Oudezijl

Plaats
Buurtschap
Oldambt
Oldambt
Groningen

oudezijl_straatnaambord.jpg

De buurtschap Oudezijl is ter plekke niet herkenbaar aan plaatsnaamborden, want die luiden Bad Nieuweschans, omdat de buurtschap tegenwoordig binnen de bebouwde kom van dat dorp ligt. Gelukkig is het nog wel herkenbaar aan de straatnaambordjes Oudezijl.

De buurtschap Oudezijl is ter plekke niet herkenbaar aan plaatsnaamborden, want die luiden Bad Nieuweschans, omdat de buurtschap tegenwoordig binnen de bebouwde kom van dat dorp ligt. Gelukkig is het nog wel herkenbaar aan de straatnaambordjes Oudezijl.

Oudezijl

Terug naar boven

Status

- Oudezijl is een buurtschap in de provincie Groningen, in de streek Oldambt, gemeente Oldambt. T/m 1989 grotendeels gemeente Nieuweschans, deels gemeente Beerta. In 1990 over naar gemeente Reiderland, in 2010 over naar gemeente Oldambt.

- De buurtschap Oudezijl is topografisch gezien in verschillende opzichten een bijzonder geval. Zo betreft de buurtschap het hele gebied W van de Westerwoldse Aa, maar in 1978, bij het ontstaan van ons huidige postcodesysteem, heeft alleen de gemeente Beerta voor haar deel van de buurtschap een eigen postcode (9691) en plaatsnaam aangevraagd, en de gemeente Nieuweschans niet. Gevolg daarvan is dat het vanouds Beertster deel sindsdien en nog altijd een formele woonplaats is met de naam Oudezijl, en het Nieuweschanster deel voor de postadressen 'in' Bad Nieuweschans ligt.

- Het voorheen gemeente Beerta-se deel en daarmee het formele woonplaats-deel met de naam Oudezijl, betreft het W deel van de gelijknamige weg, huisnrs. 1-101, t/m het N zijweggetje langs de Westerwoldse Aa (met huisnrs. 55 en hoger, = 7 woonhuizen plus een 5-tal woonarken en -schepen). Dit zijweggetje wordt blijkens deze pagina in de volksmond 't Laantje genoemd. Het O deel - het vanouds al Nieuweschanster deel - aan de straatnaam Oudezijl begint opnieuw te nummeren (huisnrs. 1-13 en 2-14).

- Om het nog ingewikkelder te maken: tegenwoordig laat de gemeente heel Oudezijl gemakshalve binnen de bebouwde kom van Bad Nieuweschans vallen. Waardoor je nu de curieuze situatie hebt dat formele woonplaats A (het vanouds Beertster deel van Oudezijl) binnen de bebouwde kom van formele woonplaats B (Bad Nieuweschans) ligt. Geografisch gezien kan een woonplaats (buurtschap of dorp) eigenlijk niet binnen de bebouwde kom van een andere woonplaats liggen. Dan wordt het in principe een buurt of wijk van het grotere geheel van het dorp of de stad.

Maar in dit geval, gezien de kern Oudezijl door de Westerwoldse Aa gescheiden blijft van de kern Bad Nieuweschans, én deels nog altijd een formele woonplaats is voor de postadressen, én de plaatsnaam ter plekke nog 'leeft', vinden wij al met al Oudezijl nog wel als buurtschap te kwalificeren. In het ideale geval had men hetzij de buurtschap en dus plaats(naam) een eigen bebouwde kom met die naam toegekend en het ook voor de adressen helemaal die naam gegeven, hetzij er bebouwde kom met de naam Bad Nieuweschans van gemaakt, en ook voor de postadressen alles die plaatsnaam gegeven. Maar we kunnen ons voorstellen dat men uit pragmatische overwegingen (kosten, administratieve procedures) de situatie laat zoals die is.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1781 Seven Caspelen of de oude Zijl, 1840 Oude(-)Zijl, 1846 Oudezijl.

Naamsverklaring
Betekent 'oude sluis'.(1) Zie hiervoor verder bij Geschiedenis.

Terug naar boven

Ligging

De buurtschap Oudezijl ligt rond de gelijknamige weg en de wegen Verlengde Hoofdstraat en Stationsstraat, W van de kern van Bad Nieuweschans, W van de Westerwoldse Aa. Het vanouds Beertster deel van de buurtschap staat op Google Maps benoemd als Oudezijl B, waarbij de B naar wij aannemen staat voor 'Beerta'. Als straatnaam in het postcodeboek en de gemeentelijke basisregistraties (BAG) staat dat achtervoegsel er echter niet achter.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de buurtschap Oudezijl 13 huizen met 75 inwoners onder de gemeente Nieuweschans, en 7 huizen met 52 inwoners onder de gemeente Beerta. Tegenwoordig heeft de buurtschap ca. 20 huizen en een 5-tal woonschepen in het voorheen Beertase deel (het formele woonplaats-deel dus) en ca. 10 huizen aan de weg Oudezijl in Bad Nieuweschans en idem ca. 15 huizen aan de Verlengde Hoofdstraat en ca. 12 huizen aan de Stationsstraat. Totaal dus ca. 60 huizen met ca.150 inwoners. Met dien verstande dat dit hele gebied ter plekke tegenwoordig dus deel uitmaakt van de bebouwde kom van Nieuweschans (hoewel het door de ligging W van de Westerwoldse Aa natuurlijk fysiek altijd los van de kern van Bad Nieuweschans blijft liggen).

Terug naar boven

Geschiedenis

In 1628 wordt op de punt van de Lange Akkeren, een hogergelegen kleistrook in de Dollardboezem, de Nieuwe Schans aangelegd. De sluis op de Dollard ligt dan aan het eind van de Voorstraat. De uitwatering van de Westerwoldse Aa is destijds bij Oudeschans. In 1657 komt de afsluiting tot stand van de oostelijke Dollardboezem door de aanleg van de Stockhornsterdijk, ook wel Schanskerdijk genoemd, gelegen tussen Drieborg en Nieuweschans. Tot 1669 kruist de loop van de Westerwoldse Aa deze zeedijk, ongeveer waar thans het Laantje begint. Daar lag de zeesluis, Aa-zijl genaamd.

In 1661 geeft de stad Groningen opdracht om een nieuw kanaal te graven vanaf de 'Tuutjeshut' tot aan Nieuweschans. Door het graven van dit kanaaltje ontstaat de bocht in de Westerwoldse Aa. In dit kanaal wordt een tweede afwateringssluis aangelegd nl. de Vierkarspelenzijl. In 1669 schijnen bij een stormvloed zowel de Aa-zijl als de Vierkarspelenzijl te zijn weggespoeld. De oorspronkelijke loop van de Westerwoldse Aa, de Oude Aa, wordt dan gedempt. Zeer waarschijnlijk is zo het Laantje ontstaan. In 1690 wordt de Tienkarspelenzijl aangelegd op de plaats van de weggespoelde Vierkarspelenzijl.

Door de sterke aanslijking van de Dollard wordt in 1696 de Kroonpolder aangelegd en in 1706 de Christiaan Eberhardpolder. Na het onstaan van de Linteloo-polder, moet een nieuwe sluis worden aangelegd nl. de Generaliteitszijl of de Statenzijlenfort. De totstandkoming van de Statenzijl (= Oude Statenzijl) heeft tot gevolg dat de Tienkarspelenzijl een binnenzijl wordt, die sindsdien als Oudezijl wordt aangeduid. Deze sluis heeft een belangrijke rol gespeeld in de verdediging van de oostgrens van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, ook wel de Verenigde Provinciën genoemd (1588-1795). In 1829 wordt deze 'Oudezijl' opgeruimd, maar de naam blijft behouden als nederzettingsnaam voor bebouwde omgeving.

In het kanaal komt een draaibrug. In 1827 is aan de Westerwoldse Aa, bij de Helling, een grote Rijkswatermolen gebouwd. Door de verdere ontmanteling van de vesting - bij Koninklijk Besluit van 8 augustus 1870 is bepaald dat de vesting Nieuweschans zou worden opgeheven - komt er in de loop van de 19e en begin 20e eeuw steeds meer bebouwing met bijbehorende nieuwe straatnamen. (bron en voor nadere informattie zie: de site Oudezijl Memories, een gezamenlijke productie van Stichting Vrienden van de Nieuwe Schans en een aantal mensen die hun jeugd hebben doorgebracht en/of geboren zijn op de Oudezijl. Je vindt er uitvoerige geschiedenissen van alle aspecten van deze kleine maar door de eeuwen heen altijd bedrijvige buurtschap, in tekst en beeld)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De Oude Remise (Oudezijl 1, bij het station) is een rijksmonument uit 1877. Het is een voormalige locomotievenloods die plaats bood aan 12 locomotieven. In 1935 is de loods als zodanig buiten gebruik gesteld. Later heeft de loods o.a. nog gefungeerd als busgarage en graanopslagplaats. Tegenwoordig huisvest het complex - na de afgelopen jaren nog diverse andere bestemmingen te hebben gehad, w.o. museum De Graanrepubliek en Grand Café & Culturele Pleisterplaats De Oude Remise - de Stichting Bruisend Bad Nieuweschans en het Archeologisch Informatiepunt (AIP) Dollardboezem. AIP’s (waarvan er 5 zijn in de provincie Groningen) zijn kleinschalige en laagdrempelige bezoekerscentra die vertellen over de ontstaansgeschiedenis van het Groninger kustgebied. Het AIP in Oudezijl verhaalt over de roerige geschiedenis van het landschap in het Dollardgebied.

- Ook het bij de Oude Remise gelegen bedieningsgebouwtje van de spoorbrug uit ca. 1930 is een rijksmonument.

- Het 3e rijksmonument in Oudezijl is de voormalige graansilo uit ca. 1946, in een aan de Delftse School verwante stijl (bij Verlengde Hoofdstraat 1). Alle rijksmonumenten liggen in het vanouds Nieuweschanster deel. Het vanouds Beertase deel heeft geen rijksmonumenten.

Terug naar boven

Beeld

- Ina van Keulen-Schuiling heeft een mooi filmpje gemaakt met oude ansichtkaarten en foto's van Oudezijl, waarbij tegelijkertijd het lied 'Het Dorp' van Wim Sonneveld ten gehore wordt gebracht. Let op de synchronie tussen beeld en muziek.

- Filmpje van Oudezijl anno 1965.

Terug naar boven

Links

- Station Bad Nieuweschans ligt op grondgebied van Oudezijl.

Reacties

(4)

Is niet elders, op diverse plekken op Plaatsengids.nl, opgemerkt, dat als een buurtschap (of anderssoortige woonplaats, zoals een dorp) eenmaal binnen de kom van een andere woonplaats komt te liggen, zoals in dit geval, dat er dan sprake gaat zijn van een buurt, wijk of deel van die andere woonplaats, in plaats van het blijven bestaan van de oorspronkelijke, apart liggende buurtschap, althans in formele zin? Is er zo bezien formeel nog wel sprake van een buurtschap Oudezijl, hoewel als kern nog wel degelijk als zodanig te herkennen, of heb ik het nou niet goed begrepen? Het zal ook wel niet voor niets zijn dat in dit kader in dit artikel de term "gemakshalve" wordt gebruikt. Je zou bijna gaan vermoeden dat het wat te maken heeft met de aspiraties van de gemeente Oldambt ten aanzien van het nieuw gecreëerde kuuroord "Bad" Nieuweschans! Je moet toch wat als gemeente binnen een krimpregio, nietwaar? ;)

Tja als een gemeente niet eenduidig is, is het voor mij lastig/onmogelijk om dat wél te zijn. Ik kan dan niet anders dan alle nuances zo goed mogelijk toelichten. In dit geval is het beide 'waar' ('plaats of geen plaats'), want beide factoren zijn even 'formeel': op de formele plaatsnaamborden ter plekke staat de plaatsnaam Bad Nieuweschans, en in het al even formele postcodeboek/BAG staat, in ieder geval voor het W deel, de plaatsnaam Oudezijl. Vandaar termen als gemakshalve etc. Ik heb de diverse bijzonderheden van deze casus hierboven nog wat verder uitgewerkt.

In aanvulling op wat ik hiervoor schreef, realiseer ik mij nu ook dat het treinstation Bad Nieuweschans in Oudezijl ligt. Heeft er vast ook nog wat mee te maken. Je wilt als mondain kuuroordbezoeker natuurlijk niet aankomen in een "buurtschapje" van het kuuroord! :)

Daar zit wat in. Anderzijds is dat voor de post altijd wel Nieuweschans geweest. Als gemeente zou ik in een geval als dit blauwe borden Bad Nieuweschans plaatsen met een wit bordje Oudezijl eronder voor het gebied W van de Westerwoldse Aa, dan doe je aan iedereen recht. Iets zoals dit: http://borden.plaatsengids.nl/pgemLingewaal.html#qherwbe

Reactie toevoegen