Slenaken

Plaats
Dorp
Gulpen-Wittem
Heuvelland
Limburg

slenaken_collage.jpg

Slenaken, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Slenaken, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

slenaken_detail_poort_tuinmuur_pastorie.jpg

Slenaken, detail van de poort in de tuinmuur van de pastorie.

Slenaken, detail van de poort in de tuinmuur van de pastorie.

RIT_20110421_4244_Terras_de_boswachter_Slenaken.jpg

Terrasjes staan in Slenaken overal gereed

Terrasjes staan in Slenaken overal gereed

RIT_20110421_4239_Mariabeeldje_te_Slenaken.jpg

Slenaken, Mariabeeld met vredesduiven in zijmuur van hoeve

Slenaken, Mariabeeld met vredesduiven in zijmuur van hoeve

RIT_20110421_4242_Mariagrot_te_Slenaken.jpg

Slenaken, Mariagrot in de berg, richting Epen

Slenaken, Mariagrot in de berg, richting Epen

LB gemeente Slenaken in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Slenaken in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Slenaken in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Slenaken

Terug naar boven

Status

- Slenaken is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981. In 1982 over naar gemeente Wittem, in 1999 over naar gemeente Gulpen-Wittem.

- Wapen van de voormalige gemeente Slenaken.

- Onder het dorp Slenaken vallen - geografisch en maatschappelijk gezien - ook de buurtschappen Beutenaken en Heijenrath, maar omdat die een eigen postcode en plaatsnaam hebben in het postcodeboek, zijn het - in tegenstelling tot de meeste andere buurtschappen in ons land - formeel aparte woonplaatsen.

- Onder Slenaken vallen ook kleine delen van de buurtschappen Hoogcruts en Schilberg.

Terug naar boven

Naam

Uitspraak
Uit te spreken als Slénaken, met de klemtoon dus op de e en niet op de a.

In het Limburgs
Sjlennich.

Oudere vermeldingen
1253 Sledenake, 1280 Sledenachen, 1357 Sleydenaeken.

Naamsverklaring
Wellicht ontstaan uit Slediniacas*, ‘nederzetting toebehorend aan een Germaans persoon Slado’. Een andere verklaring gaat uit van slede, ‘dal, helling’, zodat de naam ook ‘woningen aan de helling’ zou kunnen betekenen.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Slenaken ligt Z van Gulpen en Wittem, aan het kruispunt van de weg van St. Martensvoeren (België) naar Mechelen en de weg door het Gulpdal van Teuven (België) naar Gulpen. Beutenaken ligt N en Heijenrath ligt NO van Slenaken, Schilberg ligt W en Hoogcruts ligt NW ervan.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Slenaken 132 huizen met 545 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 21/121 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Beutenaken 25/89, Heijenrath 60/221, Hoog-Cruts (deels) 9/33 en Schilberg (deels) 17/81.

- Per 1 januari 1982 is de gemeente Slenaken opgeheven en opgegaan in de gemeente Wittem met 715 hectare en 654 inwoners.

- Tegenwoordig heeft de dorpskern ca. 160 huizen met ca. 400 inwoners. Met de bijbehorende buurtschappen Beutenaken en Heijenrath erbij heeft het dorpsgebied in totaal ca. 250 huizen met ca. 600 inwoners (formeel zijn dit aparte woonplaatsen omdat ze een eigen postcode en plaatsnaam hebben in het postcodeboek. In de praktijk zijn dit net zo goed buurtschappen van Slenaken als ook Hoogcruts en Schilberg dat - deels - zijn).

Terug naar boven

Geschiedenis

De oudste vermelding van de vrije rijksheerlijkheid Slenaken is in een oorkonde uit 1252 waar Adam, Heer van Sledenake als getuige optreedt voor Walram, hertog van Limburg. Later waren de graven Bronckhorst van Gronsveld en daarna graaf Plettenburg van Wittem er de baas.

Dat de omgeving van Slenaken al zo'n 6000 jaar geleden bewoond was, blijkt uit de grote ‘slijpsteen' in een bosje langs de Gulp, Z van het dorp. In deze steen zijn diepe groeven te zien, ontstaan doordat mensen uit de Nieuwe Steentijd (Neolithicum) hun bijlen van vuursteen aan deze steen hebben geslepen.

Vóór 1676 maakte het dorp kerkelijk deel uit van de Belgische parochie Sint Maartensvoeren. Het kreeg na heel wat conflicten pas in 1793 een nieuwe kerk, bij besluit van het Hof van Brabant.

Slenaken heeft in de periode 1676-1796 gedurende een opvallend groot aantal jaren te kampen gehad met twee veel slachtoffers eisende dysenterie-epidemieën (1676 en 1781). Verder heeft het dorp last gehad van de twee successieoorlogen: de Spaanse (1702 1713) en de Oostenrijkse (1740-1748), die zoals in de meeste plaatsen in Zuid-Limburg uitbuiting (door de passerende troepen) en verarming dus verslechtering van de voeding en de gezondheid met zich meebrachten.

Het dorpje Slenaken is het pronkstuk van het Gulpdal. Het typische Heuvelland komt hier met prachtige vergezichten tot uitdrukking. De mooie parochiekerk uit de 18e eeuw bepaalt mede de aantrekkelijkheid van de kern. Als je in dit dorp bent, zul je snel zien waarom men het hier ‘Klein Zwitserland’ noemt.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Het Dorpsontwikkelingsplan Slenaken is verschenen in 2015. Hierin hebben de inwoners hun visie verwoord m.b.t. de door hen wenselijk geachte ontwikkelingen m.b.t. de leefbaarheid in hun dorp, de buurtschappen en het buitengebied voor de komende 10 jaar. In dit plan, dat waar nodig in de jaren erna wordt bijgesteld op grond van de ontwikkelingen, staan uitvoeringsplannen en projecten in benoemd. Er zijn twee werkgroepen (Sociaal en Fysiek) aan de slag gegaan om deze plannen en projecten verder uit te werken.

- De St. Theresiaschool heeft na afloop van schooljaar 2013-2014, eerder dan verwacht, definitief de deuren gesloten. De kinderen hebben onderdak gevonden in scholen in de buurt, met name in Epen waar het overgrote deel van de schooljeugd voor heeft gekozen. Woordvoerder van Innovo (de stichting waar de school onder valt) mevr. Bessems: "De St. Theresiaschool was, met rond de 30 leerlingen, een van de kleinere scholen en dat gegeven maakte de toekomst van de school onzeker, want de opheffingsnorm ligt op 46 leerlingen. Waarschijnlijk heeft dat gegeven veel ouders verontrust en hen ertoe aangezet om hun kinderen naar scholen in Epen, Noorbeek of Mechelen te brengen." Daardoor werd het aantal leerlingen in het nieuwe schooljaar te klein om de school nog verantwoord voort te kunnen zetten.

- In 2012 heeft een deel van Slenaken na een wolkbreuk boven België blank gestaan. O.a. voor een aantal horecabedrijven en door het water meeesleurde auto's heeft dat forse schade opgeleverd. Om wateroverlast in de toekomst te voorkomen, pleit Staatsbosbeheer voor een aanpak waarbij het water stroomopwaarts wordt opgevangen via kleine ingrepen in het landschap. Daarvoor is wel de medewerking van de overheid in België noodzakelijk. Waterschap Roer en Overmaas kiest echter voor de aanleg van een 'groene dam', waarbij rekening wordt gehouden met de bijzondere natuur en met een goede inpassing in het unieke Heuvelland-landschap.

"Als op lange termijn door maatregelen in het stroomgebied van de Gulp blijkt dat de situatie veilig genoeg is, kan de dam worden verlaagd of verwijderd. Zo houden we maximaal rekening met natuur en landschap. Vanwege de waterveiligheid willen we nu vaart maken. De gedupeerden wachten al vanaf 2012 op een oplossing. Van belang is ook dat deze dam ook wateroverlast voorkomt in Beutenaken en Gulpen en daarmee voor veel ondernemers en inwoners bijdraagt aan waterveiligheid", aldus waterschapsvoorzitter Jan Schrijen anno maart 2016. Uit studies van onafhankelijke adviesbureaus - inclusief onderzoeken naar alternatieven - is gebleken dat een groene dam de enige oplossing is voor effectieve bescherming van Slenaken en omgeving tegen wateroverlast op korte termijn.

Toch vinden inwoners en Natuur- en Milieufederatie Limburg (NMF) het geen goed plan en stappen eind juni 2016 naar de rechter in een poging het plan - in deze vorm - tegen te houden, omdat het volgens hen leidt tot onherstelbare schade aan de natuur. Bovendien zijn er volgens hen wel degelijk andere methoden mogelijk om overstromingen in dit gebied te voorkomen: "Bijvoorbeeld door het aanbrengen van heggen, graften en bosjes op de hellingen en het omzetten van akkers in grasland. Hierdoor wordt het water op de hellingen langer vastgehouden. Ook kun je maatregelen nemen om de afvoer van water via de Gulp te vertragen, bijvoorbeeld door tijdelijke waterbergingen te creëren middels verlaging van het maaiveld of het aanbrengen van palenrijen in de beek. Deze maatregelen zouden in het hele beekdal - dus ook in het Belgische deel - genomen moeten worden", aldus aldus Bart Cobben, beleidsmedewerker van NMF Limburg.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Slenaken heeft 9 rijksmonumenten, waarvan 2 in het Slenakense deel van de buurtschap Schilberg.

- De St. Remigiuskerk is waarschijnlijk van oorsprong een kapel bij een adellijk huis dat in de 14e eeuw in het bezit was van het geslacht De Heez (Het Huis Heez heeft gestaan nabij de plaats waar nu Hoeve Hees ligt, iets ten zuidoosten van de kerk). De eerste vermelding van deze kapel dateert van 1452. Tot de late 17e eeuw was Slenaken onderdeel van de parochie van St. Martensvoeren. Toen het dorp in 1674 een zelfstandige parochie werd, bleef de kapel opmerkelijk genoeg in gebruik als godshuis, maar een eeuw later was men hier toch wel toe aan een echte en vooral nieuwe kerk.

Het kerkgebouw is opgetrokken in een periode waarin over het algemeen niet veel kerken werden gebouwd. In 1793 was het de Brusselse bouwmeester Wincqs die de plannen gereed maakte. Het volgt een traditionele, aan de middeleeuwse kerkbouw ontleende opzet met een driebeukig schip van vier traveeën, besloten met een driezijdige koorsluiting. Op de torenspits staat een van een stralende zon voorzien kruis. Dit is bedoeld als een symbool van de overwinning van de Slenakers op het kapittel van St. Martensvoeren na een procedure over de tienden. Met deze inkomsten kon men de laat-18e-eeuwse verbouwing bekostigen.

In de overigens bescheiden gehouden aankleding heeft men zich in tegenstelling tot de ‘ouderwetse’ buitenkant eigentijds betoond. De vensters zijn rondgesloten, de ruimte is gedekt met een tongewelf op zuilen van de Toscaanse orde. Veelkleurige beschildering en stuc ter plekke zorgen voor accenten. Het meubilair werd gelijk met de kerk vervaardigd. In de beelden van Maria en Anna, respectievelijk 15e- en 17e-eeuws, bezit men te Slenaken echter nog kunstscheppingen van voor Napoleons dagen. Verder een Picardie-orgel, gebouwd door Verschuren. Op het kerkhof vind je onder meer 16 gietijzeren grafkruisen met reliëfvoorstellingen. Rondleidingen op aanvraag: tel. 043-4573234. (3324) De kerk maakt deel uit van het cluster Parochies EMS (Epen, Mechelen, Slenaken).

- De pastorie (Dorpsstraat 12) is in 1779 gebouwd door Röhling uit Aken, in samenwerking met de bekende Maastrichtse bouwmeester Mathias Soiron. Gebouwd uit baksteen. De omlijstingen van ramen en deuren zijn van Naamse steen.

- Kerkelijk Museum Slenaken (in de kelder van de pastorie) omvat een vaste collectie bestaande uit een diversiteit aan antieke en hedendaagse kerkelijke gebruiksvoorwerpen en religiosa. Daarnaast worden wisseltentoonstellingen gepresenteerd over onderwerpen met een religieus karakter, verbonden aan de kerkelijke geschiedenis van het dorp en nabije omgeving. De schutterijcollectie bevat herinneringsplaten van de schutterijen van het dorp en omgeving. De collectie is van grote historische en culturele waarde voor Slenaken, omdat de namen op de herinneringsplaten familienamen zijn van huidige inwoners. Topstukken zijn de gedenkplaat van de Rijksgraaf van Bronckhorst en het notulenboek, dat alle historische informatie met betrekking tot de herinneringsplaten bevat. Het museum is geopend van Pasen tot november op iedere zondagmorgen na de H. Mis, en in juli t/m september ook iedere woensdagmiddag van 14.30 - 17.00 uur. Tijdens de openingsuren is ook de parochiekerk geopend. Vrije entree, maar een gift wordt op prijs gesteld. Groepen kunnen ook op afspraak het museum bezoeken.

- Stichting Kruisen en Kapellen Parochie Slenaken heeft als doel het in overleg met of op verzoek van eigenaren overnemen van - of het verlenen van assistentie bij - het onderhoud, eventueel de renovatie en de veiligstelling voor de toekomst van religieuze landschapsmonumenten. De stichting signaleert in voorkomende gevallen gebrek aan onderhoud van kruisen en kapellen en stimuleert de eigenaar of beheerder om het onderhoud ter hand te nemen. Lukt dit niet dan zal de stichting zelf inspringen om reparaties aan het religieus erfgoed uit te voeren. Onder de link vind je een inventarisatie van kapellen, weg- en veldkruisen, muurnissen, kruisbeelden e.d. in het dorpsgebied (dus incl. de bijbehorende buurtschappen).

- Mariakapel.

- Voormalig gemeentehuis (Dorpsstraat 24).

- De Broekmolen of Broekermolen is vanaf 1980 verbouwd tot woonruimte.

- Oude vakwerkhoeven en -huizen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval. - JCV De Durchdrieverkes.

- Kermissen zijn hier eind januari (zo/ma/di vanaf de 4e zo), eind juli (zo/ma/di) en eind september (zo/ma/di, vanaf de laatste zo). Alleen de zomerkermis heeft attracties.

- Zomeravondconcerten met aansluitend Tiroler Avond (op woensdagen in augustus). Organisatie: fanfare Berg en Dal. Locatie: Dorpsstraat 16. Entree: vrije gave.

- Sinds 1871 vertrekt elk jaar op of rond 8 september een bedevaart vanuit Slenaken naar Moresnet. Leden van de fanfare zorgen voor muzikale begeleiding tijdens de pelgrimstocht. Halverwege de tocht wordt in de Sint Lambertuskerk in Sippenaeken een korte dienst gehouden. Het uiteindelijke doel is de Bedevaartskerk (Wallfahrtskirche) van Moresnet, waar de H. Mis wordt opgedragen. Na de lunch wordt een bezoek gebracht aan het Mariabedevaartsoord 't Eikske, waar gebeden wordt bij de 12 kruiswegstaties en de Calvarieberg.

- Bij de door fanfare Berg en Dal georganiseerde Gulpdaltocht (wandelen, 3e zondag van september) kun je kiezen uit de afstanden 7, 12, 18 en 25 km. De routes lopen door het mooie dal van de Gulp, het riviertje dat zich van het Belgische Henri Chapelle naar Gulpen slingert. De lange afstanden voeren vaak ook door het nabijgelegen Geuldal en meestal wordt als alternatief ook nog een stukje van de bekende Belgische Voerstreek meegenomen, die ook wel 'de achtertuin van Slenaken' wordt genoemd.

- Kribkesroute Slenaken (6,5 km) (december).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Slenaken, gelegen in de Gulpvallei, heeft spraakmakend natuurschoon; kalkgraslanden wisselen af met velden en bossen, waarin eiken, hoogbeuken en zelfs orchideeën nog volop kunnen gedijen.

- Rondwandeling Groene Wissel Slenaken (14 km) voert je over graspaadjes, langs en dwars door weilanden, bloemrijke gras-, akker- en holle wegen, boomgaarden, hoge plateaus en diepe dalen, hellingbossen, vakwerkboerderijen en -huisjes en natuurlijk de kabbelende meanderende Gulp in het Gulpdal: bij elkaar alle ingrediënten voor een schitterende Zuid-Limburgse heuvellandschapwandeling, die zelfs in het toeristische hoogseizoen rustig is. Dat rustige heeft ook een nadeeltje: op de horeca van Slenaken na kom je tijdens deze prachtige wandeling niets tegen. Het spreekt voor zich dat je in dit gebied van hoge, stevige wandelschoenen met een robuuste, harde profielzool veel plezier zult hebben. De vriendelijke Limburgse koeien die je af en toe vergezellen houden niet van honden, want van hun uitwerpselen kunnen zij ziek worden. De viervoeter niet meenemen dus.

- 'Kruistocht' door het Gulpdal: Euverem - Slenaken v.v. (rondwandeling, ca. 13 km). De wandeling voert eerst over verharde wegen door de buurtschappen Euverem en Pesaken. Dan gaat het door weien langs de Gulp. Via een (soms modderig) pad wordt de oost-helling beklommen. Na een afdaling naar de Gulp volg je die naar het dorp. De west-helling wordt via een verharde weg beklommen en over de heuvelrug ga ja naar het noorden. Via een zandweg wordt de buurtschap Beutenaken bereikt. De rest van de route gaat over de verharde weg. Onderweg kom je ca. 25 kruisen, kapellen en beelden tegen. - De wandelbeschrijving Gulpen - Slenaken uit 1906 door pastoor H. Maessen is gewoon leuk om te lezen.

- Rondom Vaals, Epen en Slenaken kun je als wielrenner veel mooie klimmetjes vinden. Én ook zeer mooie afdalingen, misschien wel de mooiste afdalingen van Nederland. Je voelt je soms bijna heel eventjes in de Alpen. Ondanks dat dit een zeer toeristisch gebied is kun je hier toch heerlijk rustig fietsen en genieten van de omgeving. Alle wegen zijn goed geasfalteerd en zijn vaak ook wat breder. Ook niet onbelangrijk is het feit dat je hier langs de wegen genoeg terrasjes kunt vinden.

- Vanuit Slenaken kun je het hele jaar door een wandelvierdaagse lopen. Nadere informatie bij café ’t Brugske, Dorpsstraat 2. Tel. 043-4573209.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Slenaken (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Verenigingen algemeen: - Het kleine dorp Slenaken heeft een rijk verenigingsleven, met ca. 30 verenigingen, stichtingen e.d.

- Muziek: - Fanfare Berg en Dal is opgericht in 1895. In 1953 is als onderdeel van de fanfare de Mergellandkapel opgericht.

- Sport: - Schietvereniging Slenaken.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Slenaken en - idem Kerk.

Reactie toevoegen