Stampersgat

Plaats
Dorp
Halderberge
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

stampersgat gastelsedijk 1953 [640x480].jpg

Stampersgat Gastelsedijk 1953

Stampersgat Gastelsedijk 1953

Stampersgat

Terug naar boven

Overnachten

- Boek hier je vakantiehuis in omgeving Stampersgat.

- Boek hier je hotel of B&B in omgeving Stampersgat.

Terug naar boven

Eten en drinken

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Stampersgat.

- Bestel hier online je maaltijd en laat hem thuisbezorgen in omgeving Stampersgat.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Stampersgat (online te bestellen).

Terug naar boven

Status

- Stampersgat is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Halderberge. T/m 1996 gemeente Oud en Nieuw Gastel.

- In 1993 stelde de provincie voor, in het kader van de voorbereidingen voor de gemeentelijke herindeling, Stampersgat bij Steenbergen te voegen. De Samenstichting hield toen een enquête onder de bevolking, die uitwees dat men niet van Oud Gastel gescheiden wilde worden en dat men een samenvoeging met Oudenbosch, dat ook geopperd werd, ongewenst vond*1. In 1994 stelt de provincie voor om het dorp, zonder het Suikeruniecomplex, bij Oudenbosch c.s. te voegen. De Samenstichting tekent bezwaar aan en vraagt de provincie rekening te houden met de volgende wensen van de bevolking:
een zelfstandig Oud en Nieuw Gastel, eventueel aangevuld met de kern Kruisland;
indien het voorgaande niet mogelijk zou zijn, samenvoeging met Fijnaart en Heijningen (in de toenmalige gemeente Fijnaart en Heijningen) en Willemstad;
geen splitsing tussen Oud Gastel en Willemstad;
geen splitsing van de kern over twee gemeenten;
indeling van het Suikeruniecomplex bij de gemeente waarvan Stampersgat deel zal gaan uitmaken.

Een groot deel van de bevolking werkte namelijk bij de suikerfabriek, die geografisch tegen het dorp aan ligt, maar tot en met 1996 onder de gemeente Dinteloord en Prinsenland viel, waarbij het dorp Dinteloord veel verder van de fabriek verwijderd ligt. En ook het sociale en culturele leven heeft al meer dan honderd jaar een relatie met de suiker. Het monument voor J.F. Vlekke*2 staat niet voor niets midden in het dorp. “Stampersgat behoort bij de suikerfabriek en andersom en dat moet zo blijven!”, zo stelde de Stichting. Ook de gemeenten Hoeven, Oudenbosch en 'Oud en Nieuw Gastel' schreven toen het ernaar uit zou gaan zien dat ze samengevoegd zouden gaan worden, in februari 1996 een brief aan de provincie met de uitdrukkelijke wens de suikerfabriek aan de nieuwe gemeente toe te voegen. Leden van de Kamercommissie die het complex in maart 1996 bezochten, waren dezelfde mening toegedaan of hadden vraagtekens bij het bestaande voorstel. Het heeft allemaal niet mogen baten: Dinteloord is in 1997 mét suikerfabriek overgegaan naar de gemeente Steenbergen…
*1 Zie verder bij 'Oud en Nieuw Gastel'.
*2 Zie bij Geschiedenis.

Terug naar boven

Naam

Lokale naamgeving
Men woont ‘op ’t Gat’*.
* Voor een nadere toelichting op het op of in een plaats wonen, zie bij Welberg.

Naamsverklaring
- Samenstelling van gat ‘mond van een kreek’ en stamper. Een stamper was een arbeider die in de meekrapindustrie werkzaam was in een meestoof. De vroegere dubbelnaam Stoutersgat bevat waarschijnlijk de eigennaam Stouter, die in de 18e eeuw herhaaldelijk voorkomt. (1)

- Het gehele noorden en westen van de huidige gemeente Oud en Nieuw Gastel was vroeger de zelfstandige heerlijkheid Nieuw Gastel. Het gelijknamige dorpje was al lang vergaan, maar van lieverlee gingen er toch steeds meer mensen in het heringepolderde gebied wonen. Maar nu meer in het oosten bij ‘het Gat’, waar ook het veer over de Dintel lag. Het deel ‘Stampers’ is mogelijk afgeleid van een familienaam. Misschien heeft de naam nog iets te maken met de meekrapteelt, waar naast het stoven ook het ‘stampen’ een onderdeel was van de oogstverwerking” (20).

- Het huidige dorp is min of meer vanzelf ontstaan. Vermoedelijk hebben er zich enige schippers en vissers nabij de rivier gevestigd. Begin 17e eeuw wordt het Stoutersgat genoemd, naar de familie Stouters die in 1650 ter plaatse een boerderij bezat. De huidige dorpsnaam is eveneens van een familienaam afgeleid. Jan Jansz. Stamper bewoonde reeds in 1628 een hoeve in de nabijheid van het dorp. De namen Stoutersgat en Stampersgat werden ook naast elkaar gebruikt. Vanaf circa 1725 overheerst echter de laatste naam. Een nauwe samenwerking tussen de dorpen Oud Gastel en Nieuw Gastel kwam tijdens de Franse overheersing na 1795 tot stand. Beide dorpen werden omstreeks 1810 samengevoegd onder de naam Oud en Nieuw Gastel. Omdat Nieuw Gastel in feite niet meer bestond, werd deze naam door de volksmond ook voor Stampersgat gebezigd (21, 1998).

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Meekrapdurp. De carnavalsvereniging heet dan ook De Meekrap. Stampersgat had twee ‘meestoven’, dat waren torens waarin de meekrapplant werd gedroogd. De meekrap werd geteeld omdat er een rode kleurstof uit te bereiden viel. In de middeleeuwen was het zelfs een geneeskrachtige plant. De meekrapindustrie is rond 1870 verdwenen, toen men ontdekte dat de rode verf ook uit steenkool viel te halen.

Terug naar boven

Ligging

Stampersgat ligt NW van Oud Gastel, N grenzend aan de Dintel, W aan het Mark-Vlietkanaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Stampersgat 22 huizen met 134 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 500 huizen met ca. 1.300 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In 1601 bewoont een zekere Jan Huijbrecht Stamper een keet aan de Visserskreek, die ook wel ’t Grote Gat werd genoemd. In 1653 wordt de sluis bij de Visserskreek ook de sluis van Stoutersgat genoemd*1.

Stampersgat kreeg in 1899 een eigen parochie met een tijdelijke kerk in de Brugstraat. Dat had heel wat voeten in de aarde, want Oud Gastel, waar de parochianen tot dan toe ter kerke gingen, wilde niet meewerken aan een afsplitsing.

“In 1851 werd te Stampersgat een meekrapstoof gebouwd. Als bouwterrein werd gekozen voor een gedeelte van het vervallen Fort Willem, aan de oostzijde van de Gastelsedijk West, nabij het Jan Frederik Vlekkeplein. Deze stoof heeft nog een aantal jaren met goed resultaat gewerkt, doch na 1872 werd er geen dividend meer uitbetaald. In 1893 werd hij gesloopt” (40).

“Toen tussen 1870 en 1900 de industrialisatie op stoom begon te komen, werd West-Brabant – met de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden als achterland en veel riviertjes voor het nodige zoete water – de ‘suikerhoek’ van Nederland. Vermogende Hollanders en Belgen richtten fabrieken op. En toen was daar opeens Jan Frederik Vlekke, een man zonder kapitaal en zonder aristocratische achtergrond” (741). “Vlekke was in 1849 geboren als zoon van een schippersknecht en opgeleid tot schoolmeester. Op zijn achttiende werd hij hulponderwijzer in Oud Gastel.

Om wat bij te verdienen, werkte hij na schooltijd op het kantoor van de suikerfabriek. Dat bevond zich toen nog in het huis van de directeur, dorpsarts J.J. van Sprangh, die met zijn vermogende vrouw grootaandeelhouder was. Jan Frederik werd fulltime boekhouder en na de dood van de dokter in 1881 mocht hij plaatsnemen op de directeursstoel. In 1892 werd hij op speciaal verzoek van de Belgische aandeelhouders ook beheerder van een andere suikerfabriek, Sint Antoine bij Standdaarbuiten.” Op de fabriek werkten zo’n 600 mensen, grotendeels mannen.

Vlekke was zijn tijd ver vooruit. Hij zag de werknemer als medechristen en voelde grote verantwoordelijkheid voor diens geestelijk en stoffelijk welzijn. En handelde daar ook naar. Hij had weliswaar – voor een fabrieksdirecteur – revolutionaire ideeën, maar hield niet van de klassenstrijd zoals de linksen die voerden. Hij zocht naar een natuurlijk evenwicht en betoogde in zijn Kleine Courant, een personeelsblad van de fabriek, dat geen katholiek mocht meegaan met een sociaal-democratische organisatie, want die predikte oproer. Het geloof vond hij zo belangrijk dat hij bij de fabriek een kerk liet bouwen. Hij schoof de begintijd van de werkdag een eindje op, zodat men voor de arbeid nog even naar de kerk kon.

De lonen lagen hoger dan in de wijde omgeving. Alle werknemers boven de 25 jaar hadden stemrecht en dat kreeg je alleen als je een bepaalde inkomensgrens had bereikt. Men werkte er tien uur per dag, van zes tot zes, met pauzes. Maar voor het zwaarste werk had Vlekke in 1898 de arbeidsduur teruggebracht tot acht uur (in de herfst lagen er continu ruim honderd boten van binnenschippers aan de oever en daaruit moesten zware manden met bieten getild worden).

Het personeel kon via het loon sparen voor een pensioen-, ongevallen- en invalidieitsverzekering. Verder kende de fabriek een ziekenfonds, een weduwen- en wezenfonds en een fabrieksspaarkas met hoge rente om de slappe zomertijd door te komen. Vlekke regelde dat steenkool en graan voor huishoudelijk gebruik collectief werden aangekocht, vervolgens zorgde hij ervoor dat bij de fabriek koopwoningen werden gebouwd. Dat was een uitkomst voor de arbeiders uit Oud Gastel die elke dag een uur heen en een uur terug moesten lopen. De fabriek zette een financieringsregeling op, waardoor de arbeiders na 15 jaar eigenaar van het huis waren.

Er was een ruimte voor toneel, er was een eigen fanfare. Er was een gratis badlokaal, een fabrieksbibliotheek enzovoort. Geen wonder dat toen er in 1903 een nationale staking uitbrak, de Gastelsche Beetwortelsuikerfabriek gewoon doorwerkte. Vlekke overleed in 1903 op 54-jarige leeftijd. De fabriek sloot in 1927 en was tot 1935 buiten gebruik. In dat jaar vestigde er zich de Uitvoering Sloopwerken en Metaalhandel, de latere USM. In de jaren zestig schakelde men over op nieuw ijzer en kreeg het bedrijf de naam Staal Unie, waarvan het kantoor nog steeds in de oude suikerfabriek is gevestigd.

De derde Stampersgatse suikerfabriek is de enige die nog steeds bestaat. Geografisch ligt deze weliswaar tegen Stampersgat aan, maar in de praktijk heet de fabriek suikerfabriek Dinteloord, omdat deze vóór de herindeling van 1997 onder de gemeente Dinteloord viel*3.

Stampersgat is in de Tweede Wereldoorlog totaal verwoest.

Het dorp heeft een vriendschapsband met het Engelse Cheltenham. Deze band dateert van 5 mei 1970, toen een delegatie van de familie van de in het dorp gesneuvelde soldaat Dennis Lee het naar hem vernoemde straatnaambordje kwam onthullen (Lee ligt begraven op het kerkhof van het dorp). Sindsdien zijn er vele formele en informele bezoekjes over en weer geweest en is er een tweejaarlijkse uitwisseling tussen Stampersgat en Cheltenham. In Cheltenham is het Gloucestershire Regiment gevestigd, dat Stampersgat op 3 november 1944 na een hevige, vijf dagen durende strijd wist te bevrijden. Tijdens deze strijd is het dorp zwaar getroffen: tal van huizen en gebouwen werden vernield of zwaar beschadigd en vele burgers lieten hierbij het leven.

“Aanvankelijk werd de verbinding tussen Oud Gastel en Stampersgat met Fijnaart en Willemstad onderhouden door een veer. Vermoedelijk dateert dat van rond 1560. In ieder geval was er al in 1711 sprake van een veer over de Dintel bij Stampersgat. In 1747 werd Bergen op Zoom door de Fransen belegerd. In dat jaar werd het veer beheerd door Peter Horsten die in het dorp woonde. Hij ontving van de commandant van Willemstad, grootmajoor C.G. van Coehoorn, een uitvoerige instructie, waarin stond dat het verboden was Franse soldaten - ook als zij beweerden deserteur te zijn - over te zetten. Hollandse soldaten daarentegen moesten zowel overdag als ’s nachts geholpen worden. De sleutel moest hij ’s nachts, uit veiligheidsoverwegingen, afgeven bij de schepen Cornelis Visser.

In 1860 werd het veer opgeheven, toen er een houten ophaalbrug werd gebouwd. Met de komst van de tram in 1897, verdween de oude brug, omdat die niet stevig genoeg was voor de tram. De brug werd vervangen door een stalen draaibrug. Deze brug werd vernield tijdens oorlogshandelingen in 1940. Gedurende de Tweede Wereldoorlog was er weer een pontveer op Stampersgat. Een door vijftig Mongoolse krijgsgevangenen aangelegde noodbrug overleefde de oorlogshandelingen in 1944 niet. Na de bevrijding hebben op dezelfde plaats nog twee zogenaamde baileybruggen gelegen, voordat er in 1949 een nieuwe brug werd geplaatst op een andere plek over de Dintel. Deze nieuwe brug vormde de verbinding tussen Oud Gastel en Fijnaart. Maar ook deze brug was geen lang leven beschoren, want in 1960 werd hij vervangen door de witte brug” (40).

Om een einde te maken aan de discussies wanneer Stampersgat nu precies is ontstaan, is in 2000 door de gemeente, na overleg met de heemkundekring, bepaald dat dat jaar op 1605, het jaar van inpoldering van de Prinslandse Polder, moet worden gesteld. Het bestuur van de heemkundekring neemt aan dat de bewoning op de plaats waar nu het dorp ligt, rond 1605 een feit was.

*1 Zie verder bij Naam.
*3 Zie ook bij Stampersgat > Status, bij Dinteloord en bij Oud en Nieuw Gastel > Status.

De Heemkundekring Stampersgat beschikt niet over een website. Contactgegevens: J. van Aken, L.P. van Mallandstraat 57, 4754 AM. E-mail.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De suikerfabriek bij Stampersgat (die formeel in Dinteloord ligt want op grondgebied van de gemeente Steenbergen), gaat sluiten. Daarvoor in de plaats komt het Agro & Food Cluster (AFC) Nieuw Prinsenland. Dat heeft een forse invloed op het dorp, dat hier dicht tegenaan ligt. Voorbeelden van die invloed en wat daar aan te doen is, heeft de Samenstichting in 2008 op papier gezet. Zie hier het rapport in kwestie. - Artikel over in 2008 verschenen boek over de geschiedenis van de suikerfabriek van Stampersgat.

- In januari 2014 is de nieuwe Multifunctionele Accommodatie (MFA) gereed gekomen, waar o.a. het dorpshuis en basisschool De Steiger onderdak vinden.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Stampersgat heeft 2 rijksmonumenten.

- Stampersgat heeft 9 gemeentelijke monumenten.

- Kerk van de H.H. Martelaren van Gorcum-parochie (Dennis Leestraat). Deze naam is gekozen ter ere van pastoor Cornelis Luyckse, die de laatste pastoor was van het in 1570 door dijkdoorbraken verzwolgen dorpje Nieuw Gastel. Hij werd pastoor in Fijnaart, maar werd twee jaar later samen met de 19 martelaren van Gorcum opgehangen in Den Briel. De kerk dateert uit 1924 en is een opvolger van de eerste (nood)kerk uit 1899. De parochie heeft in 1999 het 100-jarig bestaan met diverse festiviteiten gevierd. Onder meer is er, net als vroeger, een bedevaart naar Brielle georganiseerd en is er een herdenkingsboek uitgegeven.

- De watertoren dateert uit 1952 en is 41,45 meter hoog. Het is een ontwerp van de Roosendaalse architect Jac. Hurks. De toren is gebouwd om de in de oorlog verwoeste watertorens van Fijnaart en Dinteloord te vervangen. De inhoud van de watertank diende meer te zijn dan de som van beide vernielde torens. Vandaar dat die van Stampersgat met zijn reservoir van 900 m3 de grootste van West- en Midden-Brabant was.

Het reservoir heeft een diameter van 9,80 meter en een hoogte van 14,80 meter. Daarmee werd verzekerd dat er voldoende druk op het waterleidingnet was om uit alle kranen drinkwater te laten stromen. Een enkeling had een kraan die hoger zat, die moest zelf maar zorgen dat hij zijn water boven kreeg. Meestal ging het daarbij om fabrieken. Tegenwoordig zorgen drukreguleringspompen voor de doorstroming van het water. Daarom zijn de meeste watertorens inmiddels in onbruik geraakt en verkocht aan particulieren of bedrijven.

De Stampersgatse toren is in 1996 buiten dienst gesteld en vervolgens door de huidige eigenaren, het gezin Derks, aangekocht. Zij bewonen het ‘pand’, na het eerst voor bewoning geschikt te hebben gemaakt. Zo is er een goederenlift geïnstalleerd, wat wel handig is bij een hoogte van 4 verdiepingen... Verder zijn er onder meer riolering, water en gas aangelegd.

- Monument voor Jan Frederik Vlekke (1849-1903) (onthuld in 1958), een sociaalvoelend werkgever die als directeur van de Gastelsche Beetwortelsuikerfabriek, in de jaren 1881-1903, zijn tijd ver vooruit was. Zie verder bij Geschiedenis.

- Het pand aan de Gastelsedijk West 13 is een gemeentelijk monument. Het is rond 1897 gebouwd door een heer Piskar, die toen leidinggevende was bij de Gastelse Beetwortelsuikerfabriek. Na de Tweede Wereldoorlog kwam er het postkantoor, dat er tot in de jaren zeventig was gevestigd.

- De wanden van de biljartzaal in Dorpshuis De Steiger (Havenstraat 4), die in 1998 zijn ingericht, zijn bekleed met een levensgrote plattegrond van Stampersgat, die voorheen in het gemeentehuis in Oud Gastel hing, en met fraaie muurschilderingen van Peter Luijten.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Ronde van Stampersgat (wielrennen) (op een zondag in mei).

- Weelfeesten (weekend in juni).

- Tijdens de Kerstmarkt (weekend voor Kerstmis) kun je onder meer een ritje maken met een paardentram.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Hengelsporthaven aan de Mark/Dintel.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage over Stampersgat, met onderaan de pagina ook nieuws-artikelen over het dorp.

Terug naar boven

Links

- Site van en over Stampersgat.

Reactie toevoegen