Schokland

Plaats
Dorp
Noordoostpolder
Flevoland

Schokland-MSD-20110324-229870.jpg

Schokland, de vuurtoren bij de haven

Schokland, de vuurtoren bij de haven

Schokland-MSD-20110324-229915.jpg

Schokland, de restanten van de kerk van Ens

Schokland, de restanten van de kerk van Ens

Schokland-MSD-20110324-229921.jpg

Schokland, Het Flevolandschap heeft overal zeer duidelijke informatieborden geplaatst, hier bij de voormalige vuurtoren van Ens

Schokland, Het Flevolandschap heeft overal zeer duidelijke informatieborden geplaatst, hier bij de voormalige vuurtoren van Ens

5-Schokland-0966 (Kopie).jpg

Schokland, nog een kleurrijk en leerzaam informatiepaneel

Schokland, nog een kleurrijk en leerzaam informatiepaneel

schokland_museum.jpg

Schokland, Museum Schokland

Schokland, Museum Schokland

schokland_schokker_klederdracht.jpg

In Museum Schokland o.a. aandacht voor de Schokker klederdracht

In Museum Schokland o.a. aandacht voor de Schokker klederdracht

schokland_gesteentetuin_1.jpg

Schokland, Gesteentetuin

Schokland, Gesteentetuin

Schokland

Terug naar boven

Status

- Schokland is een dorp in de provincie Flevoland*, gemeente Noordoostpolder. Het was een zelfstandige gemeente t/m 9-7-1859. Per 10-7-1859 over naar gemeente Kampen, per 7-8-1942 over naar Openbaar Lichaam Noordoostelijke Polder, per 1-7-1962 over naar gemeente Noordoostpolder.
* Tot 1986, het jaar van oprichting van de provincie Flevoland, viel de Noordoostpolder onder de provincie Overijssel.

- Tot 2009 viel het dorp voor de postadressen onder het nabijgelegen dorp Ens. Sinds 2009 heeft het dorp een eigen postcode (8319) en plaatsnaam in het postcodeboek en is het daarmee een 'erkende woonplaats', ook in de in 2009 in werking getreden gemeentelijke Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG). Sinds 2009 woont een Schoklander voor de post dus niet meer 'in' Ens maar in Schokland.

- Schokland ligt buiten de bebouwde kom en heeft daarom witte plaatsnaamborden.

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
De naam is waarschijnlijk afgeleid van ‘schokke’, een rietplag of gedroogd stuk koemest dat als brandstof diende. Omdat schokken werden beschouwd als turf voor de armen, zal de naam spottend bedoeld zijn geweest.(1)

Terug naar boven

Ligging

Schokland ligt Z van Emmeloord, O van Nagele, NW van Kampen en W van Ens.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Schokland 135 huizen met 695 inwoners, verdeeld in de buurtschappen 'Oudekerk en Zuiderbuurt' 16/77 (= huizen/inwoners), Molenbuurt 42/203 en Emmeloord 77/415. Het rond 1940 ingepolderde eiland is 4 km lang en 100 tot 500 meter breed. De oppervlakte is ca. 150 hectare. Het dorp omvat een 10-tal panden, waarvan slechts 4 woonhuizen, met daarin letterlijk een handvol inwoners, en is daarmee een van de kleinste dorpen van Nederland.

Terug naar boven

Geschiedenis

Schokland was oorspronkelijk een eiland. Door de eeuwen heen dreigde het eiland telkens weer het onderspit te moeten delven in de immer aanhoudende strijd tegen het water. De vele beschermende maatregelen die de mens had opgeworpen ten spijt. Met als triest dieptepunt de ramp van 1825, die eens te meer duidelijk maakte dat de dagen voor Schokland waren geteld. Tientallen huizen spoelden weg en in Emmeloord vielen 13 slachtoffers - mannen, vrouwen en kinderen - te betreuren. Wat de ramp echter vooral leerde, was dat het simpelweg onverantwoord was de Schokkers nog langer op het eiland te laten wonen.

Uiteindelijk nam koning Willem III het voortouw voor de algehele ontruiming in 1859 van de 650 overgebleven eilanders. Waarbij de overheid de pijn voor de Schokkers verzachtte door met een verhuispremie over de brug te komen. De meesten trokken vervolgens naar Vollenhove en naar Brunnepe bij Kampen (tegenwoordig een wijk van Kampen). Een klein deel verhuisde naar Volendam. Naast de onveilige situatie speelde ook de armoede een rol als motief voor ontruiming van het eiland. Schokland was de armste gemeente van Nederland. Regelmatig werden er inzamelingen gehouden voor de Schokkers.

Het eiland dreigde na de ontruiming definitief door de golven te worden verzwolgen, maar na hevige protesten werd in 1862 besloten het eiland te behouden. Enkele uitgezonden rijksambtenaren hielden decennialang de wacht op dit stukje niemandsland. Bij de aanleg van de Noordoostpolder rond 1940 werd ook een plekje ingeruimd voor Schokland, waarmee dit stukje cultuurhistorisch erfgoed voor het nageslacht is bewaard.

Archeologie
Het Rijk heeft in maart 2018 12 miljoen euro uitgetrokken om archeologische vindplaatsen rond Schokland in stand te houden. Deze archeologische resten worden bedreigd door daling van de bodem en agrarische activiteiten. Provincie Flevoland, gemeente Noordoostpolder, Flevo-landschap en Waterschap Zuiderzeeland dragen samen ook 14,6 miljoen euro bij aan het project. Archeologen hebben in het gebied op en rond het voormalige eiland sporen gevonden van jagers, verzamelaars en vroege boeren daterend tot 8.000 jaar geleden. Deze vindplaatsen uit de Steentijd zijn getuigenissen van de overgang van een samenleving van jagers-verzamelaars naar een samenleving van landbouwers. Al deze informatie over de eeuwenlange bewoning van dit gebied, ligt nog ongestoord in de bodem. Dit maakt Schokland uniek in de wereld.

Minister Van Engelshoven: "Het werelderfgoed Schokland is een archeologische schatkamer. Duizenden jaren is het gebied bewoond geweest. En al die bewoners hebben hun sporen achtergelaten. Die sporen vertellen ons nu het verhaal van Nederland. Ze vertellen ons waar we vandaan komen en wie we zijn. Door dit archeologische erfgoed te beschermen, kunnen we dit verhaal doorgeven aan volgende generaties." Door de gezamenlijke investering van bijna 27 miljoen euro kan onder andere de grondwaterstand verhoogd worden en kan op de landbouwgrond een nat natuurgebied worden ingericht. Door het natuurgebied aan te leggen, worden de archeologische resten op de beste manier bewaard en beschermd: in de bodem. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit voormalige eiland, kun je terecht bij de Schokkervereniging. "Schokland lag na de inpoldering als een vis op de droge bodem van de nieuwe Noordoostpolder. Het verlaten eiland bleef altijd leven in de harten van de nazaten van de oorspronkelijke Schokkers. Zo'n 125 jaar na de ontruiming besloten Ab Klappe uit Eindhoven en Henk Toeter uit Kampen de Schokkervereniging op te richten. Veel Schokker nazaten hebben reeds de weg gevonden naar deze bloeiende vereniging. Heb je voorouders met de familienaam Bape, Bien, Corjanus, Diender, Grootjen, Klappe, Kluessien, Koridon, Ruiten, Sul of Toeter, dan bent ook jij van Schokker komaf!

Andere op Schokland voorkomende namen waren: Baentjes, Bakker, Brasker, Brasser, Been, Blankvries, de Boer, Botter, Boese, Broodbakker, Bruins, Buter, Buijs, Coenders, de la Couture, Duim, van Eerde, Eleveld, Geerling, Gertsen, Gertner, Gillot, Goosen, Gosem, Gottijn, de Graaf, de Groot, ter Haar, Ham, Heinen, Heijnenberg, Hofman, Holsappel, van Hoorn. Verder De Jong, Jongsma, Kale, Kamper, Karel, van Kleef, Kleij, Klein, Koek, Kok, Konter, Koot, Kwakman, Legebeke, Leijting, van Lier, Mastenbroek, Meijer, van der Molen, Mommendé, Mossel, Mostert, van Nes, Net, Nijkerk, Oldenhof, Ouderling, Riet, Rigter, Ringeling, Roos, Scholten, Schoon, Schout, Schunt, Seijdel, Slot, Smit, Sonderman, Steenbeek, Streithorst, Stroeve, Struijk, Taats, Tikkel, Tromp, Ulrich, Veen, van de Vegte, Visscher, van Vlaanderen, de Vries, de Waal, Walter, van der Werf, Wichers, van Willegen, de Wit, Zalm, Zoet en Zuurhuizen. En dan zijn er nog de familienamen die ontstaan zijn nadat de stamvader het eiland verliet: van Emmerloot, Veer en natuurlijk Schokker. Heb je ook Schokker voorouders, of ben je geïnteresseerd in Schokland en de Schokkers: word dan lid van de Schokkervereniging. De in 1985 opgerichte vereniging stelt zich ten doel: het in stand houden en bevorderen van de belangstelling voor dit voormalige eiland en de geschiedenis van haar bewoners en nazaten; het uitdragen van de rijke cultuurhistorie van het voormalige eiland door het organiseren van lezingen en voordrachten die betrekking hebben op die historie."

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Voor de boeren rond Schokland moet snel duidelijkheid komen over de gevolgen van peilopzet in het gebied. Dat vindt LTO Noord Noordoostpolder anno februari 2018 na het debat over het gebiedsplan in de gemeenteraad van Noordoostpolder. LTO-bestuurder Marien Verhage maakt zich zorgen over de aanhoudende onzekerheid voor de boeren rond het voormalige eiland: "Aan de noordkant is al sprake van vernattingschade na de aanleg van een ecologische zone. Nu zoiets ook aan de zuidkant staat te gebeuren, moeten er garanties komen voor de sector. In negen van de tien keer zorgt nieuwe natuur voor vernattingschade eromheen."

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Wat er thans nog resteert van het voormalige eiland Schokland, is in zijn geheel bezienswaardig. De cultuurhistorische waarde van dit geheel is zelfs zo groot dat het gebied in 1995 de status van (Unesco) Werelderfgoed heeft verkregen.

De contouren van het vroegere eiland zijn met bomen beplant en zodoende weer duidelijk herkenbaar in het vlakke polderland. De fundamenten van het kerkje zijn gerestaureerd en op Middelbuurt, een van de woonterpen van het eiland, is de houten zeewering vernieuwd, waarmee de terp zijn oude aanblik terugkreeg. De oude haven van Emmeloord is volledig gerestaureerd, terwijl de vuurtoren hier vanuit het vlakke land fier omhoog rijst. Met het drooggevallen haventje als stille getuige in het strak vormgegeven polderlandschap.

- Het huidige Hervormde kerkje op Middelbuurt dateert uit 1834.

- Aan de zuidkant van Schokland ligt de ruïne van de Enserkerk. De ruïne is het oudste zichtbare bewijs van bewoning op dit voormalige eiland. De ruïne bevat de resten van een kerk, waarvan de oudste bouwfase dateert uit de 14e eeuw. In de 14e eeuw is hier een kerkje gebouwd ter vervanging van een kerkje dat 700 meter zuidelijker heeft gelegen. Dit kerkje moest wegens overstroming worden afgebroken. In de loop der eeuwen is het kerkje zes maal veranderd en uitgebreid. Reeds in 1717 is de kerk verlaten - en is een nieuw kerkje op Middelbuurt in gebruik genomen - maar nog tot aan de ontruiming van het eiland in 1859 is de kerk in gebruik gebleven als begraafplaats. Nadien is de kerk sterk in verval geraakt en dreigde de ruïne zelfs uiteen te vallen.

Het Flevo-landschap heeft het initiatief genomen tot restauratie van de kerkruïne. Bijzonder is dat na de restauratie van de kerkruïne, de beenderen van de Schokkers in 2003 in het hart van de kerk zijn herbegraven. Deze waren in de jaren veertig opgegraven en afgevoerd naar de Universiteit van Amsterdam voor wetenschappelijk onderzoek. De herstelprojecten zijn onderdeel van het bewaren van de cultuurhistorische waarden van Schokland en het beter toegankelijk maken van dit 'eiland op het droge'. (bron: Het Flevo-landschap)

- Een monument op zich is Museum Schokland, het gemeentelijk museum van Noordoostpolder. Het bevindt zich op de Middelbuurt, een van de drie laatste woonterpen van het eiland en vertelt het verhaal van de polder en wat eraan voorafging. Het museum is gevestigd in een verzameling gebouwen rond het historisch kerkje van de Middelbuurt. De houten gebouwen zijn kenmerkend voor het vroegere Zuiderzeegebied, en in hun verstilde omgeving ademen ze een sfeer die bezoekers zich lang zullen herinneren.

Collectie
De collectie van het museum is veelzijdig en gevarieerd. Gesteenten en fossielen vertellen de ontstaansgeschiedenis van het gebied. Kolossale zwerfkeien zijn overblijfselen van de ijstijden. Tijdens de laatste ijstijd leefden in deze streken de wolharige mammoet, de wolharige neushoorn, de oeros, het reuzenhert en de wisent. Het museum laat aan de hand van gevonden beenderen zien hoe deze imposante dieren eruit zagen en hoe ze leefden.

De eerste menselijke sporen in het Noordoostpoldergebied zijn duizenden jaren oud. Van deze vroege bewoners is in Museum Schokland heel wat te zien. Archeologische vondsten - ploegsporen, werktuigen, aardewerk - bieden inzicht in hun leefwijze. Vijfhonderd jaar duurde de geschiedenis van de Schokker cultuur. Wie waren deze mensen? Hoe reageerden de Schokkers op de dreigende vernietiging van hun wereld? Hoe verging het hen, nadat ze waren gedwongen hun eiland te verlaten? Deze dramatische geschiedenis is in het museum pakkend verbeeld.

Drooglegging
Ook de Zuiderzeevaart en de drooglegging van de polder zijn belangrijke onderwerpen in het museum. Talrijk waren de vondsten op de drooggevallen zeebodem, van steentijdaardewerk tot gebruiksvoorwerpen uit middeleeuwse burchten. In en rond het museum zijn daarvan de meest interessante tentoongesteld.

Museum Schokland is een trefpunt en inspiratiebron voor iedereen die geïnteresseerd is de cultuur en geschiedenis van Nederland en de strijd tegen het water. De gebouwen, de permanente expositie, de wisselende tentoonstellingen en de buitenobjecten geven samen een indringend beeld van de polder en het verloren eiland dat een monument van wereldformaat werd.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Schokland is in beheer bij Stichting Het Flevo-landschap die onder meer zeer uitgebreide informatieborden bij de bezienswaardigheden heeft geplaatst. De natuur op en rond het 'eiland' is zodanig ingericht dat er een grote verscheidenheid aan vaak zeldzame planten en dieren voorkomt.

- De vogeltellingen van 2018 wijzen uit dat de weidevogels op Schokland het erg goed doen. De zomertaling, slobeend, grutto, graspieper, veldleeuwerik en kievit zijn behoorlijk in aantal gestegen. Het aantal tureluurs is wat gedaald en in 2018 zijn geen watersnippen en rallen aangetroffen. Het beeld bestaat dat in voorjaar 2018 een wat te laag waterpeil is aangehouden. Veel bosvogels zoals de grote bonte specht, de kleine bonte specht, de boomklever en de boomkruiper zijn, ondanks alle kapwerkzaamheden vanwege de essentaksterfte, in aantal gestegen ten opzichte van 2011. Uitzondering is de appelvink. Nachtegaal, blauwborst, rietzanger en roodborsttapuit hebben zich voor het eerst in het gebied gevestigd.

- De Gesteentetuin en het daarin gelegen bezoekerscentrum bieden veel informatie over het ontstaan van stenen en de IJstijd. In de Gesteentetuin is een aantal zwerfkeien bijeengebracht, die door de gletsjers van de voorlaatste IJstijd in de Noordoostpolder zijn achtergelaten. In het bezoekerscentrum is een tentoonstelling te zien over het ontstaan van de aarde en van stenen en over de geschiedenis en de natuur van Schokland. Voor de jeugd is er een kijk- en doezolder met allerlei spellen en activiteiten. Je kunt hier ook genieten van een kopje koffie, thee of chocolademelk.

- In 2015 is het Beheerplan voor Schokland vastgesteld. Het is een zeer bijzonder gebied met een lange rijke historie. Die geschiedenis heeft geleid tot, en is zichtbaar in, een bijzonder landschap dat aantrekkelijk is voor mens en natuur. Met name in het Schokkerbos en in de natte “hydrologische” zone komen bijzondere natuurwaarden voor. Bezoekers kunnen er, naast wandelen en fietsen in mooie natuur, vooral de diverse verhalen van dit gebied beleven. De komende jaren wordt het eiland en het gebied W daarvan aantrekkelijker gemaakt voor mens en natuur. Denk aan stoppen van gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, aanleg van akkerranden en wintervoedselveldjes. In het bos gaat de aandacht uit naar de bijzondere paddenstoelen en mossen en (helaas) het volgen van de essentaksterfte. Een goed beleefbaar Schokland, middels goede paden en interessante wandelingen, zoals de recent ontwikkelde Archeoroute, zijn wat recreatie betreft de belangrijkste aandachtspunten. (bron: Flevolandschap, feb. 2015)

- In Flevoland worden de laatste jaren steeds meer otters gesignaleerd. Om zo veel mogelijk te voorkomen dat deze omkomen in het verkeer, gaat Landschapsbeheer Flevoland veiliger trekroutes realiseren en heeft zij in 2012 een otterholt (schuilplaats) bij Schokland aangelegd.

- De provincie Flevoland en de gemeente Noordoostpolder hebben in 2015 een intentieovereenkomst getekend voor het project 'Nieuwe Natuur bij Schokland'. De gemeente Noordoostpolder wil op circa 182 hectare grond rondom het Werelderfgoed-gebied een natuurgebied realiseren om de archeologische resten die daar in de ondergrond zitten, beter te kunnen bewaren. Daarvoor is het nodig om de grond te vernatten. Archeologische resten blijven in een vochtige omgeving beter bewaard. De grond is dan echter niet meer geschikt voor de landbouwfunctie die het nu nog heeft, maar kan wel een natuurfunctie krijgen. De intentie is om op de plaats van een voormalige rivierduin landbouwgrond om te vormen tot natte natuur, die deels toegankelijk is voor recreanten en toeristen. Aan de zuidkant blijft landbouw - in aangepaste vorm - bestaan.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoserie van Schokland van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Schokland (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Schokland op Wikipedia. - Reportage over Schokland op de site van het Reformatorisch Dagblad (2012).

- Zorg: - "Op Zorgboerderij Hof van Schokland is altijd wat te doen. We vinden het belangrijk om met elkaar de handen uit de mouwen te steken, het buitenleven te beleven, en te genieten van de natuur en van elkaar, zodat we met een voldaan en trots gevoel naar huis kunnen gaan. Enkele werkzaamheden/activiteiten zijn: het verzorgen van de dieren, werken in onze pluk- en groentetuin, bloemen verzorgen in de pluktuin, klussen in de timmerwerkplaats, creatief bezig zijn in ons atelier, werken in ons restaurant, werkzaamheden doen voor Flevo Landschap in de omgeving, schuttingen vlechten van wilgentenen, werken i.o.v. BioRomeo, wandelen over het voormalige eiland.

Op Zorgboerderij Hof van Schokland wonen enkele kleine dieren. Het verzorgen van de dieren is een belangrijke en leuke taak. Naast de dieren hebben we een tuin en kweken daarin onze eigen groente en fruit. Deze worden verkocht of gebruiken we voor eigen consumptie in de zorgwoning of het restaurant. In een deel van de tuin hebben we ook een prachtige pluktuin, waar bezoekers zelf hun eigen boeket kunnen plukken en samenstellen. In de timmerwerkplaats maken we veel mooie producten voor de verkoop. We verkopen ook zelfgemaakte schuttingen van wilgentakken. Daarnaast maken we ook decoratieve producten voor in en om het huis. In het restaurant bedienen we onze gasten. Zo maken we o.a. lekkere ovenverse 'Schokker appelgebakjes' en hebben we een kleine lunchkaart met enkele overheerlijke vers beegde broodjes.

In samenwerking met BioRomeo - een lokaal initiatief van boeren uit de Noordoostpolder om samen een breed assortiment biologische groenten en fruit te leveren - verwerken we landbouwproducten die geleverd worden aan verschillende restaurants en voedselcoöperaties. Ook bieden wij de mogelijkheid voor fietsers om gebruik te maken van onze gastvrijheid. Hof van Schokland is een 'ANWB Gastvrij Plus'-locatie, waar fietsers van harte welkom zijn om even af te stappen voor de koffie, de lunch of om iets te bezichtigen. Maar ook om alleen een kleine reparatie aan hun fiets uit te voeren, de accu even op te laden of te schuilen voor de regen."

Reactie toevoegen