Tiel

Plaats
Stad en gemeente
Tiel
Betuwe Tielerwaard
Gelderland

tiel_collage.jpg

Tiel heeft toeristen veel te bieden, met een monumentale binnenstad en veel water en groen aan de Waal. In het midden van de collage de beroemde mascotte van Tiel en van de Betuwe: Flipje van de Betuwe (© Jan Dijkstra, Houten)

Tiel heeft toeristen veel te bieden, met een monumentale binnenstad en veel water en groen aan de Waal. In het midden van de collage de beroemde mascotte van Tiel en van de Betuwe: Flipje van de Betuwe (© Jan Dijkstra, Houten)

tiel groenmarkt ca 1910 [640x480].jpg

Tiel Groenmarkt ca. 1910

Tiel Groenmarkt ca. 1910

Tiel (6).JPG

Stadsgezicht Tiel

Stadsgezicht Tiel

Tiel.JPG

De grote Sint Maartenkerk aan de Binnengracht

De grote Sint Maartenkerk aan de Binnengracht

Tiel (2).JPG

Stadsgezicht Tiel

Stadsgezicht Tiel

Tiel (3).JPG

Mooi rijtje in Tiel, gezamelijk heten ze Amdmahuis.

Mooi rijtje in Tiel, gezamelijk heten ze Amdmahuis.

Tiel (4).JPG

Het winkelhart van Tiel

Het winkelhart van Tiel

tiel_grenspaal_neder-betuwe_tielerwaard_waterschappen.jpg

Tiel, grenspaal van de vroegere waterschappen Neder-Betuwe en Tielerwaard aan de Echteldsedijk.

Tiel, grenspaal van de vroegere waterschappen Neder-Betuwe en Tielerwaard aan de Echteldsedijk.

tiel_inundatiekanaal_1.jpg

Tiel, Inundatiekanaal

Tiel, Inundatiekanaal

tiel_inundatiekanaal_2.jpg

Het Inundatiekanaal bij Tiel komt uit in de Waal

Het Inundatiekanaal bij Tiel komt uit in de Waal

GL gemeente Tiel in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Tiel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Tiel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Tiel

Terug naar boven

Status

- Tiel is een stad en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe (en daarbinnen in de Tielerwaard). Tiel wordt als de hoofdplaats van de Betuwe beschouwd.

- Wapen van de gemeente Tiel.

- De gemeente Tiel is per 1-7-1956 vergroot met een deel van de gemeente Wadenoijen (met name het dorp Drumpt en een deel van de buurtschap Passewaaij), en in 1978 met een deel van de gemeente Zoelen (zijnde de dorpen Wadenoijen en Kapel-Avezaath [alleen de dorpskern] en een stukje buitengebied van Kerk-Avezaath O van de A15. De nieuwe gemeentegrenzen Buren-Tiel zijn toen ter plekke langs de A15 getrokken). Tevens in 1978 is het grootste gedeelte van de buurtschap Zennewijnen, met tevens het andere deel van de buurtschap Passewaaij, naar de gemeente Tiel overgegaan. Een klein gedeelte van de buurtschap Zennewijnen ging, samen met onder andere het dorp Ophemert, onder welke gemeente de buurtschap vóór 1978 in zijn geheel viel, naar de ook in 1978 opgerichte gemeente Neerijnen.

- Onder de gemeente Tiel vallen naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Kapel-Avezaath (deels, zijnde alleen de dorpskern) en Wadenoijen, de buurtschappen Bergakker, De Veluwe, Passewaaij (O naast de gelijknamige nieuwbouwwijk) en Zennewijnen (grotendeels), de buurtschap, thans grotendeels bedrijventerrein Medel (in 2002 door een grenscorrectie verkregen van de gemeente Echteld) en het buitengebied O van de A15 van het dorp Kerk-Avezaath. In totaal zijn dit 1 stad, 3 dorpen en 5 buurtschappen. Het voormalige dorp Drumpt (niet te verwarren met het dorp Drempt in de Achterhoek) is in de loop der jaren met de stad Tiel samengesmolten en wordt nu als wijk van Tiel beschouwd. Kellen is een bedrijventerrein, voorheen veldnaam maar bij ons weten nooit als buurtschap beschouwd geweest. Het grondgebied van Kellen is wel zeer vroeg bewoond geweest. In 2011 zijn in Kellen Noord bewoningsresten uit de Nieuwe Steentijd (6000-4000 jaar oud) aangetroffen. Kellen Noord is daarom in 2013 benoemd tot gemeentelijk monument (waardoor de beoogde waterberging, die aanleiding was voor het archeologisch onderzoek, daar niet meer kan komen).

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Tiel.

- Onder de stad Tiel vallen de buurtschappen De Veluwe, Medel, Passewaaij (in de praktijk in zijn geheel, voor de postadressen deels, het andere deel valt voor de postadressen onder de buurtschap en formele woonplaats Zennewijnen, zie direct hierna) en Zennewijnen (grotendeels; in de praktijk, want voor de postadressen hebben beide delen van Zennewijnen een eigen plaatsnaam en postcode in het postcodeboek, waarmee Zennewijnen een formele woonplaats is).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
850-865 mogelijk 855 kopie 1170-1175 Dioli, 896 kopie eind 11e eeuw in Tiale, 919-931 kopie eind 11e eeuw Tiele, 973 Thiela, 1188 de Tyela.

Naamsverklaring
Uitgaande van een grondvorm teulja* heeft men deze plaatsnaam verbonden met het oudere Nieuwnederlandse tuyl 'arbeid, bouwland'. Zie ook Tuil. Anderen gaan uit van tiel, teul, verwant met het Middelnederduitse tûl 'bos, vlok', en geven als betekenis 'geboomte, struikgewas'. Ook is gewezen op een betekenis 'plaats waar lis (Typha) groeit'. De verklaringen zijn onzeker. (1)

Terug naar boven

Ligging

Tiel ligt O van Geldermalsen en grenst in het Z aan de Waal en in het O en N aan het Amsterdam-Rijnkanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Tiel 969 huizen met 5.382 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 704/4.017 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Zandwijk 166/981 en 'Tielsch territoir' 99/384. Zandwijk was vanouds een los van de stad gelegen dorp, en is al in de middeleeuwen deel geworden van het havengebied. Toch wordt het in de Volkstelling van 1840 (2) dus nog apart als buurtschap vermeld (de kerk van Zandwijk is al in 1582 door oorlogshandelingen verwoest). Geschiedenis van Zandwijk I. Geschiedenis van Zandwijk II.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Tiel, dus inclusief de stad, de dorpen en de buurtschappen, ca. 17.000 huizen met ca. 41.000 inwoners. De stad Tiel heeft tegenwoordig ca. 15.800 huizen met ca. 39.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Tiel kent als een van de oudste middeleeuwse steden van ons land een rijk verleden. In 896 schonk de Frankische koning Zwentibold aan Tiel het tolrecht. Dit privilege stond, evenals de zeer vroege stichting van de St.Walburgkerk - rond het jaar 900 - aan de wieg van de middeleeuwse handelsstad die ontstaan is bij de splitsing van de Linge en de Waal. In de 13e eeuw verkreeg Tiel stadsrechten van de Bisschop van Utrecht.

Tiel als handelsnederzetting
Archeologisch onderzoek heeft bevestigd dat Tiel al in de 10e en 11e eeuw een handelsnederzetting van internationale betekenis was, dankzij de ligging aan de Waal. Tiel nam eind 9e eeuw de handelsfunctie van Dorestad* over en werd een belangrijke schakel in de verbinding tussen Engeland en het Rijnland. Tiel werkte daarbij samen met Keulen. De twee steden vormden in Londen een koopliedengilde, dat daar over een eigen 'Hanshus' (handelshuis) beschikte. In de 13e eeuw ontstond de machtige Duitse Hanze. Tiel trad toe tot dat verbond van handelssteden, dat vooral de Oostzeehandel tot bloei bracht. In de 13e eeuw werd Tiel overvleugeld door Keulen en Dordrecht.
* Tiel is overigens net als Dorestad mogelijk geplunderd door de Noormannen. Archeologisch bewijs daarvoor ontbreekt echter.

Tiel uiteindelijk Gelders
De welvarende handelsstad Tiel was in de middeleeuwen erg aantrekkelijk om in bezit te hebben. De macht over de stad was dan ook menigmaal de inzet van een hardhandige controverse tussen de graven van Gelre en de hertogen van Brabant. In 1339 werd de stad definitief Gelders toen hertog Jan II van Brabant Tiel aan het hertogdom Gelre overdroeg. In de late middeleeuwen en de 16e en 17e eeuw breidde de ommuurde stad zich verder uit met een voorstad en vestigingwerken. De stad richtte zich hierbij sterk op de Waal.

Tiel en de Tweede Wereldoorlog
In de Tweede Wereldoorlog is Tiel zwaar getroffen tijdens gevechten tussen de Duitse bezetters die in de stad gelegerd waren en de geallieerden die gelegen waren aan de overzijde van de Waal. Onder meer de Sint Maartenskerk en de Waterpoort werden door de beschietingen ernstig beschadigd. In de jaren na de oorlog is de binnenstad weer hersteld, maar nog steeds zijn er sporen te vinden van de bombardementen. De slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht met verschillende monumenten: de fusilladeplaats aan de coupure, het Joods monument (zie bij Bezienswaardigheden), het Monument voor de gevallen krijger in het parkje van de Sint Maartenskerk, en 21 Stolpersteine.

Na-oorlogse groei
Uit de rijke verscheidenheid van ambachten ontstonden in de tweede helft van de vorige eeuw bedrijven die nu aan meer dan 10.000 inwoners van de stad en streek werkgelegenheid bieden. Vanaf die tijd ging de stad ook groeien buiten de oude stadsgrenzen, bijvoorbeeld door de inlijving van het dorp thans wijk Drumpt en de buurtschap thans Vinexwijk Passewaaij (van de gemeente Wadenoijen) in 1956, in hetzelfde jaar de buurtschap thans bedrijventerrein Latenstein van de gemeente Echteld, en in 2002 de buurtschap thans bedrijventerrein Medel van de gemeente Echteld.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Tiel, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Flipje- en Streekmuseum Tiel.

- Oudheidkamer voor Tiel en omstreken.

- Historische Werkgroep Tiel (HWT).

- Werkgroep Beoefenaren Archeologie Tiel en Omstreken (BATO).

- Op de site van Tielenaar Egbert van de Haar vind je diverse verhalen over Tiel in vroeger tijden. Zie op zijn site de menu's aan de linkerzijde. Interview (met foto's) met Egbert van de Haar over het hoogwater in Tiel 1995.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Tiel heeft 140 gemeentelijke monumenten.

- De stad Tiel heeft 74 rijksmonumenten.

- Beschrijvingen van de kerken in Tiel, plus de voormalige synagoge en de joodse begraafplaats. De RK Sint Dominicuskerk, gelegen in het centrum van Tiel, dateert uit 1940 en is in 2010 gerestaureerd. Kerk en pastorie vormen samen met het schitterend verbouwde klooster en de Hyacinthuskapel een prachtige hoek in het Dominicuskwartier. RK begraafplaats.
Begraafplaats Ter Navolging. Protestantse Gemeente Tiel.

- In de voormalige synagoge aan de Sint Agnietenstraat is nu een moskee gevestigd. Boven de ingang bevindt zich een Joods monument.

- Waterpoort (in 1979 herbouwd) met Groote Sociëteit.

- Kantongerecht.

- In het uit 1525 daterende Ambtmanshuis is een gedeelte van het nieuwe stadhuis gevestigd.

- Voormalige sociëteit Bellevue (Kwelkade) uit 1842.

- Standbeeld van Flipje, mascotte van Tiel en van de Betuwe. Site met uitvoerige geschiedenis van jamfabriek De Betuwe en het fenomeen Flipje, van de verzamelaars Joost en Jacqueline Meeter.

- Grenspaal van de voormalige waterschappen Neder-Betuwe en Tielerwaard (zie afbeelding op deze pagina).

- Gevelstenen in Tiel.

- In Museum Sacrum zijn religieuze voorwerpen te bezichtigen, zoals gebruiksvoorwerpen uit het 'Rijke Roomse Leven' waaronder misgewaden. Pr. Irenelaan 10. Tel. 0344-618926. Geopend op afspraak. Er worden max. 5 personen tegelijkertijd toegelaten.

- Bij het benzinestation van Dijkhuizen aan de haven (Echteldsedijk) staat een grenspaal, met aan de ene kant de inscriptie Neder-Betuwe en aan de andere kant Tielerwaard. Dit betreft voormalige waterschappen, die na diverse fusies zijn opgegaan in het huidige Waterschap Rivierenland. Tot 1-7-1956 was hier de grens tussen de gemeenten Tiel en Echteld. Per die datum is een deel van de gemeente Echteld (110 hectare) overgegaan naar de gemeente Tiel. Het betrof met name het gebied Latenstein met een deel van de Z ervan gelegen Echteldsedijk.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Taptoe Tiel (weekend begin juni).

- Woodstock aan de Waal is een gratis toegankelijk 3-daags popfestival met ca. 25 bands, in de muzikale sferen van het beroemde Woodstock festival uit 1969.

- Stichting Jazz Promotion Tiel organiseert 1) het jaarlijkse Jazzweekend (1e weekend van juli) en 2) de Jazzclub Tiel (iedere 2e zondag van september t/m april).

- Appelpop (2e vrijdag en zaterdag in september), begonnen in 1992 als extraatje bij het Fruitcorso, is met ca. 150.000 bezoekers na Parkpop in Den Haag het grootste gratis popfestival van Nederland.

- Het Fruitcorso (september) bestaat sinds 1961. Het hoogtepunt van de week is de optocht met ca. 17 praalwagens uit Tiel en dorpen en buurtschappen in de omgeving, die hier vele maanden aan werken.

- Muziekvereniging KTSM organiseert de 3 grote jaarlijkse braderieën in Tiel: de Taptoebraderie (juni), de Zomerfeest Passewaaij-braderie (juni) en de Fruitcorso-braderie (september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De vereniging Waardevol Tiel zet zich in voor het behoud van cultuurhistorische elementen en de kwaliteit van de leefomgeving in Tiel.

- Site over Tiel met veel tips op het gebied van o.a. uitgaan, kunst en cultuur, winkelen en toerisme.

- Dierenpark Tiel.

- IVN afdeling Tiel e.o.

- De stuwen, sluizen, inlaatwerken en bruggen aan en over het Inundatiekanaal bij Tiel worden de komende jaren gerestaureerd. Ze maken deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Met het Inundatiekanaal kon je de Linge buiten zijn oevers laten treden in geval van oorlog.

- De Vrije Markt (Spoorstraat 5) is iedere zondag en woensdag geopend.

- Kringloopwinkel Secunda.

- Wereldwinkel Tiel.

Terug naar boven

Eten en drinken

- Een oude Tielse traditie, de Tielse Kermiskoek, ook wel Liefdeskoek, is in 2015 opgenomen in de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Terug naar boven

Beeld

- Site met honderden oude foto's en ansichtkaarten van Tiel, met daarbij recente foto's van de huidige situaties.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Tiel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Tiel.

- Media / nieuws: - StadsTV Tiel met dagelijks nieuws uit Tiel.

- Lokale links: - Tiel linkspagina.

- Sport: - Met Steppen in de Betuwe kun je in groepsverband steppen, wat deze sportieve activiteit nog leuker maakt. De vaste trainingsavond is dinsdag. Het 'Opsteppunt' is bij het Eskternest (Haagwinde 33). Op de site van de vereniging vind je veel step-tips, informatieve filmpjes over soorten steps, en informatie over de voordelen van het steppen. Bijvoorbeeld dat je nooit last hebt van zadelpijn, en dat het extra geschikt kan zijn voor mensen die vanwege een blessure (bijvoorbeeld aan knieën of rug) niet kunnen hardlopen of fietsen.

Reactie toevoegen