 zijn een aantal sloten gedempt of verondiept. Tevens is een waterloop verlegd en een nieuwe stuw geplaatst. Door deze maatregelen wordt het water in het gebied langer vastgehouden, het wordt natter, waardoor de natuur kan zich herstellen. Voorheen werd het water sneller afgevoerd waardoor bijzondere planten- en diersoorten dreigden te verdwijnen.

- Kringloopwinkel De Banken is in 2016 verhuisd van Mariaheide naar Uden.

- Speelboerderij Hullie.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Uden (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Uden.

- Nieuws: - "Gekkermoethetnietworden.nl is een collectief uit Uden dat als los zand aan elkaar hangt en als zodanig dus eigenlijk niet bestaat. Een ongeregeld stel individualisten die graag ieder hun eigen stokpaardjes berijden. Zich ruiters (ridders?) wanen van het vrije woord en de vrije, losgeslagen gedachte. Die liever vragen oproepen dan antwoorden geven. En alle antwoorden liefst onmiddellijk ter discussie stellen. Die bovendien met een gezond gebrek aan (zelf)discipline hun fantasie de vrije loop laten. Die met sardonisch genoegen ballonnetjes met gebakken lucht doorprikken. Dat alles niet om overeenstemming te zoeken, maar juist om tegenstellingen aan het licht te brengen. Je vindt dat Uden wel wat tegendraadse peper in zijn reet kan gebruiken? Steun ons dan."

- Belangenvereniging: - Gebiedsplatform Uden-Buiten houdt de communicatielijnen graag kort. Het blijkt soms echter lastig om alle informatie vanuit het gebiedsplatform met de bewoners te delen. Daarom heeft het Gebiedsplatform samen met Udenaar de Toekomst en stichting Bewonersplein de website Uden-Buiten / Bewonersplein gemaakt, bedoeld om bewoners met elkaar in contact te brengen. Er is niet alleen ruimte voor het Gebiedsplatform en de wijkraden, maar ook voor alle (buurt)verenigingen in het buitengebied van de gemeente.

- Muziek: - Koor Zonder Noten (KZN) treedt op in zorgcentra, voor gehandicapten en op festivals in de omgeving. Op deze manier kan het koor met veel plezier een mooie sociale functie vervullen..

- Senioren: - In een onderzoek over eenzaamheid in de Bitswijk (ca. 4.000 inwoners) in Uden, door HAN-studenten in 2015/2016 uitgevoerd, is o.a. geconstateerd dat er een relatie bestaat tussen mobiliteit en eenzaamheid. In de Bitswijk wonen relatief veel ouderen (ca. 20% in 2017) en binnen die groep zijn nogal wat mensen minder mobiel. Zij hebben er moeite mee om de afstand van hun huis naar bijvoorbeeld MFA MuzeRijk in de wijk te overbruggen om daar deel te nemen aan activiteiten of om andere mensen te ontmoeten. Bovendien speelt bij deze groep mensen het veiligheidsgevoel een grote rol en durft men bij slecht weer, of in het donker, niet alleen over straat. Het aantal ouderen neemt jaarlijks toe. De prognose is dat er in 2026 ca. 27% in de Bitswijk wonen. Omdat ca. 40% van de 65-plussers alleen woont, is deze groep extra kwetsbaar. De kans dat deze mensen in een isolement terecht komen, omdat ze de deur niet meer uitgaan, is daardoor groot.

MFA MuzeRijk denkt al met al voldoende argumenten te hebben voor een nieuw, aanvullend, vervoersysteem, dat ze MuzeMobiel hebben genoemd. Een mobiliteitsoplossing met een klein, elektrisch voertuig, bestuurd door vrijwilligers uit de wijk. In 2018 heeft MuzeRijk een haalbaarheidsonderzoek laten uitvoeren door een viertal HAN-studenten, ondersteund door aantal vrijwilligers. MuzeMobiel is volgens het haalbaarheidsonderzoek een oplossing om een bijdrage te leveren aan het voorkomen van vereenzaming. Daarnaast zijn de chauffeurs vrijwilligers die de wijk en haar bewoners goed kennen en eenzame bewoners ook actief durven te benaderen. MuzeMobiel draagt op twee manieren bij aan de sociale veerkracht in de wijk: ouderen en mensen met een beperking komen in contact met anderen en versterken zo hun sociale netwerk, en vrijwilligers uit de wijk leggen contacten met bewoners en helpen kwetsbare mensen om deel te nemen aan de maatschappij. De chauffeur krijgt ook tijd om een praatje te maken en bijvoorbeeld te helpen om boodschappen binnen te zetten. MuzeRijk gaat anno 2019 fondsen werven voor een pilot en de organisatie vorm geven. Niet alleen voldoende chauffeurs, maar ook de ritplanning, de administratie, website/PR enz. moet nader bestudeerd en ingevuld worden. De verwachting is dat wanneer alles positief verloopt en er voldoende geld beschikbaar komt, na zomer 2019 de eerste ritten kunnen worden uitgevoerd.

Reactie toevoegen