Princenhage

Wijk
Dorp
Breda
West-Brabant Baronie en Markiezaat De Rith
Noord-Brabant

princenhage markt met paardentram 1907 [640x480].jpg

Princenhage Markt met paardentram 1907

Princenhage Markt met paardentram 1907

NB gemeente Princenhage in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Princenhage in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Princenhage in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Princenhage

Terug naar boven

Status

- Princenhage is een (althans geografisch gezien) voormalig dorp, thans wijk* in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Breda. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1941. In 1942 overgegaan naar de gemeente Beek (dit betrof de N helft, met onder meer het dorp Beek, later Prinsenbeek). De Z helft van de gemeente (met o.a. het dorp Princenhage) ging in hetzelfde jaar over naar de gemeente Breda.
* De inwoners beschouwen het echter nog steeds als dorp, zie bij Recente ontwikkelingen.

- De oorspronkelijk onder het (voormalige) dorp Princenhage vallende buurtschappen Achterste Rith, Bagven (vroeger vaak abusievelijk Bagben genoemd), 't Hout, Liesbos (soms ook wel Lies genoemd, onder andere op de plaatsnaambordjes), Overa, Rith, Vaareind en Vuchtschoot (in totaal zijn dit 8 buurtschappen) worden vaak, als onderdelen van het streekje De Rith, zie daarvoor de volgende alinea's, nog steeds beschouwd als vallend onder Princenhage: hoewel deze kern al sinds lange tijd is opgegaan in de bebouwde kom van Breda, en daarmee formeel een wijk is, wordt het door de inwoners nog steeds als 'dorp in de stad' beschouwd.

Met daarbij genomen dus de oorspronkelijk eronder vallende buurtschappen, hoewel deze, evenals Princenhage zelf, tegenwoordig officieel, dat wil zeggen: voor de BAG en voor de postadressen, onder de stad Breda en deels, maar dan niet voor de postadressen, naar valt aan te nemen onder het dorp Effen vallen, dat voor de BAG en voor de postadressen eveneens onder de stad Breda valt (volgens het gemeenschapshuis van Effen zijn 't Hout, Overa en Rith nu buurtschappen van Effen). Men kan zich afvragen of de inwoners van Princenhage vinden dat het dorp Effen onder hun 'dorp in de stad' valt, want het is niet erg gebruikelijk een dorp onder een dorp te laten vallen (al is de oude kern van Effen nog lange tijd een buurtschap gebleven, als dorp is het een jong dorp).

- De Rith is een streekje, met daarin, naast alle in de vorige alinea vermelde buurtschappen, het dorp Effen en het landgoed en natuurgebied De Vloeiweide (zie daarvoor bij Rijsbergen: Landschap, natuur en recreatie, vanaf ongeveer halverwege die paragraaf, meer onderaan op de pagina).

- De in de eerste alinea van deze Status bedoelde Z helft van de voormalige gemeente Princenhage omvatte dus het gelijknamige dorp, en het streekje De Rith (met lange tijd een omstreden grens met de toenmalige gemeente Rijsbergen (bij landgoed en natuurgebied De Vloeiweide), maar tegenwoordig in grotendeels de gemeente Breda, onder de stad Breda (althans officieel, en daarbinnen ook onder het dorp Effen, dat dus officieel onder de stad Breda valt), en deels de gemeente Zundert, onder het dorp Rijsbergen vallend).

- Een deel van de gemeente Princenhage is reeds in 1927 middels grenscorrectie overgegaan naar de gemeente Breda (met name de Willem van Oranjelaan, Montensbos en Ruitersbos).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
‘s Princenhage, Martersen, Mertersheim, Mertersem, 1198 kopie 14e eeuw en 1223 Haga, 1496 Haghe onder Nassow, 1852 Princenhage, 1883 Prinsenhage.

Naamsverklaring
De nederzettingsnaam Hage is de oudste hage-naam uit de Baronie: 1198 ‘indaginem, quod Vulgenhaghe dictur’ en ‘locum, qui Haghe dicitur’. Dat ‘indaginem’ kan vertaald worden met ‘ingesloten wildbaan’ (van de Heren van Breda). Waar deze wildbaan dan wel precies lag binnen het uitgestrekte Haagse territorium, is onbekend. De oude naam voor dit dorp was Mertersem (en zo nog lang in de late Middeleeuwen in kerkelijke stukken). Hage wordt ook wel vertaald met Dumo, te vergelijken met Dumo onder Helmond, 1498. (...) Mogelijk bevat het eerste lid van de oude naam voor Princenhage, Mertershem, het element merter, een nevenvorm bij mortel, morter, hoewel men hier ook aan een heiligennaam zou kunnen denken (maar was de verering van Sint Maarten al in zwang in de vroege Middeleeuwen?).

Mortel, ‘drassige grond’, is een tamelijk verspreid voorkomend toponiem, vooral gelokaliseerd in dorpsakkers. Het overgrote deel van de mortel-namen komt voor als simplex. Benoeming naar een boomsoort vinden wij in Wijmortel: wide = wilg. De bodem van de Steenmortel te Baarle zal stenen (Romeins?) bevat hebben. De Lage Mortel en Moermortel (later ook: Moerwortel) zijn namen die doorzichtig zijn. Met mortel als eerste lid vinden wij de Mortelheining en de Mortelakker. De verdeling van de mortel-namen over de Baronie laat een zuidelijke verspreiding zien: de meeste mortel-namen vinden wij in Alphen, Baarle en Zundert. In Roosendaal overheerst de vorm marter, martel. Wat betreft de gebruikswijze zien wij een overheersen van akkers. Weide en beemd zijn ook redelijk vertegenwoordigd, evenals heide. Moer en bos worden slechts een enkele keer vermeld. (1)

Terug naar boven

Ligging

Princenhage ligt in het W van Breda, aan de Mark. Als gemeente was het een uitgestrekt gebied, dat oorspronkelijk reikte tot Terheijden in het N, de Krabbebossen in het Z, net achter het Liesbos in het W en de Haagdijk in het O. Geleidelijk zijn in de loop der tijd stukjes van het grondgebied ‘afgesnoept’ door de gemeente Breda, wat begon met de Haagdijk, die al in de 16e eeuw binnen de nieuwe grachten en vestingwerken van Breda werd getrokken, tot de gemeente in 1942 geheel werd opgeheven en verdeeld over de gemeente Breda en de nieuwe gemeente Beek.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Princenhage 761 huizen met 5.237 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 151/1.250 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Steenweg 41/154, Heuvel 22/165, Vloed 14/70, Overa 20/144, Boeimeer 11/89, Hout 11/116, Effen 32/197, Rith 29/184, Bagben 29/210, Lies 23/153, Vuchtschoot 21/132, Varend 46/271 en Moleneind 20/127, en dorp Beek (= het latere Prinsenbeek) 80/545 met de buurtschappen Westrik 8/69, Groot Overveld 75/497, Klein Overveld 32/210, Burgst 12/86, Overbroek 6/50, Heilaar 14/104, Gageldonk 10/47, Buurstedeheike 26/181 en Emer 28/186.

- Het huidige Princenhage heeft ca. 3.000 huizen met ca. 8.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

De naam Mertersem, zoals Princenhage in de middeleeuwen werd genoemd, bewijst dat er al in die tijd een nederzetting was. Van hieruit is later de ontginning in zuidwestelijke richting gegaan, verder De Rith in.

Als gemeente was het een overwegend agrarische gemeenschap, die geheel samenviel met de Sint Martinusparochie. De oppervlakte bedroeg aanvankelijk zo’n 6.500 hectare. In de 18e eeuw schommelde het inwonertal rond de 3.000. Wezenlijke groei van de bevolking vond pas plaats in de 19e eeuw en natuurlijk, vooral na de annexaties door Breda, met daaruit voortkomende nieuwbouwprojecten, in de 20e eeuw.

Vóór 1800 werd de gemeente Princenhage bestuurd door een schout en zeven schepenen. De ‘schepenbank’ werd in 1328 ingesteld.

In 1845 kwamen de zusters penitenten-recollectinen van Etten naar Princenhage. Zij woonden eerst in de oude pastorie (gebouwd in 1635 door pastoor Holthuysen). In 1877 liet het kerkbestuur een nieuw klooster bouwen, dat in de jaren zeventig is afgebroken.

- Verhalen over de geschiedenis van Princenhage op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

- In 1998 heeft het dorp het 800-jarig bestaan gevierd. Daar past echter wel een kanttekening bij. Ca. 1198 is het jaar van een document waarin de plaatsnaam Haga voor het eerst voorkomt. Echter het grondgebied is al veel langer bewoond geweest. Voor nadere informatie hierover zie het artikel Princenhage 800 jaar door dr. K.A.H.W. Leenders.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Kontakt Kommissie Princenhage (KKP) is omgezet in een Dorpsraad. De KKP, waarvan bijna alle organisaties in het dorp lid waren, vervulde grotendeels al de functie van dorpsraad. De KKP heeft er succesvol voor geijverd om bij het voormalige dorp officiële (witte) plaatsnaamborden te laten plaatsen, als erkenning van het ‘dorp in de stad’, zoals deze gemeenschap nog steeds wordt gezien, ondanks het feit dat het reeds door de ‘grote stad’ is ingesloten. De tekst ‘dorp in Breda’ staat trouwens ook op de dorpspomp vermeld. De huidige plaatsnaamborden zijn geplaatst in maart 1998. Overigens is een aanvraag tot beschermd dorpsgezicht voor Princenhage in 2011 door het Rijk niet gehonoreerd. Zij vindt dat de bescherming van bijzondere objecten in bestemmingsplannen dient te worden geregeld.

- W van Princenhage is de afgelopen jaren het een en ander veranderd op infrastructureel gebied, in verband met de aanleg van de Hogesnelheidslijn (HSL). Op deze plek kon de HSL, vanwege de snelheid van maar liefst 300 km per uur, de bochten in de "oude" A16 niet volgen. Een grote ruimte tussen de HSL en de A16 zou het gevolg zijn. Er is daarom gekozen voor een verlegging van de A16, zodat op deze manier alsnog wordt ‘gebundeld’.

Dat is logisch en werkt kostenbesparend, omdat de A16 de afgelopen jaren verbreed moest worden (naar twee keer drie rijstroken) en dus toch ‘op de schop’ moest. Als gevolg van deze verlegging is er ruimte ontstaan tussen de ‘infrabundel’ en Princenhage. De gemeente Breda heeft een Structuurvisie Breda-West vastgesteld, waarin onder meer ter hoogte van het dorp wordt uitgegaan van een bedrijventerrein in deze ruimte. Verder is het knooppunt Princeville ook drastisch gereconstrueerd, waardoor een rechtstreekse, ‘verkeerslicht- en fileloze’ aansluiting van de A16 op de A58 is ontstaan.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De Martinuskerk in Princenhage zou er al vóór 1250 geweest zijn, deze wordt echter pas in 1261 expliciet genoemd. “De Martinuskerk bezit een sterk gewijzigde 14e- of vroeg 15e-eeuwse westtoren, een in steen overwelfd koor met zware steunberen en spitsboogramen met natuurstenen profileringen, een dwarspand uit 1499 met rijkere steunberen en sacristie en een schip dat van 1520 tot 1564 gebouwd werd. Dwarspand en schip hebben houten tongewelven. In 1873 brandde de kerk uit. Daarna werd zij naar plannen van P. Cuypers door J. van Langelaar hersteld. De bekapping werd herbouwd, de kerk kreeg nieuwe traceringen en beglazing en de westtoren werd in neogotische vormen verhoogd, waarbij de hoge spits en de hoektorentjes tot stand kwamen. Gelukkig werd het schip ongewijzigd herbouwd.

Wij vinden hier een interessant verlichtingssysteem. De zijbeuken bestaan als het ware uit een reeks kapellen met dwarse tongewelven die de plaatsing van hoge ramen in topgevels mogelijk maken. Hierdoor ontstaat een goede verlichting, behalve in het middenschip. Hier bracht men in de zwikken tussen de scheibogen tudorboogramen aan, een esthetisch minder bevredigende oplossing. P. Cuypers heeft het systeem van dwarse kapellen later toegepast in zijn kerk te Neerbosch (Gelderland), Van Langelaar gebruikte het onder meer in zijn kerk te Hoogerheide. Schip en dwarspand hebben spitstongewelven zonder trekbalken, de profielen van het stenen ribgewelf van het koor lopen teniet op de ronde kolonetten. In de koorsluiting bevindt zich een sluitsteen met het Lam Gods. In de bevloering liggen nog enkele 17e eeuwse zerken” (31).

- De katholieke kerk van Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand in Princenhage, in de volksmond ook wel 'het ledikant', aan het Mgr. Nolensplein in de Heuvel, is in 2011 verbouwd tot multifunctioneel centrum. Ook de pastorie is erbij betrokken. Het kerkgebouw maakt nu deel uit van het Huis van de Heuvel. Een complex van 6000 vierkante meter voor onder meer twee basisscholen, buurthuis De Vlieren, kinderopvang en gymzaal. Er is een soort 'doos in een doos' gebouwd met een compleet nieuwe infrastructuur van licht, water en riolering. De raampartijen van glas-in-lood zijn gerestaureerd. De kerk is in 1952 gebouwd en ontworpen door architect Granpré Molière (Delftse School). Typerend is vooral de vlakke voor- en achtergevel, geïnspireerd op de Byzantijnse architectuur. Het rijksmonument is in 2008 aan de eredienst onttrokken. De parochie is verhuisd naar het pand van de bakker, ook op het plein.

- De imposante Annakerk (hoek Weerijssingel/Haagweg) is in 1997 leeg komen te staan omdat de exploitatie wegens teruglopend kerkbezoek te duur werd. Sloop was een optie, maar dankzij restaurateur, aannemer en bouwbedrijf De Bonth van Hulten uit Nieuwkuijk, die samen met het bisdom Breda een plan maakte om de kerk te behouden, blijft het rijksmonument voor het nageslacht bewaard. De kerk is in 2001 gerestaureerd.

- Molen De Hoop of Korenmolen van Pals is een ronde stenen stellingkorenmolen, dateert uit 1899 en is onttakeld in 1929. Dit rijksmonument telt maar liefst 10 maalzolders en is met 38 meter (en na restauratie met bijna 50 meter hoge wieken) ’s werelds hoogste korenmolen. Het bijbehorende pakhuis in Waaslandse stijl dateert uit 1904. De molen is al jaren hard aan restauratie toe. De restauratie gaat ca. €1 miljoen kosten. Een jonger pakhuis en woning op het terrein zijn in 2000 gesloopt. In plaats daarvan kwamen een dierenartsenpraktijk, een winkel in diervoeders en daarboven een appartement. Na restauratie wordt het magazijn een ontvangstruimte en horecazaak. In de molen zelf is plaats voor tentoonstellingen.

- Het voormalige raadhuis (adres?, red.), dat ook het ‘Oostenrijkse Huis’ wordt genoemd, is in 1997 eigendom geworden van Henk Kroon, die er zijn bedrijf in stadsplattegronden in heeft ondergebracht. Kroon woonde reeds in Princenhage. Het gebouw blijft zijn representatieve functies voor de Princenhaagse gemeenschap behouden: “Sinterklaas en Prins Carnaval zullen hier als vanouds elk jaar op het bordes verschijnen”, aldus Kroon (302). Het van 1792 daterende pand is recentelijk grondig verbouwd. Het raadhuis verloor bij de annexatie van de gemeente door Breda in 1942 zijn officiële status. Officieus is het gebouw, dat vele jaren geleden al in particuliere handen is overgegaan, altijd een centraal punt in de dorpsgemeenschap gebleven.

- Het Bierreclamemuseum van Jan Hemmer in Princenhage is begonnen met een paar bierviltjes. Nu vind je er naast viltjes onder meer een collectie van 850 emaille reclameborden, een oude moutmolen, neonreclames, toogkasten, affiches, duwkarren, brouwerijmachines, spuug- en lekbakken, glazen, etiketten, flessen en asbakken. Tevens hoort er een ouderwetse kroeg bij, dus je hoeft het niet alleen bij kijken te laten…

- Gevelstenen in Princenhage.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Stichting Evenementen Princenhage organiseert door het jaar heen allerlei evenementen, en zet ’t Aogje daarmee op de kaart als een gezellige en aantrekkelijke Bourgondische dorpskern, waar bewoners, ondernemers en verenigingen samen komen en genieten. De stichting wil zo zijn steentje bijdragen aan de Princenhaagse samenleving.

- Vrijmarkt (zondag voor Hemelvaart).

- Wandelsportvereniging Telstars organiseert op een zondag in juni de Bossentocht. Je kunt kiezen uit de afstanden 30 en 40 kilometer. De start is bij café ’t Aogje. Inlichtingen: tel. 076-5151922.

- Avondvierdaagse (jui).

- De Internationale Kennedymars (Breda-Brecht-Breda) is op een zaterdag en zondag in augustus. De totale lengte van deze wandeltocht is 80 kilometer. De start is bij café ’t Aogje. Inlichtingen: tel. 076-5143343.

- De Tien van 't Aogje (hardloopevenement) (september). - Filmpje van De Tien van 't Aogje 2015.

- De Kermis van Princenhage begint op zaterdag voor de eerste zondag in oktober en duurt vier dagen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Princenhage (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Princenhage. - Site van de wijk Heuvel.

- Nieuws: - Wijkblad Princenhage.

- Dorpsraad: - Dorpsraad Princenhage.

- Onderwijs en kinderopvang: - Kinderopvang Bellefleur. - Kinderopvang Kindergarden. - Kinderopvang Prinsjeshof.

- Jeugd: - Scouting Sint Martinus.

- Muziek: - Jongerenkoor.

- Sport: - Badmintonvereniging. - Tennispark.

Reactie toevoegen