Terheijl

Plaats
Buurtschap
Noordenveld
Drenthe

Terheijl oude havezate Terheijl [640x480].jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), tekening van de oude havezate Terheijl door Jan Reijnders (1823-1889). Het exacte jaar van de tekening is onbekend maar hij dateert in ieder geval van vóór 1853.

Terheijl (buurtschap van Nietap), tekening van de oude havezate Terheijl door Jan Reijnders (1823-1889). Het exacte jaar van de tekening is onbekend maar hij dateert in ieder geval van vóór 1853.

Terheijl Huize Terheijl.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), huize Terheijl.

Terheijl (buurtschap van Nietap), huize Terheijl.

Terheijl Doodlopend zandpad.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), een van de doodlopende zandpaden in de buurtschap.

Terheijl (buurtschap van Nietap), een van de doodlopende zandpaden in de buurtschap.

Terheijl Landhuis Vagevuurselaan.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), landhuis aan de Vagevuurselaan.

Terheijl (buurtschap van Nietap), landhuis aan de Vagevuurselaan.

Terheijl Nieuwbouwhuis Veghevuir.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), nieuwbouwhuis Veghevuir.

Terheijl (buurtschap van Nietap), nieuwbouwhuis Veghevuir.

Terheijl Schapenweg.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), Schapenweg.

Terheijl (buurtschap van Nietap), Schapenweg.

Terheijl Schapenweg II.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), Schapenweg.

Terheijl (buurtschap van Nietap), Schapenweg.

Terheijl Vagevuurselaan.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), Vagevuurselaan.

Terheijl (buurtschap van Nietap), Vagevuurselaan.

Terheijl Vagevuur.jpg

Terheijl (buurtschap van Nietap), meertje Vagevuur.

Terheijl (buurtschap van Nietap), meertje Vagevuur.

Terheijl

Terug naar boven

Status

- Terheijl is een buurtschap in de provincie Drenthe, gemeente Noordenveld. T/m 1997 gemeente Roden.

- De buurtschap Terheijl valt, ook voor de postadressen, onder het dorp Nietap.

- De buurtschap heeft witte plaatsnaamborden en ligt - dus - buiten de bebouwde kom.

- De buurtschap wordt in de regio vaak in één adem genoemd met buurdorp Nietap en ook de dorpsvereniging heet Buurtschap Nietap-Terheijl.

- Tot begin jaren tachtig heetten alle straten in de buurtschap ‘Terheijl’, daarna zijn - andere - straatnamen ingevoerd.

- Onder de buurtschap Terheijl valt ook een klein stukje van de buurtschap Oostindie.

Terug naar boven

Naam

Spelling
De plaatsnaam wordt soms ook als Terheyl gespeld, maar wordt tegenwoordig doorgaans met ij gespeld, dus conformeren wij ons daaraan. Ook de Terheijlsterweg in buurdorp Nieuw-Roden wordt met ij gespeld.

Oudere vermeldingen
Al in de late middeleeuwen duikt de naam op, en wel als de Helle (1325) en van der Helle (1327). In kronieken van het klooster te Aduard wordt gesproken van de Adwerder hell to Roon, die Rode Heell en het landt van die Hell genompt (1595). Op latere kaarten staat vaak Ter Hell(e) en Ter Heijl, wat in de loop van de 20e eeuw officieel Terheijl werd. De onjuiste schrijfwijzen Terhijl en Terheil duiken nog geregeld op. Ook wordt er vaak Terheyl geschreven, volgens sommigen verdient dit zelfs de voorkeur. Nu het geen eigen officiële postcode heeft, ligt er niets precies vast. Het ligt voor de hand dan het plaatsnaambord te volgen, dat spelling met ‘ij’ voorschrijft. Eerdere borden schreven echter een ‘y’. In Drenthe is deze kwestie op meer plaatsen aan de orde, zoals in Zeijen / Zeijerveld / Zeijerveen, en bijvoorbeeld Yde (al is daar redelijk veel concensus).

Naamsverklaring
De herkomst van de naam Terheijl is omstreden. Vaak wordt verteld dat de naam is afgeleid van Ter Hel, omdat er alhier een zogenoemde uithof (werkboerderij) van het Cisterciënzer klooster van Aduard was gevestigd. Hier zouden ‘stoute monniken’ naar verbannen zijn en dit zou fungeerd hebben als een soort strafkamp. Het bewerken van de moerassige omgeving bestaande uit dikke lagen hoogveen zou zo’n zware arbeid geweest zijn, dat het werd gezien als een ware ‘hel’ door de monniken. In het bos in Terheijl ligt een klein meertje genaamd Vagevuur en dit zou de theorie moeten versterken. Inderdaad wordt in kronieken van het klooster gesproken over een plek genaamd de hel; door noeste arbeid zou dit echter verbeterd zijn en daarom werd ervoor gekozen de naam te veranderen in het gunstiger klinkende heil. Een citaat uit een schrijven uit die tijd: In loco qui Infernus dicebatur, nunc autem Paradismus (“Op de plaats die Onderwereld genoemd werd, maar nu Paradijs”).

Ofschoon bovenstaande theorie wijdverbreid is, is zij wellicht niet de juiste. Ten eerste was dit eigendom van het Aduarder klooster nooit een soort strafkamp, maar een gewone uithof, zoals er in de omgeving vele waren (o.a. bij de Kleibosch te Foxwolde). Het ligt dan ook meer voor de hand, dat de reeds oude naam afgeleid is van het woord hel, dat laagte, poel of licht glooiende helling betekent. Er zijn veel meer plaatsen in Nederland met ‘heel’ of ‘hel’ in hun naam, zoals bijvoorbeeld Rohel in Friesland. Inderdaad is dit deel van het veen iets glooiend, met hier en daar laagtes, zeker ten opzichte van de omliggende zandgronden. Het is heel goed mogelijk dat door de kloosterlingen later, misschien niet eens zozeer uit onwetendheid maar meer bij wijze van woordspeling, is overgegaan op associaties met het onderaardse en later met paradijselijke omgevingen. Dat laatste verband is volgens de huidige inwoners en vele bezoekers zeker van toepassing.

De naam Vagevuur ten slotte is afgeleid van de hier ooit gelegen verdedigingsschans Vagevuir. Deze naam kan echter indirect toch wel te maken hebben met en afgeleid zijn van ‘hel’; wellicht bedacht door monniken met een gezond gevoel voor humor bij wijze van woordgrap ten aanzien van de naam van de nederzetting. Bovendien converseerden zij in het Latijn en zal op een gegeven moment iemand dat Ter Helle wel vertaald hebben in Infernus (Onderwereld) waarna het een eigen leven is gaan leiden.

Terug naar boven

Ligging

De buurtschap Terheijl ligt even ten zuidwesten van Nietap en Leek, ten noorden van Nieuw-Roden, noordwesten van Roden en noordoosten van Zevenhuizen (GR).

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de buurtschap Terheijl 18 huizen met 92 inwoners. Tegenwoordig heeft de buurtschap ca. 30 huizen met ca. 80 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis en beschrijving

Reeds in de late middeleeuwen bezat de abdij van het Groninger Aduard in het huidige Terheijl een stuk grond met daarop een voorwerk of uithof, een soort grote boerderij. Van hieruit werd begonnen om het veengebied te ontginnen en alras ontstond er een soort landgoed. Bossen werden later aangeplant en langzaamaan werd het gebied geschikt gemaakt voor de landbouw. Dit bood niet alleen mogelijkheden voor het klooster zelf (dat voor haar eigen behoefte was aangewezen op dergelijke bezittingen), maar zeker ook voor de bevolking van Roden en Leek. Pas veel later, vanaf de 16e eeuw, werd op grotere schaal begonnen met de ontginning van het gebied tussen Leek en Zevenhuizen door de Heren van Nienoord.

In de 15e eeuw werd door de Drentse abt Wolter een tichelwerk (steenbakkerij) bij de uithof geplaatst. Dit besluit werd mede ingegeven door de lokaal aanwezige zware potklei. In 1594 vindt de Reductie van Groningen plaats en vervallen alle kloosterbezittingen in die provincie, en dus ook het landgoed te Terheijl, aan de Staten van Groningen. Die besluiten het in 1626 te verkopen aan de toenmalige Drost (de belangrijkste bestuurder en tevens rechter) van Drenthe, Caspar van Ewsum, Heer van het nabijgelegen Nienoord te Midwolde-Leek. Hij breidt het landgoed verder uit en bouwt op de plek een havezate (de havezate Terheijl is kort na 1853 afgebroken). Tegelijk gaan de ontginningen door, later op grotere schaal. Vanaf de 19e eeuw vindt dit ook plaats vanaf de kant van Roden, als het Roderveld ontgonnen wordt.

Vanaf die tijd ontwikkelt Terheijl zich als een kleine veenontginningsnederzetting met verspreide bebouwing in het gebied. De plaggenhutten worden later vervangen door stenen keuterboerderijtjes en het gebied staat als arm bekend, net als de omliggende omgeving. Kernvorming vindt nooit plaats. Na de oorlog worden de belangrijkste wegen verhard, maar enkele boerenreeën zijn tot op de dag van vandaag doorgaans doodlopende zand- en puinpaden.

Terheijl ligt zeer idyllisch temidden van het Natuurschoonbos en de omgeving kan het beste gekenmerkt worden als parklandschap. Dit heeft het geliefd gemaakt voor rustzoekers en diverse boerderijen zijn opgeknapt of er heeft gehele nieuwbouw plaatsgevonden, zoals aan de Vagevuurselaan even buiten Nietap, waar in het vorige decennium een groot landhuis is neergezet, dat doet denken aan een Curaçao's landgoed. Het past desalniettemin uitstekend in de omgeving en thans is de buurtschap een van de duurste plekken rondom Roden en Leek.

Of de rust zo blijft is echter de vraag. Momenteel wordt het Leekster uitbreidingsplan Oostindië gerealiseerd, pal ten westen van Terheijl. De provincies Groningen en Drenthe zien graag dat er aan de Drentse kant van de grens verder gebouwd gaat worden, om zo te komen tot een dubbelkern Roden-Leek. De politiek in Noordenveld is daar echter (voorlopig) nog niet enthousiast over. Ook zijn er plannen voor een nieuwe wegverbinding door de buurtschap, vanaf Roden richting Leek-Tolbert, die een nieuwe rondweg moet vormen om de plaats in Groningen en zo Roden sneller moet verbinden met Rijksweg A7. Er wordt hiertegen de nodige actie gevoerd, maar de uitkomst is thans nog ongewis.

(© van de beschrijving van deze kern: geograaf mr. drs. Robert H.C. Kemkers te Nietap)

- Zeer informatief artikel over de ontwikkeling van de landschappen van Oostindie en Terheijl, vanaf 'in den beginne' tot heden, door Eeuwe Dijk, in Noorderbreedte (2001).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- O van Leek, ZW van Nietap is een nieuw wijkje in ontwikkeling, dat in de beschrijving van de plannen onder de link Leek-Terheijl wordt genoemd. Zo te zien aan de kaart op die pagina, komt het wijkje deels op grondgebied van Leek, deels op grondgebied van Nietap te liggen.

Terug naar boven

Beeld

- Foto's van Terheijl door Harry Perton.

Terug naar boven

Links

- Belangenvereniging: - Vereniging Natuurlijk Oostindie-Terheyl (NOT) heeft als doel het handhaven van de cultuurhistorische waarden en het versterken van de natuurwaarden in en rond deze buurtschappen. Dit streven is actueel geworden sinds 1998, toen vanuit de Regiovisie Groningen-Assen 2030 ingrijpende plannen voor dit gebied werden gepresenteerd. Om op inhoudelijke gronden een discussie te kunnen voeren met de betrokken gemeentelijke en provinciale bestuurders, hebben ze zich naast de historie van het gebied en de huidige status qua natuur- en landschappelijke waarden, verdiept in provinciale en gemeentelijke plannen, onderzoeken en naslagwerken. Daardoor kunnen ze nu in ruime zin met kennis van zaken meepraten en hebben ze inmiddels kunnen constateren dat ze als serieuze gesprekspartner worden beschouwd door de gemeentelijke en provinciale politiek, ambtenaren en andere relevante betrokkenen. De vereniging wordt breed gedragen door de inwoners uit het gebied Oostindie-Terheyl.

- Buurtvereniging: - Buurtvereniging Buurtschap Nietap-Terheijl.

- Nieuws: - Actualiteiten m.b.t. Nietap en Terheijl op Facebook.

Reactie toevoegen