Oud Gastel

Plaats
Dorp
Halderberge
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

oud gastel dorpsstraat 1918 [640x480].jpg

Oud Gastel Dorpsstraat 1918

Oud Gastel Dorpsstraat 1918

oud_gastel_nh_kerk_kw_640x480_2.jpg

Oud Gastel, Hervormde kerk uit 1811

Oud Gastel, Hervormde kerk uit 1811

NB gemeente Oud en Nieuw Gastel in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Oud en Nieuw Gastel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Oud en Nieuw Gastel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Oud Gastel

Terug naar boven

Status

- Oud Gastel is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Halderberge. T/m 1996 gemeente Oud en Nieuw Gastel.

- Onder het dorp Oud Gastel vallen ook de buurtschappen Gastelsveer, Heinsberg, Kuivezand, Nieuwenberg (deels), Schans en Stoof. Dit zijn 6 buurtschappen in totaal. Ook voor de recent afgebroken buurtschap Kapelberg, die grotendeels onder Oud Gastel viel, hebben wij een pagina aangemaakt.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving
Met of zonder streepje, that´s the question...
Met de komst van de nieuwe plaatsnaamborden in verband met de herindeling in 1997 is het streepje tussen Oud en Gastel definitief verdwenen. “Een berucht streepje. In de jaren zestig wijdde de Gastelse gemeenteraad er zelfs een hele raadsvergadering aan. Men wilde een eind maken aan alle dubbele schrijfwijzen. Eén van de vroede vaderen uit die tijd trok de vergelijking met Etten-Leur. ‘Daar kwamen Etten en Leur samen met een streepje. Nou ken ik wel Gastel, maar van het gehucht Oud heb ik hier nog nooit gehoord.’ Een ander deed er een schepje bovenop door ook de naam van Nieuw Gastel te willen verwijderen, ‘want waar ligt dat in hemelsnaam?’ Een derde stelde plagend voor het koppelteken voortaan maar tussen Gas en stel te plaatsen, maar voor een oud fornuis wilde niemand doorgaan” (528). De oude borden zijn voorlopig opgeslagen. “Je weet nooit voor welke mooie doeleinden ze nog eens gebruikt kunnen worden”, aldus wethouder C. Pertijs, “in elk geval niet om oude raadsdiscussies nog eens over te doen.”

Inwoners
Inwoners van Oud Gastel heten Gastelaren.

Oudere schrijfwijzen
Oud Gastel heette vroeger Gastel op Zoom, naar de hoge rand (zoom) van Noord-Brabant langs de Westerschelde.

Naamsverklaring
“Er is weleens verondersteld dat de naam Gastel afgeleid zou zijn van het Latijnse woord castellum (kasteel, burcht). In dat geval zou het bestaan van de plaats terug te voeren moeten zijn naar een periode waarin nog Latijnse namen werden gegeven, dus enkele eeuwen vóór de 12e eeuw. Vanwege het ontbreken echter van oudheidkundige resten uit de vroege middeleeuwen die op bewoning zouden kunnen wijzen, moeten we deze veronderstelling als niet serieus beschouwen. Minder ver gezocht en waarschijnlijk meer reëel is de verklaring dat deze typisch Brabantse toponiem Gastel of Gestel een samenstelling is van geest (zandgrond) en lo (bos).

Voorzover nu bekend, is de bewoning van Gastel in de tweede helft van de 13e eeuw begonnen. De Heer van Breda aan wie het gebied van West-Brabant behoorde, heeft zijn nieuwe landen bevolkt met mensen uit zijn andere heerlijkheden, en kopers van de gronden lieten mensen van elders komen om deze te ontginnen en te exploiteren. Deze mensen kwamen uit Brabant en Vlaanderen. Migratie vanuit Holland kwam in die periode praktisch niet voor. Waarschijnlijk namen de kolonisten plaatsnamen uit hun eigen streek mee naar hun nieuwe oorden, vooral als zij in groepsverband emigreerden. Het gaf hun toch nog een beetje een ‘thuis’gevoel. De naam Gastel is dan niet zo merkwaardig, want in België is wel een 5-tal Gastels bekend en ook in onze provincie kennen we verschillende plaatsnamen met de naam Gastel of Gestel. Zeer waarschijnlijk is Gastel een importnaam. Wanneer in die oorspronkelijke plaats een kasteel heeft gestaan, zou de naam indirect van castellum kunnen zijn afgeleid, maar ook van geest-lo” (aldus R.C.M. Jacobs in (45)).

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Oud Gastel 't Vastelaovedzottelaand.

Terug naar boven

Ligging

Oud Gastel ligt N van Roosendaal, W van Oudenbosch.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Oud Gastel 100 huizen met 581 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 3.000 huizen met ca. 7.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

“In het jaar 1275 wordt Gastel voor de eerste maal genoemd in de geschreven bronnen. In dat jaar schenken Arnold van Leuven, Heer van Breda, en zijn vrouw Elisabeth aan de Cisterciënzerabdij Sint Bernard op de Schelde de novale (nieuwe) tienden aan de parochie van ‘Gestele’. De abdij krijgt het recht er een pastoor aan te stellen. Het gevolg is dat de al aanwezige priester, waarschijnlijk aangesteld door Arnold van Leuven, ergens anders zijn ambt kan gaan uitoefenen. De medewerking van de abdij wordt verder gevraagd om het land van Gastel verder te ontginnen en te exploiteren. De oudste geschiedenis van Gastel is een geschiedenis van de parochie.

Gastel behoort tot 1287 tot het Land van Breda. Na het overlijden van Arnold van Leuven komt het in gemeenschappelijk bezit van de Heren van Breda en Bergen op Zoom. Dit duurt tot 1458, als het geheel onder het Land van Bergen op Zoom komt te vallen, dat in 1533 wordt verheven tot Markiezaat. Gastel groeit als het latere Oud Gastel uit tot de grootste bewoningskern van Oud en Nieuw Gastel” (aldus A.G.H. van Aken en P. Musters in (45)).

Gastel wordt reeds in 1276 een zelfstandige parochie, met als patroonheilige Sint Laurentius. Na de Vrede van Munster in 1648 nemen de protestanten de kerk en pastorie in beslag. In 1649 krijgen ze al een predikant. In 1685 verrijst er voor de katholieken een schuurkerk aan de Meir*1. Pas in 1799 krijgen de katholieken hun oude kerk weer terug. De Nederlands Hervormden bouwen in 1809 hun eigen kerk aan de Dorpsstraat.

In 1296 is in Gastel voor het eerst sprake van een eigen schepenbank. In 1811 verdwijnen de lokale schepenbanken door de invoering van een nieuwe rechterlijke organisatie met gerechtshoven, arrondissementsrechtbanken en kantongerechten.

Wat wij tegenwoordig het Land van Gastel noemen, heet oorspronkelijk Land van Halderberge. “Daarbij zij aangemerkt, dat het gebruik van de term land in de betekenis van een besloten gebied dat aan een bepaald gezag is onderworpen, er in beide gevallen door historici later is opgeplakt. De benaming Goed van Halderberge*2 komt meer overeen met de historische waarheid van Sinterklaas 1298. Maar eigenlijk zijn de begrippen land, goed en landgoed synoniem, want ze betekenen alle drie ‘grondbezit, waarop iemand rechten heeft’” (aldus drs. W.C.M. van Oosterhout in (40)).

Oud Gastel ligt op zandgrond en is daardoor behouden gebleven in tegenstelling tot het voormalige dorp Nieuw Gastel, dat in (lagergelegen) kleigebied lag en al snel na zijn ontstaan in de 16e eeuw door overstromingen verloren is gegaan.

In 1747 wordt Bergen op Zoom door de Fransen belegerd. Ook Oud Gastel merkt hier de gevolgen van: ‘vreemde’ militairen worden ingekwartierd en de bevolking moet veel vee en foerage afstaan aan de Fransen. Er verrijst een veldschans, Fort Willem, aan de Gastelsedijk West. Dit was een onderdeel van de linie om de Fransen tegen te houden. Ook in 1914-1918 tijdens de Eerste Wereldoorlog, worden er in het kader van de mobilisatie militairen in het dorp ingekwartierd. Tevens vinden talrijke Belgische vluchtelingen onderdak in het dorp. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt Oud Gastel op 30 oktober 1944 bevrijd.

Beetwortelsuikerfabriek Sint Antoine in Oud Gastel heeft gefunctioneerd van 1890 tot 1934. Voor het personeel worden huizen gebouwd aan de Sint Antoinedijk; twee grote panden voor de directie, een aantal iets kleinere voor het kantoorpersoneel (beide nog aanwezig) en daartussen en aan de overkant kleine arbeiderswoningen (die zijn inmiddels verdwenen).

Oud Gastel heeft ook een ziekenhuis gehad (later Rooms Katholiek Schippersinternaat). Het pand, gesticht in 1863 in opdracht van het toenmalige rooms-katholiek Parochieel Armbestuur, stond aan de Veerkensweg en is in 1988 afgebroken. Het enige dat er nog van resteert is de gevelsteen die bewaard wordt in het heemkundemuseum. Oorspronkelijk was het een gesticht dat op de eerste plaats diende voor de opvang van zieken, armen, bejaarden en wezen van de Gastelse dorpsgemeenschap. “Het werd beheerd door de zusters van Charitas uit Steenbergen. Hun moederhuis werd later verplaatst naar Roosendaal. Naast de eerdergenoemde verzorgende taken hielden de zusters zich bezig met het geven van godsdienstonderwijs, onderwijs in vrouwelijke handwerken en ze hielden een bewaarschool. Die taak werd in 1901 door de zusters van ’t Withof in Etten overgenomen, toen er naast de kerk een bijzondere, lagere meisjesschool, een naaischool en een bewaarschool werden opgericht. Dit was de latere Bernardusschool.

In 1926 is het gesticht uitgebreid met een complete ziekenafdeling, annex operatiekamer. In 1936 wordt de oude kapel van 1868 afgebroken en een nieuwe gebouwd, die er nog steeds staat. Op de plaats van de oude vleugel wordt een nieuwe vleugel aangebouwd” (40). In 1954 zijn de zusters vertrokken en wordt het ziekenhuis opgeheven. In de oostvleugel wordt een schippersinternaat gehuisvest. In 1957 wordt er een schippersschool aangebouwd (het pand van de huidige bibliotheek). Schippersschool en -internaat zijn in 1983 opgeheven. Een bootje boven de zijdeur van de bibliotheek is de laatste herinnering in Oud Gastel aan de 30-jarige periode met schipperskinderen. De schipperskinderen van weleer hangen nog steeds sterk aan elkaar. Vandaar dat men eens in de 5 jaar een reünie organiseert.

*1 Zie verder bij Stoof.
*2 In de akte van 1298 - zie bij Halderberge - is sprake van ‘de goede bi Halderberge’.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Oud Gastel, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring Het Land van Gastel is opgericht in 1980. De vereniging bestudeert en onderzoekt het dorp Oud Gastel en zijn (vroegere) inwoners op elk gebied dat onder heemkunde valt; wekt in brede kring belangstelling voor de geschiedenis van het dorp en zijn bevolking; ijvert voor het behoud van het eigen karakter en de schoonheid van het dorp en zijn omgeving. Zie ook de reportage van Halderberge TV over Heemkundekring Het Land van Gastel, waarin zij in tekst en beeld vertelt waarmee de vereniging zich zoal bezighoudt.

- Dorpsmuseum In de Drie Snoeken wordt beheerd door Heemkundekring Het Land van Gastel. Het is een voormalig café annex danszaal en dateert uit circa 1820.

- Historische geografie van de voormalige gemeente Oud en Nieuw Gastel.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In Oud Gastel Noord worden vanaf 2016 150 nieuwbouwwoningen gerealiseerd (in het gebied omsloten door de Oudendijk, Rijpersweg en Willem Alexanderstraat). De wegen aldaar gaan Maximalaan en Prinsessenlaan heten.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Oud Gastel heeft 18 rijksmonumenten.

- Oud Gastel heeft 51 gemeentelijke monumenten.

- De Sint Laurentiuskerk (Kerkstraat 3) is in 1907 herbouwd door prof. ir. G. van Swaaij en bevat een rijk neogotisch interieur met altaren, glas-in-loodramen, meubelen en polychrome beschilderingen. De vorige kerk, uit de 15e eeuw, was veel te klein geworden. Die ging in 1905 tegen de vlakte. Om de leemte tussen het afbreken van de oude en de bouw van de nieuwe kerk op te vullen, heeft er van 1905 tot 1907 een houten noodkerk gestaan aan de Veerkensweg. De 68 meter hoge toren dateert nog uit de 15e eeuw. De kerk maakt tegenwoordig deel uit van de gemeente-brede H. Bernardusparochie.

- De Hervormde kerk van Oud Gastel (Dorpsstraat 13) is een classicistisch zaalkerkje in de zogenoemde Waterstaatsstijl. Het dateert uit 1811 en is een geschenk van koning Lodewijk Napoleon. Na een restauratie in 1960 is de kerk in 2000 wederom gerestaureerd. Naast de renovatie van het exterieur, die is uitgevoerd door aannemer Van Agtmaal, is het interieur onder handen genomen door de Gastelse oud-meubelmaker Van der Zee, die de kerkbanken heeft opgeknapt en een nieuwe preekstoel en kruis heeft gemaakt. De pastorie is gebouwd in 1861.

- Het voormalige gemeentehuis (adres?, red.) dat in 1889 als pastorie is gebouwd en tot 1978 als zodanig in gebruik was, is in 1998 verbouwd tot appartementencomplex. De voorgevel is behouden gebleven.

- In het pand Kerkstraat 2, recht tegenover de RK kerk, bevindt zich een gevelsteen met een nogal spottende tekst. Het pand was eerst pastorie en later vuurwachtershuis van de toen tegenover liggende vuurtoren, later omgetoverd tot kerktoren. In 1662 bracht men de gevelsteen aan en de tekst daarvan luidt, vertaald in het huidige Nederlands: ‘Als de herders het ambt van wolven willen hanteren, wie zal er dan de arme schapen regeren?’ Deze tekst slaat op de pastoor uit die tijd, die zich meer met plaatselijke politiek bezighield dan met zielzorg. Of de kritiek van de parochianen geholpen heeft, vermeldt de historie niet. (26)

- Tot 1942 hebben er twee hoge, hardstenen pompen op de Markt in Oud Gastel gestaan. Eén stond er aan de zuidzijde tegenover het oude raadhuis. De andere bevond zich aan de noordzijde van de Markt. Ze waren er geplaatst rond 1725 en leverden gedurende twee eeuwen uitstekend en smaakvol drinkwater. Er waren grote welputten bij gegraven en het gebruik ervan verminderde, toen de inwoners zelf een wel- of regenput tot hun beschikking kregen. Na de aanleg van het waterleidingnet in 1924 bleven de pompen werkloos staan. In 1942 werd de noordelijke pomp vernield en enkele jaren later de andere” (40). In 1985 is een replica geplaatst nabij de plaats van de noordpomp, voorzien van een fraaie entourage met zitbanken.

- Mr. Henri Mastboom (1907-1999) was de laatste telg uit dit voorname Gastelse geslacht. Het monumentale herenhuis van de familie, het Mastboomhuis uit 1874, is te bezichtigen. U kunt dan met eigen ogen zien hoe de Mastbooms hebben geleefd, in de fraai ingerichte stijlkamers. De woning is destijds gebouwd als ambtswoning voor burgemeester Henricus Mastboom, de grootvader van mr. Henri.

- Mariakapellen in Oud Gastel.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Vrijwilligersorganisatie 't Veerke organiseert door het jaar heen allerlei evenementen en activiteiten in Oud Gastel, Stampersgat e.o., ter verhoging van de levendigheid en leefbaarheid.

- Carnaval. - Stichting Karnaval De Vastelaovedzotte (VAZ) is de overkoepelende organisatie voor het carnavalsfeest in Vastelaovedzottelaand (= de naam van Oud Gastel in de carnavalstijd).

- Vlietloop (rond de Markt, op Koningsdag).

- Pulling Gastel (mei). Tractorpulling, Trekkertrek of Truckpulling is sinds eind jaren zeventig over komen waaien vanuit Amerika. Tractoren en/of trucks proberen een sleepwagen te verplaatsen over een baan van 100 meter. Er zijn allerlei klassen. De vermogens liggen tussen de 35 pk bij de lichtste standaard tractoren tot rond de 350 pk bij de zwaarste modellen. Bij de sportklassen lopen deze vermogens op vanaf 175 pk bij de lichtste sportklassen tot wel 1000 pk bij de 4,5 ton Megasport. Bij de trucks gaat dit nog een stapje hoger omdat daar grotere motoren in liggen, die komen soms wel tot 1500 pk. Spektakel genoeg dus.

- Braderie (weekend in juni).

- Sfeerpop (weekend in juni, in 2018 voor de 4e keer).

- Eind juni organiseert werkgroep Sport ´t Veerke de Tridaagse. Deze triatlon heeft een recreatief karakter want de drie sporten worden, zoals de naam al suggereert, afgelegd over drie dagen.

- West-Brabant Triatlon (begin juli).
Voor nadere informatie over de bovenvermelde sportieve evenementen kun je terecht bij Werkgroep Sport 't Veerke.

- Kermis (augustus) met wiptoernooi. Op kermismaandag (augustus) wordt er naar hartelust gewipt door de Gastelse Wipclub (opgericht in 1980). De club is een schutterij en beoefent het handboogschieten. De term ‘wippen’ heeft te maken met de 26 meter hoge mast (wip), die bij deze sport een rol speelt. Er wordt weinig gewipt in de wereld. Alleen in Noord-Frankrijk, België, een deel van Zeeland en dus in Oud Gastel wordt deze sport beoefend. Het gebruikelijke handboogschieten is namelijk horizontaal, op een bord, en niet zoals hier schieten op pluimpjes op een 26 meter hoge wip.

- Of het Bunderfeest (weekend in oktober) in de toekomst nog georganiseerd wordt, is anno 2016 nog onzeker. Er wordt nog naar een passende alternatieve locatie gezocht.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Op de Facebookpagina 'Winkelcentrum Oud Gastel' vind je actuele informatie over de winkels van de Gastelse Ondernemersvereniging (GOV) en over de activiteiten die zij organiseren.

- Zwembad Blankershove.

- Ommetje door Oud Gastel (3 km).

- Tot 1995 was het 23 ha grote Gastels Laag, W van Halderberge, nabij de Heinsbergsestraat, een gebied met weilanden, dat vooral in de winter en het voorjaar veel te lijden had van wateroverlast. Het bestond dan ook voornamelijk uit weidegrond en werd gebruikt voor veeteelt. Het gebied is in dat jaar in het kader van de ruilverkaveling als natuurgebied aangewezen. Het door Staatsbosbeheer beheerde gebied ligt in een overgangsgebied van zand naar klei op veen. De bodem bestaat uit ‘moerige’ gronden waar kalk en ijzerrijk kwelwater aan de oppervlakte komen.

De bodem is inmiddels begroeid en staat onder water. Door afgravingen (12 hectare, tot 60 centimeter onder NAP) die tot doel hebben een voor de natuur drassige situatie te scheppen, is de waterhuishouding verbeterd. Daardoor wordt de groei van voor Nederland zeldzame planten zoals Spaanse ruiter, tandjesgras, blauwe zegge, dwerghegge, grote ratelaar en moerasaardbei bevorderd. De zeeaster bewijst dat de kustlijn eertijds tot hier kwam. Na één groeiseizoen zijn er destijds al 180 soorten planten geteld. Door het gebied voert een 1.200 meter lang Laarzenpad. - Artikel over de ontwikkeling van natuurgebied Gastels Laag in De Stem d.d. 6-9-1997. - Studie van dr. K.A.H.W. Leenders 'Landschapsgeschiedenis van het Gastels Laag'.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Oud Gastel van Kees Wittenbols. Zie onderaan de pagina ook deel 2 en 3.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Oud Gastel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws uit Oud Gastel in BN/De Stem.

- Onderwijs en kinderopvang: - In juli 2017 is aan de Schoolstraat in Oud Gastel de nieuwe multifunctionele accommodatie Futura opgeleverd. Het complex biedt onderdak aan Basisschool TaLente (een fusie van de in 1900 opgerichte Sint Bernardusschool, aanvankelijk een meisjesschool met zusters van de Congregatie van Etten voor de klas, en de in 1921 opgerichte Sint Joannesschool, aanvankelijk een jongensschool met broeders van Scheppers voor de klas), Basisschool De Linde en voetbalvereniging SC Gastel.

- Jeugd en jongeren: - KPJ Oud Gastel organiseert allerlei activiteiten en evenementen voor jongeren (maar ook voor oudere jongeren) door het jaar heen. - Scouting Andriessengroep.

- Muziek: - Harmonie Harvano.

- Sport: - SC Gastel (voetbal) is opgericht in 1933.

Reactie toevoegen