's-Hertogenbosch

Plaats
Stad en gemeente
's-Hertogenbosch
Noordoost-Brabant
Noord-Brabant

gemeente_s-hertogenbosch_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper.jpg

Gemeente 's-Hertogenbosch anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente 's-Hertogenbosch anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

gemeente_s-hertogenbosch_stad_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Stad 's-Hertogenbosch anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

Stad 's-Hertogenbosch anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

s-hertogenbosch_sint-janskathedraal_kopie.jpg

Het topmonument van 's-Hertogenbosch is de imposante Sint-Janskathedraal, doorgaans kortweg de Sint-Jan genoemd. In het hoofdstuk Bezienswaardigheden vind je er een beschrijving van. (© Jan Dijkstra, Houten)

Het topmonument van 's-Hertogenbosch is de imposante Sint-Janskathedraal, doorgaans kortweg de Sint-Jan genoemd. In het hoofdstuk Bezienswaardigheden vind je er een beschrijving van. (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_sint-janskathedraal_interieur_kopie.jpg

Het interieur van de Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch is al even indrukwekkend als het exterieur (© Jan Dijkstra, Houten)

Het interieur van de Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch is al even indrukwekkend als het exterieur (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_de_moriaan_kopie.jpg

De Moriaan in 's-Hertogenbosch (Markt 79) is een van de oudste bakstenen huizen van Nederland. Het is gebouwd in de 13e eeuw en wordt tegenwoordig gebruikt door de plaatselijke VVV en een café. (© Jan Dijkstra, Houten)

De Moriaan in 's-Hertogenbosch (Markt 79) is een van de oudste bakstenen huizen van Nederland. Het is gebouwd in de 13e eeuw en wordt tegenwoordig gebruikt door de plaatselijke VVV en een café. (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_binnendieze_kopie.jpg

Tegenwoordig kun je een rondvaart maken over het stelsel van smalle waterlopen in de binnenstad van 's-Hertogenbosch. Het geheel is 3,5 kilometer lang en heet de Binnendieze.  (© Jan Dijkstra, Houten)

Tegenwoordig kun je een rondvaart maken over het stelsel van smalle waterlopen in de binnenstad van 's-Hertogenbosch. Het geheel is 3,5 kilometer lang en heet de Binnendieze. (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_brede_haven_kopie.jpg

's-Hertogenbosch, Brede Haven (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch, Brede Haven (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_de_dommel_en_bolwerk_sint_jan_kopie.jpg

's-Hertogenbosch, de Dommel en Bolwerk Sint Jan. Het huidige, in 2016 gereed gekomen Bolwerk Sint Jan is een in vele opzichten bijzonder gebouw, waarover je meer kunt lezen in het hoofdstuk Bezienswaardigheden. (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch, de Dommel en Bolwerk Sint Jan. Het huidige, in 2016 gereed gekomen Bolwerk Sint Jan is een in vele opzichten bijzonder gebouw, waarover je meer kunt lezen in het hoofdstuk Bezienswaardigheden. (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_markt_kopie.jpg

's-Hertogenbosch, op de Markt met zijn terrasjes is het altijd gezellig (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch, op de Markt met zijn terrasjes is het altijd gezellig (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_orthenstraat_kopie.jpg

De binnenstad van 's-Hertogenbosch is rijk aan monumentale panden, zoals in de Orthenstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

De binnenstad van 's-Hertogenbosch is rijk aan monumentale panden, zoals in de Orthenstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_peperstraat_kopie.jpg

's-Hertogenbosch, Peperstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch, Peperstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_stadspark_marienburg_kopie.jpg

's-Hertogenbosch, Stadspark Mariënburg (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch, Stadspark Mariënburg (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_uilenburgstraatje_kopie.jpg

's-Hertogenbosch, Uilenburgstraatje (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch, Uilenburgstraatje (© Jan Dijkstra, Houten)

s-hertogenbosch_vuchterstraat_kopie.jpg

's-Hertogenbosch, Vuchterstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch, Vuchterstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

's-Hertogenbosch

Terug naar boven

Status

- 's-Hertogenbosch is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio Noordoost-Brabant. Het is de hoofdstad van de provincie.

- De gemeente 's-Hertogenbosch is, na een reeks kleinere grenscorrecties met omliggende gemeenten in de loop der jaren, per 1-4-1971 vergroot met de gemeenten Engelen en Empel en Meerwijk, in 1996 met de gemeente Rosmalen, en in 2015 met een deel van de gemeente Maasdonk (zijnde de dorpen Nuland en Vinkel en de buurtschappen Heeseind en Kaathoven).

- Wapen van de gemeente 's-Hertogenbosch.

- De gemeente ´s-Hertogenbosch omvat naast de gelijknamige stad verder nog de dorpen Bokhoven, Empel, Engelen, Kruisstraat, Nuland, Rosmalen en Vinkel (grotendeels). 1 stad en 7 dorpen dus.

Maliskamp (gelegen in de voormalige gemeente Rosmalen), waar nog wel officiële blauwe plaatsnaamborden staan, wordt in de praktijk tegenwoordig als wijk van Rosmalen beschouwd. Hintham (voormalig dorp in de voormalige gemeente Rosmalen), waar tot enkele jaren gelegen ook nog blauwe plaatsnaamborden stonden, is tegenwoordig een - middels witte borden aangegeven - wijk binnen de bebouwde kom van 's-Hertogenbosch (hoewel het voor de postadressen 'in' Rosmalen lag en formeel nog altijd ligt). Voor nadere informatie over Maliskamp en Hintham zie bij Rosmalen. Een bijzonder geval is ook Orthen, ouder en lange tijd belangrijker dan ´s-Hertogenbosch, thans formeel een wijk van die stad, en praktisch gezien tevens een ´dorp in de stad´.

Verder zijn er in de gemeente 's-Hertogenbosch nog de buurtschappen Deuteren, Dieskant, Gewande, Heeseind, Horzik (deels), Kaathoven, Lagekant (grotendeels), Munnekens-Vinkel (grotendeels), Oud-Empel en Schotsheuvel. Dat zijn 10 buurtschappen in totaal.

- Onder de stad 's-Hertogenbosch vallen, ook voor de postadressen, de buurtschappen Deuteren, Dieskant (deels), Horzik (deels) en Oud-Empel (deze buurtschap echter in formeel opzicht (als deel van het Bossche stadsdeel Maaspoort), in andere opzichten is Oud-Empel als buurtschap van het dorp Empel te beschouwen). Voor de postadressen vallen de dorpen Bokhoven, Empel en Engelen, het andere deel van de buurtschap Dieskant en de buurtschappen Gewande en Oud-Empel onder de stad 's-Hertogenbosch.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente 's-Hertogenbosch.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving
De stad wordt in de volksmond vaak Den Bosch genoemd. Vergelijkbaar met 's-Gravenhage > Den Haag. Maar in tegenstelling tot Den Haag staat in 's-Hertogenbosch die formele naam nog wél op de plaatsnaamborden. In deze stad ligt het ook wat gevoeliger, en zijn er meer mensen die eraan hechten deze naam te blijven gebruiken. Er is zelfs een Genootschap ter bevordering van het gebruik van de naam 's-Hertogenbosch (zie ook de discussies aldaar in het Gastenboek) dat zich daarvoor inzet.

Oudere vermeldingen
1196 de nouo opido super siluam juxta Orten, 1196 de noua civitate apud Siluam, 1203 silua iuxta Orten, 1204 Orten que nunc Silua dicitur, 1222 de Orthen cum Buscho, 1242 in Busco ducis, 1251 opidum de Buscho ducis, 1294-1295 de Busco Ducis, 1312 sHertoghen bosche.

Naamsverklaring
Het Latijnse silua betekent 'bos'. De vorm 's-Hertogenbosch is een samenstelling van bos 'hoog hout, geboomte' en des hertogen 'van de hertog', namelijk de hertog van Brabant, die de plaats, ontstaan bij een hertogelijk jachthuis bij Orthen, omstreeks 1196 stadsrechten heeft verleend.(1)

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet de stad Oeteldonk.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente 's-Hertogenbosch ligt W van Oss en grenst in het N aan de rivier de Maas, de provincie Gelderland en de dorpen Ammerzoden, Hedel, Hoenzadriel, Maren-Kessel en Lith, in het NO aan Lithoijen, in het O aan Geffen en Heesch, in het ZO aan Loosbroek, in het Z aan Heeswijk, Dinther, Middelrode, Berlicum, Maaskantje, Sint-Michielsgestel en Vught, in het ZW aan Cromvoirt, in het W aan Vlijmen, Haarsteeg en Hedikhuizen en in het NW aan Well. Door het stadsgebied stromen de rivieren Dieze, Dommel en Aa; de A2 loopt aan de O zijde van de stad, de A59 door en langs de N zijde ervan, vanuit het ZO van de stad loopt de laatste weg in ONO richting verder door het ZO van de gemeente. De gelijknamige stad maakt ongeveer de W helft van het gemeentelijke grondgebied uit.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente 's-Hertogenbosch 3.298 huizen met 20.408 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 3.241/19.991 (= huizen/inwoners), de buurtschappen Orthen 40/310, Gerwen of Herven 14/96 en Hintham (deels) 2/9 en het fort Isabelle 1/2. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 68.500 huizen met ca. 151.000 inwoners, de stad heeft tegenwoordig ca. 49.500 huizen met ca. 109.000 inwoners (dit is inclusief de aantallen voor de dorpen Bokhoven, Empel en Engelen, die voor de postadressen ook onder 's-Hertogenbosch vallen).

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van 's-Hertogenbosch, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Erfgoed 's-Hertogenbosch is ontstaan uit samenvoeging van het Stadsarchief, Vestingwerken en de gemeentelijke afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten (BAM). Met de nieuwe afdeling ontstaat een bundeling van kennis en kunde op het terrein van cultuurhistorie. De afdeling is gevestigd in het 'Groot Tuighuis'. Een uniek gebouw met een rijke geschiedenis die nog altijd zichtbaar en voelbaar is. Belangstellenden, bezoekers en professionals zijn hier welkom voor informatie en studie, voor uitwisseling van kennis, voor het bezoeken van exposities of om zelf mee te helpen in het archeologisch lab.

- De Kring Vrienden van 's-Hertogenbosch promoot de rijke cultuurhistorie van de stad door studie van de heemkunde en door activiteiten te organiseren zoals rondleidingen en rondvaarten.

- Cultuurhistorische Vereniging De Boschboom.

- Bossche Encyclopedie van Ton Wetzer. - Interview met Ton Wetzer over de Bossche Encyclopedie.

- Verhalen over de geschiedenis van 's-Hertogenbosch op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- 's-Hertogenbosh heeft 514 rijksmonumenten.

- De Sint-Janskathedraal (bij Torenstraat 6), vaak kortweg Sint-Jan genoemd, behoort tot de grootste kerken van Nederland en is zelfs een van de rijkst gedecoreerde kerken van Noord-Europa. De Sint-Jan wordt beschouwd als het hoogtepunt van de Brabantse gotiek. Het bijzonder harmonieuze interieur is het resultaat van de eenheid van stijl die de gehele bouwperiode van eind 14e tot begin 16e eeuw bleef gehandhaafd. De buitenkant levert met zijn gulle ornamenten, zoals de dubbele luchtbogen met de 96 luchtboogfiguren en de reliëfs boven de ramen, een treffend beeld op van de versieringsdrift van de late gotiek. De Sint-Jan is 'een bouwwerk dat volstrekt uniek is in de Nederlandse kerkelijke architectuur' (Van Oudheusden, 1985) Oorspronkelijk als parochiekerk gebouwd, is de Sint-Jan in 1366 tot kapittelkerk en in 1559 tot kathedraal van het nieuwe Bisdom 's-Hertogenbosch verheven. In 1929 is de Sint-Jan de eretitel basiliek verleend.

Het gebouw heeft de vorm van een kruiskerk, meer specifiek een kruisbasiliek. In de Sint-Jan bevinden zich onder meer een rijk versierd, 350 kilo zwaar koperen doopvont uit 1492, een driedelig altaarretabel uit het begin van de 16e eeuw met uit hout gesneden taferelen uit het Lijden van Christus, en een preekstoel uit het midden van diezelfde eeuw met uit hout gesneden taferelen. De bijna twintig meter hoge orgelkast dateert uit het begin van de 17e eeuw en geldt als 'een kunstwerk van koninklijke allure, dat wel gerekend wordt tot de mooiste orgelfronten ter wereld' (Van Oudheusden, 1985). Het renaissance-orgel zelf is, met behoud van veel onderdelen, in 1784 omgebouwd tot een volwaardig 18e-eeuws instrument. De kerk behoort tot de Top 100 van Nederlandse rijksmonumenten en is tevens een zogeheten kanjermonument, een kwalificatie die sinds 2000 bij de rijksoverheid in gebruik is bij de verdeling van ten behoeve van restauraties geoormerkte financiële middelen.

De Sint-Jan is vermaard om zijn sculpturen aan de buitenkant, die vaak met het werk van stadgenoot Jheronimus Bosch worden geassocieerd. De Sint-Jan en zijn sculpturen zijn in veel originelere staat dan lange tijd is gedacht. Dat blijkt uit onderzoek naar de bouwgeschiedenis en bouwsculptuur van de kathedraal door bouwhistoricus Ronald Glaudemans, die hier in 2017 op is gepromoveerd. Omdat de beelden van kwetsbaar natuursteen zijn gemaakt, is veel van de bouwsculptuur van het exterieur bij restauraties vervangen. De Sint-Jan is in Nederland dan ook mede bekend om het feit dat hij vrijwel altijd in de steigers staat.

Glaudemans: "Maar uit mijn onderzoek blijkt dat, in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, veel van het authentieke beeldhouwwerk bewaard is gebleven. Zowel in als aan de kerk, als in het Sint-Jansmuseum De Bouwloods." Glaudemans verklaart dit doordat tijdens de vele restauraties vaak dezelfde zwakke onderdelen zijn vernieuwd. Glaudemans heeft voor het eerst alle middeleeuwse sculptuur van de Sint-Jan beschreven en gedateerd. Het proefschrift bevat verder (nieuwe) wetenswaardigheden over het gebruik en inrichting van de kerk, over de loodsmeesters, de beeldhouwers, de restauraties en de iconografie van het beeldhouwwerk. In Glaudemans' in april 2017 verschenen boek 'De Sint-Jan te ’s-Hertogenbosch. Bouwgeschiedenis en bouwsculptuur 1250-1550' worden 566 bouwsculpturen beschreven. De bouwgeschiedenis wordt door middel van 45 3D-reconstructies gevisualiseerd. (bron: Historiek.net) - Uitvoerige beschrijving van de Sint-Janskathedraal. - Begravenen in en om de kathedrale basiliek van Sint Jan. - Beschrijving orgel Sint-Janskathedraal.

- Beschrijving orgel Sint-Catharinakerk. - Beschrijving orgel Hervormde Kerk. - Beschrijving orgel Jheronimus Bosch Art Centre (voormalige Jacobuskerk). - Beschrijving orgel Heilig Hartenkerk. - Beschrijving orgel Kapel van het moederhuis. - Beschrijving orgel Kapel van het Jeroen Bosch Ziekenhuis. - Beschrijving orgel de Toonzaal. - Beschrijving orgel Provinciehuis Noord-Brabant.

- Mariakapel.

- De Moriaan (Markt 79) is een van de oudste bakstenen huizen van Nederland. Het is gebouwd in de 13e eeuw en wordt tegenwoordig gebruikt door de plaatselijke VVV en een café. In de kelder zijn nog 13e-eeuwse balken te zien. De Moriaan is volgens de overlevering in 1220 gebouwd door Hendrik I van Brabant voor zijn vriend Beckerlijn. Het betreft een gotisch bakstenen zaalhuis met een rond torentje. In het tijdperk waarin De Moriaan gebouwd is, zijn in 's-Hertogenbosch meer van dergelijke gebouwen opgeleverd. Alle andere soortgelijke gebouwen zijn echter (grotendeels) gesloopt of zijn niet meer als zodanig te herkennen. In 1956 wilde de gemeente het pand slopen, om het verkeer meer ruimte te gunnen. Gelukkig is dat na protesten niet doorgegaan. In 1963 is een restauratie uitgevoerd.

- Sinds 2016 wordt gedurende in ieder geval 10 jaar het Provinciehuis (Brabantlaan 1), in 1971 ontworpen door de vermaarde architect Huig Maaskant, 's avonds op bijzondere wijze verlicht. Doel is om de herkenbaarheid van het provinciehuis te vergroten. Voor de lichtprojectie wordt gebruik gemaakt van 18 energiezuinige laserbeamers. De provincie geeft jaarlijks een andere kunstenaar de opdracht om er iets bijzonders van te maken. De première was voor de internationaal bekende Bossche kunstenaar Maarten Baas, die een klok heeft ontworpen waarvan de wijzers bijna 'real time' bewegen (d.w.z. 1x per minuut). Extra bijzonder is dat in de klokken mensen zijn verwerkt die de wijzers van de klok verzetten.

- De watertoren aan het Hinthamereinde is in 2013 gerestaureerd en herbestemd als kantoor- en horecaruimte.

- Gevelstenen in 's-Hertogenbosch.

- Vestingwerken 's-Hertogenbosch.

- Musea: Stedelijk Museum 's-Hertogenbosch (hedendaagse kunst, gespecialiseerd in keramiek en sieraden). - Het Noordbrabants Museum (kunst, cultuur en geschiedenis van Noord-Brabant). - Sint-Jansmuseum De Bouwloods. - Museum Slager (werken van drie generaties kunstenaars van de familie Slager). - Zwanenbroedershuis (domicilie van de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap). - Kunstlocatie Würth (meer dan 6.500 kunstwerken; schilderijen, sculpturen en grafieken uit de 20e en 21e eeuw).

- Jan Ulijn heeft voor een regionaal weekblad in de loop der tijd ca. 20 artikelen geschreven over monumentale objecten in de gemeente 's-Hertogenbosch. Via de link zijn deze artikelen ook online te lezen.

- De Facebookpagina Bossche Brugwachtershuisjes houdt je op de hoogte van initiatieven om burgwachtershuisjes in de stad een zinvolle herbestemming te geven. Door de automatisering van brugbediening zijn honderden brugwachtershuisjes in ons land leeg. Stichting Brugwachtershuisjes zet zich in voor een zinvolle herbestemming van deze gebouwtjes. Zo vind je onder de link het brugwachtershuisje bij de Orthenbrug. Architect Anna van der Wedden loopt hier dagelijks voorbij en dacht: "Daar kan ik wel iets leuks mee." Ze postte haar idee op de site Droomstad Den Bosch, sloeg aan het tekenen en nu is het het kleinste koffiehuisje van Nederland. En het brugwachtershuisje bij de Anthoniebrug heeft in zomer 2018 gefunctioneerd als radiostation Radio Brugwachter.

- Vanaf het station richting binnenstad van ‘s-Hertogenbosch wordt vanaf de Wilhelminabrug de blik getrokken naar een uniek gebouw van roestig staal, gelegen aan de rand van het water van de Stadsdommel. Boven op het gebouw ligt een klein stadspark. Het bolwerk Sint Jan aan de Stadsdommel was een van de vier belangrijke toegangen tot de historische vestingstad. Hier hebben in de loop der eeuwen drie generaties poorten elkaar afgewisseld. Eind 19e eeuw is het bolwerk gesloopt om het water van de Dommel sneller te kunnen afvoeren. In de ondergrond van het talud en de straat zijn nog fraaie restanten van de twee laatste poorten, de stadsmuur, een rondeel en middeleeuws straatwerk gevonden. De restanten hiervan zijn in het huidige, in 2016 gereed gekomen Bolwerk Sint Jan zichtbaar.

Op het dak ligt een openbaar stadspark met uitzicht over de Dommel. De 11 bomen geven het dakpark een groene aanblik, waardoor het goed toeven is op deze plek. Bomen en planten krijgen op een dak niet vanzelf genoeg water en voedsel. Daarnaast mogen de plantenwortels het dak ook niet beschadigen. Het dakpark van Bolwerk Sint Jan is daarom met dezelfde technieken aangelegd als een groendak. Een groendak is een dak waarvan de dakbedekking grotendeels bestaat uit planten. De ondergrond van een groendak bestaat uit speciale lagen die zorgen voor de juiste waterhuishouding en aantasting door wortels voorkomen. Naast het extra groen en een mooi uitzicht, biedt een groendak onder meer voordelen op gebied van warmte- en geluidsisolatie en regenafvoer. De gemeente 's-Hertogenbosch stimuleert de aanleg van groene daken en legt ze dus ook zelf aan op daken van gemeentelijke gebouwen. Bovendien is er een aantrekkelijke subsidie voor huiseigenaren.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Aan de Nieuwjaarsduik in de Oosterplas (in het ZO van de stad, Z van Hintham, in 2017 voor de 10e keer) doen ca. 1.000 bikkels mee.

- De Bossche 100 (eind januari) is een deels nachtelijke wandeltocht van liefst 100 km, waarvoor de lopers 20 uur de tijd krijgen. Als beloning voor deze zware wandeltocht krijgt men aan de Finish de beroemde enige echte Bossche Bol, een lokale gebakspecialiteit die wordt gebakken van soezenbeslag, daarna gevuld met slagroom en geglazuurd met gesmolten chocoladefondant. De Bossche Bol heeft een diameter van ongeveer 12 cm.

- Carnaval. - Oeteldonks Gemintemuzejum / Nationaal Carnavalsmuseum.

- Gedurende een week eind april is er de Art & Antiques Fair 's-Hertogenbosch met ca. 90 exposanten.

- In een lang weekend in september is er het culinaire evenement Bourgondisch 's-Hertogenbosch.

- Maritiem spektakel Maritiem 's-Hertogenbosch (3e weekend van september in de oneven jaren. In de even jaren is het in Willemstad).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Tegenwoordig kun je een rondvaart maken over het stelsel van smalle waterlopen in de binnenstad van 's-Hertogenbosch. Het geheel is 3,5 kilometer lang en heet de Binnendieze. Ooit was het de levensader van Den Bosch en werd het voor van alles gebruikt: vaarweg, wasbekken voor kleding, vuilstort, waterbron voor de bierbrouwerij, spoelbad voor lakenstoffen en jachtgebied voor vissers. Toen Den Bosch in de 13e eeuw de eerste stadsmuren kreeg, werd de Dieze eromheen geleid, als vestinggracht. Ruim een eeuw later had de bloeiende stad behoefte aan nieuwe, ruimere stadsmuren. Weer werd de Dieze eromheen geleid. Het bestaande waterstelsel kwam in de stad te liggen: de Binnendieze. Huizen werden met de rug naar de stroompjes gebouwd. Later werden de glooiende oevers bij de achtertuinen en achtergevels vervangen door hoge, stenen kademuren. In de 17e eeuw was het stelsel in totaal maar liefst 12 kilometer lang.

Het spreekt voor zich dat de Binnendieze een stinkend open riool was en dat het gebruik van het water voor alle denkbare doeleinden ziektes en epidemieën in de hand werkte. In 1887 kreeg de stad waterleiding. Toen de stad later ook riolering kreeg, kwam het Binnendiezesysteem in verval. In de jaren zestig van de vorige eeuw wilde de gemeente de resterende stukken maar helemaal dempen, maar daar kwam vanuit de bevolking verzet tegen. Uiteindelijk zijn de 3,5 kilometer die nog min of meer intact waren, van 1973 tot 1988 gerestaureerd, en vandaag de dag is het stelsel een belangrijke toeristische attractie voor de stad.

- Midden in het centrum van Den Bosch ligt Stadspark Mariënburg (Sint Janssingel 92). Dit rustige park is een voormalige kloostertuin. Je kunt er heerlijk genieten van al het groen en de rust.

- Recreatiegebied Oosterplas Z van Hintham is een 15 meter diepe zandwinplas. Het zand is gebruikt om een deel van de Aawijk te bouwen. De Oosterplas is naast het decor voor de Nieuwjaarsduik een geliefd recreatiegebied met ecologische gebieden, een belevingspark, natuurspeelplaats, strandpaviljoen en kinderboerderij en zorgboerderij De Oosterhoeve. Naast een kabouterbos, een grote wei met potstal, een knuffelwei, een speeltuin, een caviakooi, een konijnenheuvel, diverse volières, een duiventil, een varkenskot, een vlindertuin, een picknickplein en een paddenpoel heeft kinder- en zorgboerderij de Oosterhoeve ook een theehuis, dat zowel een biologisch als een 'gewoon' assortiment heeft.

En... Iedere woensdag worden er pannenkoeken gebakken op de Oosterhoeve (behalve in de schoolvakanties). Aanmelden hoeft niet, vanaf 14 uur wordt er gebakken en op is op. Een pannenkoek kost één euro, en voor €2,50 mag je onbeperkt eten. En iedere donderdag om 17 uur serveert de kok van de Oosterhoeve een 3-gangen menu voor €4,50 per persoon. Aanmelden kan tot ‘s-woensdags 12 uur via tel. 06-23910121, via [email protected] of op de Oosterhoeve zelf (voetpad af naar links op hoek IJsselsingel/ Dommelstraat). Er zijn iedere week ca. 12 tot 14 mensen, er wordt dus dankbaar gebruik gemaakt van het 'sociaal restaurant'. Zie verder het interview met Anja van de Oosterhoeve, waarin ze vertelt en laat zien wat er allemaal te zien en te doen is, en wat de doelen van de Oosterhoeve zijn.

- Natuurgebied De Moerputten ligt direct W van ´de stad en grenst in het Z aan de gemeente Vught, in het NW aan de gemeente Heusden (dorp Vlijmen) en in het N aan de A59. De (niet meer in functie zijnde) spoorlijn Lage Zwaluwe - ´s-Hertogenbosch loopt dwars door het gebied. De Moerputten heeft een oppervlakte van 118 hectare en wordt beheerd door Staatsbosbeheer. De Moerputten maakt deel uit van een gebied rond de stad dat vroeger wel enkele malen per jaar onderliep als de Maas en Brabantse beken overstroomden. Daardoor ontstonden laagveenmoerassen, waaronder De Moerputten. In de 19e en 20e eeuw is het veen afgegraven en gebruikt als turf om te stoken.

Inmiddels is De Moerputten een dicht moerasbos met in het midden een 30 hectare grote plas, ontstaan bij de bouw van de spoorbrug. Het gebied heeft een rijke flora. In de plas vind je de gele watergentiaan, de gele plomp met zijn bolvormige gele bloemen en schitterende witte waterlelies. Op de schrale hooi- en graslanden vind je bijzondere planten zoals de grote pimpernel, de blauwe knoop, de spaanse ruiter en het knoopkruid. In de ontoegankelijke moerasbossen voelen veel diersoorten zich thuis, waaronder roofvogels (buizerd, sperwer, boomvalk), zangvogels (zoals blauwborst en rietzanger), egels, wezels, bunzingen en reeën. In het water voelen libellen en kikkers zich thuis. In het gebied zijn twee zeldzame vlindersoorten te vinden die al enkele decennia uit Nederland waren verdwenen, namelijk het pimpernelblauwtje en het donkere pimpernelblauwtje. In 1990 zijn beide soorten hier uitgezet. Zij zetten hun eitjes uitsluitend af op de bloemen van de grote pimpernel.

De vakwerk-spoorbrug met zijn brede gemetselde pijlers uit 1890, die dwars door het gebied loopt, is sinds 1972 buiten gebruik. Er waren plannen voor afbraak van de hele spoorlijn waaronder de brug, maar gelukkig is zij voor de ondergang behoed kunnen worden en is het nu een rijksmonument. De Moerputtenbrug is nu onderdeel van twee wandelroutes door het gebied, waardoor De Moerputten dat tot 2006 voor publiek gesloten was, nu van dichtbij kan worden bekeken. - Diaserie van De Moerputten.

- Anno 2018 wordt de Zuid-Willemsvaart in de stad herontwikkeld tot het Zuid-Willemspark. Een park dat de binnenstad met het buitengebied verbindt, van het Máximakanaal tot aan de Maas. Over de hele linie vertoont de Zuid-Willemsvaart een aaneenschakeling van gebieden met zeer uiteenlopende karakters: landelijk en stedelijk, natuur en cultuur, industrie en bedrijvigheid, wonen en werken, oud en nieuw. Al deze gebieden hebben de kwaliteiten van een park, elk met eigen ontwikkelingskansen voor de stad. Het park is opgesplitst in drie delen: Oost (Máximakanaal-Lambooijbrug), Midden (Lambooijbrug-Ertveldplas) en West (Ertveldplas-Maas).

Terug naar boven

Beeld

- 360 graden-foto's van diverse objecten en plekken in 's-Hertogenbosch.

- Filmpje over Sint Janskathedraal door John M. Pieper.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over 's-Hertogenbosch (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente 's-Hertogenbosch.

- Algemeen: - Bossche Babbels: verhalen over 's-Hertogenbosch.

- Op Droomstad Den Bosch posten inwoners hun ideeën om bepaalde locaties in de gemeente nog aantrekkelijker te maken en/of te herbestemmen. Droomstad Den Bosch beoogt een platform te zijn waar mensen elkaar kunnen helpen hun ideeën, dromen en idealen m.b.t. de gemeente te realiseren.

- Sport: - Zaalvoetbalvereniging DZV/Biggelaar.

- Wonen: - Ben je op zoek naar een huurwoning in deze gemeente? Schrijf je dan in bij een van de woningcorporaties in - of ook werkzaam in - 's-Hertogenbosch. Op de website van Woonservice Den Bosch vind je het gehele aanbod van huurwoningen in deze gemeente.

Reactie toevoegen