Ubach over Worms

Voormalige gemeente
Landgraaf
Parkstad
Limburg

RIT_20120329_7968_Landsgraaf_Ubach_over_Worms_plaatsnaambord.jpg

Landgraaf-Ubach over Worms, plaatsnaambord

Landgraaf-Ubach over Worms, plaatsnaambord

ubach_over_worms_lauradorp_straatbeeld.jpg

Ubach over Worms, Lauradorp, straatbeeld

Ubach over Worms, Lauradorp, straatbeeld

ubach_over_worms_grensstraat_hoeve.jpg

Ubach over Worms, hoeve aan de Grensstraat

Ubach over Worms, hoeve aan de Grensstraat

LB gemeente Ubach over Worms in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Ubach over Worms in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Ubach over Worms in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Ubach over Worms

Terug naar boven

Status

- Ubach over Worms is een voormalige gemeente, thans wijk of stadsdeel in de provincie Limburg, in de regio Parkstad, gemeente Landgraaf. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.

- Wapen van de voormalige gemeente Ubach over Worms.

- De hoofdplaats van de gemeente was Waubach. Ubach over Worms is oorspronkelijk nooit een plaatsnaam geweest, het was alleen een gemeentenaam. Begin jaren zeventig verdwijnt uit bijvoorbeeld postale stempels de plaatsnaam Waubach; deze maakt plaats voor de plaatsnaam Ubach over Worms. Gemeente en/of PTT hebben destijds kennelijk besloten om, ook bij het in 1978 ingestelde postcodeboek, het hele grondgebied van de toenmalige gemeente Ubach over Worms ook tot de gelijknamige 'postale woonplaats' te benoemen (en enkele jaren na de fusie tot gemeente Landgraaf in 1982, is het hele grondgebied van díe fusiegemeente tot 'postale plaatsnaam' Landgraaf benoemd). Wij hebben de indruk dat de inwoners Ubach over Worms nog altijd niet als plaats(naam) beschouwen maar als voormalige gemeentenaam, met daarin wat hen betreft de dorpen Abdissenbosch, Groenstraat, Lauradorp, Rimburg en (hoofdplaats) Waubach. Gezien de 'aanelkaargegroeidheid' hebben wij tevens de indruk dat de gemeente deze kernen tegenwoordig als wijken van het stadsdeel Ubach over Worms beschouwt.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving
Ubach over Worms is gelegen tegenover de Duitse gemeente Ubach-Palenberg. Van elkaar gescheiden door de rivier de Worm. Het lag in het gebied van ’s Hertogenrade, in de voormalige heerlijkheid Ubach. Het O van de Worm gelegen deel van de schepenbank Ubach is in 1815 met de grenscorrectie (de Worm werd hier de grens) Duits gebied geworden. Het Nederlandse Ubach heet daarom Ubach over Worms.

Naamsverklaring
Over het ontstaan van de naam Ubach bestaan drie theorieën. Tot voor kort huldigde men algemeen de mening, dat Ubach afgeleid zou zijn van de Ubiërs. Onderzoeken van de laatste jaren naar het woongebied van deze Germaanse stam hebben duidelijk aangetoond dat deze verklaring onjuist is. De Ubiërs woonden wel tussen de Worm en de Rijn, maar dit gebied was zo uitgestrekt dat geen enkele aanwijzing gevonden is, dat deze bewoners inderdaad in onze contreien gevestigd waren. De Duitse onderzoekers hebben aangetoond, dat in de omgeving van Ubach zelfs nooit Ubiërs gewoond hebben. Hun hoofdstad was Keulen en niet Ubach. Circa 2000 jaren geleden woonden hier maar enkele mensen in of op een handvol boerenhoeven. En die zouden dan de naam aan het dorp Ubach gegeven hebben. Deze mening is onaanvaardbaar. Zo dit het geval kon zijn, dan zouden toch zeker verschillende namen in de omgeving aan de Ubiërs herinneren.

Wat deze mensen in onze omgeving zochten, was water en vruchtbare grond voor hun dagelijks brood. En deze voorwaarden waren hier aanwezig. Vooral het water, de beek (Ubece, Ubeyke, Ubac, Hubac of Ubach) was belangrijk. Ubach betekent dus: dorp of plaats gelegen aan het water of moeras. Ook de verklaring als zou Ubach zijn naam te danken hebben aan de Heren van Ubach, die op het kasteel nabij de parochiekerk zetelden, moet verworpen worden, want reeds voordat de genoemde Heren zich te Ubach neerlieten, was het dorp bewoond en droeg het natuurlijk ook een naam. (3182)

Terug naar boven

Ligging

Ubach over Worms ligt O grenzend aan Duitsland. Grensovergang Waubach-Scherpenseel.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Ubach over Worms 274 huizen met 1.293 inwoners, verdeeld in dorp Waubach 108/534 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Groenstraat 101/448 en Broekhuizen 52/248, alsmede een deel van Nieuwenhagen (= het N deel dat ‘t Sjpaans Kentje werd genoemd) 13/63.

- Per 15 maart 1887 (de feitelijke vereniging, de datum van de wet was 16 december 1886) is de gemeente Rimburg opgegaan in de gemeente Ubach over Worms met 208 hectare, ca. 60 huizen en 290 inwoners.

- In 1982 is de gemeente opgeheven en opgegaan in de gemeente Landgraaf met 1.005 hectare 11.889 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Ubach was in de tijd van de Romeinen al bewoond. De Romeinen hadden er een wachtpost om de rivierovergang te bewaken. De plaats behoorde in de 12e eeuw toe aan de adellijke familie Ubach. In de Spaanse tijd kwamen de katholieken van het Spaanse Nieuwenhagen naar het kerkje in wat ’t Sjpaans Kentje is gaan heten.

De gemeente Ubach over Worms is nooit een mijnzetel rijk geweest. Toch is ze steeds een volwaardige mijngemeente geweest. Vanaf de komst der mijnen rond 1900, heeft het merendeel van de ingezetenen zijn emplooi gevonden in de kolendelving. De komst van de mijnen veranderde grondig het aanzien van de gemeente. Het gemeentebestuur was door de gang van zaken gedwongen andere wegen in te slaan dan men vermoed had. Er diende terdege rekening te worden gehouden met de uitgroei van de mijnen en de agrarische instelling moest verlaten worden.

Om een stevige boterham te kunnen verdienen, namen vele inwoners het gevaarlijke werk aan in de donkere mijngangen. De lonen waren - in verhouding tot het vroegere bestaan - weliswaar goed, maar de omstandigheden waaronder gewerkt moest worden, waren verre van rooskleurig. Ook het woon- en leefklimaat was tot 1920 voor vele Ubach-over-Wormsers niet om over te roemen. De komst van de mijnindustrie, in het bijzonder te Eygelshoven, zou hier verbeterend optreden. De gemeente telde in 1921 slechts 3.063 inwoners. In 1926 waren dat er al 4.087 en in 1931 zelfs 6.872. (3182)

Terug naar boven

Wijken en buurten

Abdissenbosch (in het Limburgs: D’r Busj)
Wordt lokaal beschouwd als een van de vijf dorpen van de voormalige gemeente Ubach over Worms. In vroeger eeuwen stond het Abdissenbosch, dat sinds oude tijden bezit was van de abdis van Thorn, onder diverse namen bekend, zoals Ebdeschenbusch, Ebbeschenbosch en in de oudste versie: Embusch. Doen de beide eerste namen nog denken aan een vervorming van de naam abdis, in de benaming Embusch is dit verband ver te zoeken, of op zijn minst zeer losjes. Wanneer de abdis in het bezit gekomen is van het bos, een gedeelte van het uitgebreider bosgebied, zich thans nog uitstrekkend over diverse gemeenten in de omgeving, is onbekend.

De naam Embusch geeft misschien nog een aanwijzing in de richting van de vorige bezitter. In latere geschillen tussen de gebruikers van heidegronden in de Brunssummerheide is het opmerkelijk dat er nooit sprake is van inmenging van de abdis van Thorn. Dit werpt toch wel enkele vraagtekens op met betrekking tot de vraag in hoeverre het Abdisserbosch bezitsgebied van de abdis was. De thans voorhanden zijnde documenten geven op deze vraag geen bevredigend antwoord. Wellicht dat toekomstige aktenstudies meer klaarheid in deze kwestie zullen brengen.

De bewoners van het Overwormse kwartier hadden in vroeger eeuwen het recht om in het bos van de abdis hout te kappen voor huishoudelijk gebruik. Het bosgebied was daartoe verdeeld in zogeheten houwen. Bij de verkoop van huis en landerijen werd ook het recht op een houw of een gedeelte ervan, de zogeheten bos- of hautgerechtigdheid, overgedragen aan de nieuwe bezitter.

De Fransen namen de kerkelijke bezittingen in beslag, verkochten ze of droegen ze over aan de gemeente. Aldus geschiedde in 1795 ook met het Abdissenbosch. De gemeente, als nieuwe eigenaar, verkocht op haar beurt bij opbod stukken uit het bos- en heidegebied aan de gemeentenaren. Meestal geschiedde dit als de gemeente geld nodig had, bijvoorbeeld voor de bouw van het gemeentehuis en de gemeenteschool in 1827 of bij verbetering en vergroting van de straten.

Op deze wijze kwamen de rijke grondheren als meest biedenden wederom in het bezit van de grootste en rijkste bosgebieden. De armen moesten zich tevreden stellen met de kruimels die overbleven, de zogeheten consortenbosjes. Kleine percelen, die meestal gekocht werden door verschillende familieleden tegelijk en die later vaak onverdeeld bezit bleven. Een bewijs te meer dat de Franse Revolutie niet alle oude toestanden en gebruiken heeft uitgewist. In feite veranderde het grondbezit van de vroegere eigenaars niet. Het bleef ook na 1800 in hun handen. (3182)

Groenstraat
1840 101 huizen, 448 inwoners. Thans ca. 5.500 inwoners. Wordt lokaal beschouwd als een van de vijf dorpen van de voormalige gemeente Ubach over Worms. Reeds in akten uit de 14e eeuw verschijnt de naam Grünstrasse. Nagenoeg onveranderd blijft de naam tot in de Franse Tijd, als de Nederlandse benaming Groenstraat meer en meer ingang vindt. Historisch is over het woord niets met zekerheid te zeggen. Immers op diverse plaatsen in Limburg komt de naam voor. Hij zal naar alle waarschijnlijkheid betekenen: een straat met veel groen of weiden erlangs. Volgens sommigen zou de naam ontstaan zijn in de Romeinse tijd. Ten noorden van de Romeinse heerbaan die ook langs de Groenstraat liep, bevond zich een door de Romeinen aangelegde groene grasvlakte, die door de weggebruíkers gebezigd werd om hun paarden te laten grazen ter onderbreking van hun reis. Deze verklaring van de naam Groenstraat mist echter elke historische grond; leuk gevonden is ze in elk geval wel. (3182)

Lauradorp (in het Limburgs: ’t Lauradörp)
Genoemd naar de voormalige steenkolenmijn Laura uit Eygelshoven, die deze wijk eind jaren twintig heeft gesticht. Ca. 4.400 inwoners. Voordat Lauradorp gesticht werd, bestond dit gebied, begrensd door het Stenenkruis, Waubach en Groenstraat, uit weilanden, akkers en de zogeheten driessen. Dit waren braakliggende gronden, spaarzaam begroeid met ruw gras en eigendom van de gemeente. De armere mensen die geen eigen weiland rijk waren, konden hun vee tegen een kleine pacht op de driessen laten grazen.

De Mijn Julia, reeds geëxploiteerd in 1922, gaf een krachtige stoot aan de volkshuisvesting en de totstandkoming van Lauradorp. De mijndirectie rekende er op vele duizenden arbeiders te werven uit alle delen van Europa. Zij besloot tot stichting van een honderdtal woningen voor gehuwden. Deze sociale daad was zeer prijzenswaardig. De mijn wilde echter geen arbeiders die binnen korte tijd weer zouden vertrekken, maar vaste medewerkers die de stabiliteit van het mijnbedrijf ten goede zouden komen. Er werd zelfs een besloten prijsvraag uitgeschreven voor het plan "Tuindorp", waarop tal van architecten hun krachten konden beproeven.

Gevraagd werd een economisch aangelegd straten- en bebouwingsplan, waarin het landelijk karakter van een Limburgs dorp aanwezig moest blijven en waarbij bovendien aangedrongen werd op een maximum aantal woningen. Een kerk van 1.200 zitplaatsen met klooster, patronaatsgebouw en kosterswoning moesten in het plan zijn opgenomen, voorts een zusterklooster met bewaar- en huishoudschool, een meisjesschool, een jongensschool, tien onderwijzerswoningen, een dokterswoning met apotheek en een twintigtal winkels. Uit de inzendingen koos de mijndirectie het plan van architect Drummen uit Brunssum dat volgens de jury het best voldeed aan de gestelde eisen. Het grote dorpsproject van de Laura zou ongeveer 900 huizen omvatten.

Al met al had de directie van de Laura en Vereeniging, in samenwerking met "Thuis Best" uit Heerlen, in de gemeente Ubach over Worms iets tot stand gebracht dat een voorbeeld was voor heel Nederland. In gezaghebbende kringen verschenen lovende artikelen die het bereikte doel erkenden en het ten voorbeeld stelden aan andere industrieën. Ook de particulieren bleven niet achter. Aan de rand van het Lauradorp verrezen winkelpanden. restaurants, dans- en toneelzalen en middenstandswoningen.

Waren tot 1920 slechts enkele vreemdelingen in de gemeente gevestigd, op 1 januari 1931 bedroeg dit aantal 2.340 op een bevolking van 6.872 personen, dat is 34 procent. In 1929 was het aantal inwoners van de gemeente nog 5.200; in de loop van twee jaar kwamen daar 1.672 personen bij van wie 66 procent vreemdelingen, wat wel een unicum in den lande genoemd mocht worden. Een gemeente waarin het aantal vreemdelingen de autochtone bevolking overtrof, mocht op zijn minst als zeldzaam bestempeld worden. Op 1 januari 1931 waren de volgende 'vreemdelingen' geregistreerd: Duitsers 1.691, Polen 178, Tsjecho-Slowaken 82, Yoego-Slaven 176, Oostenrijkers 86, Belgen 29, Italianen 14, Hongaren 12, Fransen 2 en zonder nationaliteit 69. Was de bevolking in 1920 nog honderd procent katholiek, in 1931 bestond reeds 13 procent uit niet-katholieken (grotendeels Evangelisch-Luthers en Nederlands-Hervormd). (3182)

Waubach (in het Limburgs: Waobich)
Deze naam is mogelijk ontstaan uit Waldbach (bosbeek). De namen Waubach en Ubach over Worms werden en worden vaak door elkaar gebruikt. In het spraakgebruik kwam tot enkele decennia geleden de naam Ubach over Worms als plaatsnaam nauwelijks voor. Dat was t/m 1981 slechts de officiële naam van de gemeente waar onder meer de kern Waubach onder viel. Zie daarvoor ook hierboven onder Status en onder Statistische gegevens. Waubach was oorspronkelijk de hoofdplaats van de gemeente. In Waubach stond het gemeentehuis.

- Site van en over Waubach.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- In Lauradorp staat een aan de heilige Theresia van Lisieux en Don Bosco gewijd kerkgebouw uit 1934 van de Salesiaanse congregatie. In de binnenruimte is op bijzondere wijze een combinatie van functionele hoofdvormen en spitse accenten gevonden. Door de jaren heen is er veel gedaan ter verfraaiing, van welke ondernemingen de geschiedenissen gelukkig in ruime mate zijn opgetekend. (3181)

- In 1936 kwam in Abdissenbosch een klein zaalkerkje naar ontwerp van Frits Peutz tot stand. Het heeft een half ingebouwde, zoals in het zuiden bijna altijd stevig en weerbaar ogende, westelijke toren. Aan de oostzijde vinden we een veel smaller koor met de vorm van een vierkant plus driezijdige sluiting. Het geheel is sober en goed geproportioneerd in een traditioneel aandoende vorm. Van buiten is de kerk baksteen, van binnen mergel. Vanwege de terughoudendheid met decoratie werkt de ritmering van constructieve elementen buiten verlevendigend. Binnen is de ruimte vooral rustig, wat door de vlakke zoldering en het ontbreken van de ruimte verdelende dingen als zuilen wordt verhevigd. (3324)

- De kerk aan de Groenstraat (Waubach) is dan wel geen middeleeuws gebouw, het is wel degelijk al een antieke kerk. Weer zo’n voor onze streken typisch neogotisch ontwerp: in alle uitgangspunten gemodelleerd naar Franse voorbeelden, die zich op punten laten aanwijzen, maar dan eigenzinnig in baksteen en met een enkele westtoren. (3324)

- De Sint Jozefkerk (Kerkstraat) is dagelijks te bezichtigen. De kerk dateert uit 1877. Het is een driebeukige basilikale kruiskerk met een driezijdig gesloten koor met aangebouwde sacristie en een westtoren van twee geledingen, met lantaarn en ingesnoerde naaldspits.

- Gevelstenen in Waubach.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Op de Facebookpagina Ubach over Worms halen inwoners herinneringen op aan vroeger tijden middels oude foto's, ansichtkaarten en dergelijke, maar er worden ook nieuwtjes geplaatst.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Ubach over Worms.

Reactie toevoegen