Schaesberg

Voormalige gemeente
Landgraaf
Parkstad
Limburg

LB gemeente Schaesberg in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Schaesberg in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Schaesberg in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Schaesberg

Terug naar boven

Status

- Schaesberg is een voormalig dorp, thans stadsdeel in de provincie Limburg, in de regio Parkstad, gemeente Landgraaf. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.

- Wapen van de voormalige gemeente Schaesberg.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
D’r Sjeet.

Oudere vermeldingen
Schaasberg, Schaesbergh, Scheydt, 16e eeuw Gaesberg, 1840 Scheid, 1870 Schaesberg of Scheijdt, 1883 Schaasberg, 1903 Schaesberg.

Naamsverklaring
- De naam wordt in verband gebracht met een werkwoord scheizen (intensief van scheiden), ‘stenen halen’.(1)

- Schaesberg is genoemd naar het gelijknamige grafelijke geslacht. De oudere naamgeving Scheydt duidde op de ligging aan de scheiding van de vroegere natuurlijke waterlopen in de omliggende dalen. De huidige plaatsnaam komt pas overwegend in gebruik na de aanleg van de spoorlijn Sittard-Herzogenrath (1897), door de naamgeving van het station Schaesberg.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente 214 huizen met 1.139 inwoners, verdeeld in dorp Scheid (is het huidige Schaesberg) 149/710 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Lichtenberg 29/170 en Palenberg (is het huidige Palemig in de gemeente Heerlen) 36/259.

- Grenscorrecties: per 1 juli 1958 naar Heerlen 88 hectare met 1.828 inwoners, en van Heerlen 27 hectare met 495 inwoners.

- In 1982 is de gemeente opgeheven en als volgt verdeeld:
naar Landgraaf 665 hectare met 17.094 inwoners;
naar Kerkrade 14 hectare met 396 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

De Heren van Schaesberg bouwen rond 1570 het gelijknamige kasteel op de ruïnes van een ouder kasteel, ook al bezit van de Schaesbergen. De familie Van Schaesberg is van de 13e eeuw tot aan 1945 eigenaar van het kasteel. Sinds 1974 (tijdens de kerstnacht stortte de laatste toren in) is het een ruïne. Vanaf 2013 wordt het slot herbouwd. Zie verder bij Bezienswaardigheden.

Tot ca. 1900 is Schaesberg een bescheiden dorp. Met de komst van de Oranje Nassaumijn II (1904-1971) en Staatsmijn Wilhelmina (1906-1969) neemt het aantal inwoners sterk toe. De woonwijken Leenhof, Eikske en Kakert zijn de meest tastbare herinneringen aan deze periode.

Terug naar boven

Wijken en buurten

Aan de Baan
Lag aan of nabij de zijweg van de oude Romeinse heirbaan. Om de dalen en heuvels richting Kerkrade te mijden, gebruikte men deze heuvelrug als ‘baan’, die naar men vermoedt ouder is dan de huidige Hoofdstraat.

Bousberg
Was een kadastrale benaming voor de landschappelijke verhoging in het vroegere gedeelte van de Schaesbergse ‘gemene heide’. Bous betekent ‘pukkel, dwerg, klein’.

Eikske
De naam duidt erop dat men hier vroeger bij een grensafbakening een eik heeft geplant in plaats van een limietpaal. ca. 4.600 inwoners. Hier stond de voormalige mijn Oranje Nassau II (1907-1971).

Hopel (in het Limburgs: Hoeëpel)
Buurtschap O van Schaesberg, gelegen rond de Hopelerweg, bij de Strijthagerbeek. Viel t/m 1981 onder de gemeente Kerkrade. 1840 15 huizen, 72 inwoners. In de hoogtijdagen van de mijnbouw zijn in hoog tempo speciale wijken voor de mijnwerkers gebouwd. Vaak stonden deze wijken in de buurt van mijnschachten en waren zij in een opvallende stijl gebouwd. De wijk De Hopel is de oudste, nu gerestaureerde ‘mijnwerkerskolonie’.

Kakert (in het Limburgs: D’r Kakert)
De naam is ontstaan uit Kakkerade. Betekent waarschijnlijk kakker, ‘kakel of haangekakel’ in een rade, ‘opengekapte plek in bos- en heidegebied’. Ca. 2.200 inwoners.

Leenhof (in het Limburgs: Lieënhof)
De naam is ontleend aan een vroegere boerenhoeve, die als ‘leen’ verbonden was aan de graven van Schaesberg. Gedeeltelijk gemeente Heerlen, gedeeltelijk gemeente Landgraaf. In de periode dat Heerlen ‘Staats’ was en daardoor het kerkbezoek verboden, was in deze hoeve een noodkapel in gebruik. Leenhof is een voormalige mijnwerkerskolonie, die thans nagenoeg geheel in oude glorie is hersteld. Voor de kapel van O.L.Vrouw van de berg Carmel : zie verder bij Bezienswaardigheden.

Lichtenberg (in het Limburgs: D'r Lichtemig)
Betekent ‘licht’ op een ‘berg’, die in de Romeinse tijd dienst deed als uitkijk- en wachttoren voor het omringende land. Deze torens werden tevens gebruikt om lichtsignalen naar elders door te geven. 1840 29 huizen, 170 inwoners. Voormalige buurtschap, thans buurt in het N van Schaesberg.

Mijnbuurt
Dit gebied behoorde voorheen tot het mijngebied van de mijn Oranje Nassau II en is na de mijnsluitingen heringericht als woongebied.

Aan de Slagboom (in het Limburgs: An d'r Sjlaagboom)
Vermoedelijk is hier vroeger een slagboom geweest, die de doorgang van personen maar zeker ook van vee van of naar de gemeenschappelijke gronden, of andermans gebied, moest verhinderen.

Strijthagen (in het Limburgs: Sjtriêhage)
Dit gebied werd als eerste bewoond door een familie Strithagen. Landelijk gelegen gebied, thans deels bedrijventerrein, met kasteel Strijthagen en hoeve. Zie verder bij Bezienswaardigheden en bij Natuur en recreatie.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De H. Petrus en Paulus-kerk (Kerkplein 4) is een basilicale kruiskerk, een eenbeukig schip met aan weerszijden een kapel en een dwarsbeuk voor het koor. Tezamen met de toren aan de westzijde volgt dit een opzet zoals die in de middeleeuwen min of meer gebruikelijk was. De geschiedenis van dit bouwwerk begint echter pas in 1649 als Heer van Schaesberg Johan Frederik opdracht tot de bouw geeft. Er is een grafcrypte van deze Heren. De grafsteen van de stichter (overleden in 1733) bevindt zich in het torenportaal. In 1914 is de kerk vergroot naar plannen van architect Jan Stuyt.

- De St. Michaëlkerk (De Wendelstraat 14) is een kerk van de wederopbouw (1956) en voldoet aan een van de stereotype beelden: een rechthoekige plattegrond, een vrijstaande klokkentoren, grasveld eromheen en materialen als glas, beton, baksteen en in het zuiden ook natuursteen.

- Kasteel Strijthagen, rond 1550 gebouwd op de fundamenten van een vier eeuwen oudere burcht, werd het domein van de voormalige Staatsmijn Wilhelmina. Rond dit kasteel is het landschapsherstel ter hand genomen, onder meer door herbebossing. Het is nu gelegen temidden van grachten en veel groen. Het kasteel is onderdeel geworden van het in 2002 geopende themapark Mondo Verde.

- De Strijthagermolen, een volledig gerestaureerde watermolen, ligt in de kasteeltuinen van Park Strijthagen.

- Kasteel Schaesberg, ooit een mooi renaissancekasteel waarin veel natuursteen verwerkt was, is rond 1570 gebouwd en de opvolger van een middeleeuws kasteel. Gebrek aan onderhoud en de tand des tijds zijn de oorzaken van de vrijwel gehele instorting van het laatste torenrestant van het kasteel in de nacht van 27 december 1974. Nu is alleen nog een fragment van de hoge hoektoren over. De komende jaren - of beter gezegd decennia, in totaal gaat het nl. ca. 30 jaar duren - wordt kasteel Schaesberg herbouwd. - Stichting Landgoed Slot Schaesberg is opgericht om het oude kasteel en de bouwhoeve weer in ere te herstellen.

In beginsel gaat het om de herbouw van deze prachtige en toonaangevende gebouwen. Maar het project omhelst méér dan dat: de herbouw moet namelijk op zo ambachtelijk mogelijke wijze tot stand komen en dienen als een leerproject. Daarnaast heeft het project alle kans om een toeristische trekpleister te worden in regio Parkstad. Het project behelst daarom 4 pijlers: educatie, toerisme, wetenschap en ambachten. Het is een voor Nederland even uniek als ambitieus traject. Traditioneel ambachtswerk wordt gecombineerd met hypermoderne technieken als 3D printing, de bouwplaats wordt toegankelijk voor publiek en er komt een sterke focus op scholing en educatie. Dit laatste zal de komende jaren bijdragen aan het terugdringen van de tekorten aan gespecialiseerd restauratiepersoneel. In 2015 is het bezoekerscentrum van Slot Schaesberg gereed gekomen.

Het steen voor steen herbouwen van het kasteel en de hoeve heeft ook een grote cultuurhistorische en economische waarde doordat de boeiende geschiedenis van het kasteel, de regio en haar bewoners in al zijn facetten bij een breed publiek onder de aandacht wordt gebracht. Als plek waar bezoekers alles te weten komen over leven en bouwen in de 17e eeuw, zal Slot Schaesberg de komende jaren uitgroeien tot toeristische trekpleister in Limburg. Lokaal worden er samenwerkingen gezocht, o.a. met Gaia Zoo, dat mogelijk een kinderboerderij op het terrein zal voorzien van dierenrassen die van oudsher in Limburg leven. Ook door mensen met een beperking of achterstand tot de arbeidsmarkt actief bij het project te betrekken, heeft Slot Schaesberg zich ontwikkeld tot maatschappelijk relevant project, met een leger aan vrijwilligers die zich dagelijks vol passie inzetten.

SlotLAB
De in restauratie en herbestemming van cultureel erfgoed gespecialiseerde firma BOEi is verantwoordelijk voor de herbouw en restauratie van Slot Schaesberg en heeft met ontwikkelingsmanager René Seijben een expert op het gebied van nieuwe technieken aangetrokken. “Slot Schaesberg is niet alleen een attractie waar 16e en 17e-eeuwse technieken nieuw leven wordt ingeblazen en bezoekers meegenomen worden in oude ambachten. Er is ook ruimte voor innovatie”, aldus Seijben. Zo wordt een 17 meter hoge toren weer opgebouwd met innovatieve 3D-print techniek. Het is een experiment dat weer zal dienen als inspiratie voor het oude Slot.

Op de westoever van het terrein kan het publiek onder de noemer SlotLAB kennismaken met de nieuwe technieken in een speciale innovatieruimte. Seijben: “Wij willen laten zien hoe er in de huidige tijd wordt gebouwd en daarbij uitzoeken welke elementen je daarvan kunt toepassen bij grootschalige restauratie en herbouw. Een pinakel van koper kan bijvoorbeeld ook met duurzaam kunststof geprint worden, leien daken kunnen vervangen door leisteen van gerecycled materiaal en antieke bakstenen kunnen vervangen worden door duurzame stenen van biologisch afbreekbaar materiaal. Dit project is uniek in zijn soort en opent de discussie over het toepassen van moderne techniek in historische gebouwen.”

Moestuin
De stichting is in 2015 gestart met de realisatie van een historische moestuin van 1000 m2, genaamd Hof van Schaesberg. Het betreft een gebruikstuin waarin groenten en kruiden een plaats krijgen die inmiddels door het grote publiek vergeten zijn, maar die in de 16e en 17e eeuw tot de normale keuken behoorden. Daarbij kun je denken aan exotisch klinkende gewassen als sucerwortelkens, coraelkruyt en Gods Genade. De realisatie van de tuin is een langdurig project met een degelijke, wetenschappelijk basis.

Doel is om binnen een tijdsbestek van 3 jaar een tuin neer te zetten met potentieel internationale allure, en dat op basis van bronnenonderzoek. Kwaliteit staat daarom hoog in het vaandel. Er is aandacht voor product-, oogst- en bewaarkwaliteit. Bovendien zorgt het project voor een goede leerschool in het opdoen van ervaring met de teelt, niet alleen voor de medewerkers van het slot, maar ook voor de bezoekers. De moestuin zal de basis worden van educatieve en interactieve arrangementen. Daar komt bij dat de oogst uiteraard in de eigen keuken van het slot gebruikt zal gaan worden.

- Mariakapel O.L. Vrouw van de Berg Carmel.

- Nabij het gemeentehuis staat een voormalig theehuisje, dat naast het in 1971 afgebroken geboortehuis van de schrijvers Frans en Emile Erens stond (hoeve Op de Kamp). In het huisje bevindt zich een monument ter nagedachtenis aan de gebroeders Erens.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Het centrale deel in Schaesberg van de Markt tot aan het Streeperkruis is ingericht als Landgraafs langste winkelstraat, met een ruim en divers aanbod. Je kunt er terecht voor zowel de dagelijkse boodschappen als de grote ketens en speciaalzaken. Parkeren is gratis, in de parkeergarage of direct bij de winkels.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Schaesberg (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Sport: - v.v. Schaesberg (voetbal). - Schaakvereniging.

- Overige verenigingen: - Schutterij St. Hubertus is opgericht in 1884 onder de naam St. Hubertus Schutzenbogen Gesellschaft zu Schaesberg, dit onder grote invloed van de Duitse taal. Zoals de naam al zegt was het een boogschutterij, veel later is dat omgezet in een geweerdragende schutterij. In 1887 komt zij in het bezit van een eigen vaandel waarvoor men een aantal jaren goed had gespaard. Vol trots trok men met het vaandel naar Kasteel Strijthagen waar destijds de burgervader, Baron de Rosen, woonde. Rond 1910 is de naam Schutterij St. Hubertus aangenomen. De schutterij trekt al meer dan 130 jaar, gesteund door de Schaesbergse gemeenschap en nauw verbonden aan de kerk, door het Limburgse land. Het allerheiligste begeleiden tijdens processies is daarvan een van de belangrijkste. Verder is het opluisteren van huwelijken, recepties, jubilea en het bijwonen van de dodenherdenking en begrafenissen en vele andere activiteiten een belangrijke taak voor de Schutterij binnen de gemeenschap van Schaesberg.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Schaesberg, - idem Kakert en - idem Leenhof.

Reactie toevoegen