Ophemert

Plaats
Dorp
Neerijnen
Betuwe Tielerwaard
Gelderland

Ophemert.JPG

Mooi ligt daar Ophemert.

Mooi ligt daar Ophemert.

Ophemert. (2).JPG

Een blik op de Sint Maartenkerk in Ophemert.

Een blik op de Sint Maartenkerk in Ophemert.

Ophemert (2).JPG

Het 15de eeuwse kasteel Ophemert.

Het 15de eeuwse kasteel Ophemert.

Ophemert (3).JPG

Detail van kasteel Ophemert.

Detail van kasteel Ophemert.

Ophemert (4).JPG

Het prachtig aan de Waal gelegen dorp Ophemert in het voorjaar.

Het prachtig aan de Waal gelegen dorp Ophemert in het voorjaar.

GL gemeente Ophemert in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Ophemert in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Ophemert in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Ophemert

Terug naar boven

Status

- Ophemert is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe en daarbinnen in de Tielerwaard, gemeente Neerijnen. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1977.

- Wapen van de voormalige gemeente Ophemert.

- Onder het dorp valt ook de buurtschap Hattelaar en een klein deel van de buurtschap Zennewijnen. Oorspronkelijk viel de hele buurtschap Zennewijnen onder de gemeente Ophemert, maar bij de gemeentelijke herindelingen van 1978 in deze regio is het grootste deel van deze buurtschap middels een grenscorrectie naar de gemeente Tiel overgegaan (zie verder bij Statistische gegevens). Vandaag de dag vallen nog slechts ca. 7 panden van Zennewijnen onder Ophemert, waarbij dient te worden aangetekend, dat deze dit alleen in de praktijk doen, want voor de postadressen hebben beide delen van Zennewijnen een eigen plaatsnaam en postcode in het postcodeboek, waarmee Zennewijnen een formele woonplaats is.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Ca. 800-850 kopie 1170-1175 in Hamaritda, 1007 Hameritte, 1028 kopie ca. 1530, kopie 1704 Hamirte, Hemerthe, 1307 Hemert, 1522 Ophemert, 1840 Op-Hemert.

Naamsverklaring
Een afleiding met het verzamelsuffix itja van waarschijnlijk het Oudnederlandse hamar 'steen, rots'. De ontwikkeling van a > e wijst op een ontstaan vóór de 7e eeuw. Onduidelijk is nog hoe de betekenis 'steen, rots' te combineren is met de ligging in het vlakke rivierkleigebied. Vergelijk ook Nederhemert.(1)

Terug naar boven

Ligging

Ophemert ligt ZW van Tiel, ZO van Geldermalsen en grenst in het O aan de Waal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Ophemert 172 huizen met 985 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 140/814 (huizen/inwoners) en buurtschap Zennewijnen 32/171.

- Bij de opheffing van de gemeente Ophemert per 1-1-1978 is zij als volgt verdeeld: naar de nieuwe gemeente Neerijnen 1.360 hectare met 1.415 inwoners en naar de gemeente Tiel 303 hectare met 134 inwoners (dit betrof het grootste deel van de buurtschap Zennewijnen).

- Tegenwoordig heeft het dorp ca. 700 huizen met ca. 1.700 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

In den beginne
Ophemert is ontstaan langs de rivier de Waal. Het exacte ontstaansmoment kennen we niet, maar wel is zeker dat de nederzetting in 850 al bestond (zie ook Wadenoijen). In de middeleeuwen stonden er in het dorp een paar grote, verspreid staande boerderijen waar de knechten en meiden op de zolder woonden. Gaandeweg trokken de ambachtslieden zoals de smid en de bakker naar een centrale plaats en ontstond de dorpskern. Steeds meer kleinere boerderijen werden aan de rand van het dorp gebouwd en de arbeiders bouwden huisjes op gemeenschappelijke grond. Dit was soms in de berm van wegen en soms in het centrale deel van het dorp wat nog in gemeenschappelijk bezit was en waar de kerk ook vóór het jaar 1008 gebouwd is.

Late middeleeuwen
In de 15e eeuw heeft het dorp in grote lijnen de huidige vorm aangenomen. In 1403 is er sprake van het Kasteel van Ophemert ('Een huys ende gesete tot Hemert') wat in bezit was van ridder Van Weerdenborch. Bij het huys hoorde ook een windkorenmolen die aan de Waalbandijk, vlakbij de Molenstraatsestoep gestaan heeft.

19e eeuw
In de 19e eeuw zijn op de Hattelaar door de gemeente een aantal huizen gebouwd die door arbeiders in erfpacht werden genomen. Dit heeft tot een buurtschapje binnen de grenzen van het dorp Ophemert geleid. Daarna is de "rode-pannen-buurt" aan de Akkersestraat gebouwd.

Tweede Wereldoorlog
In de winter van 1944/1945 zijn in Ophemert een groot aantal gebouwen ten prooi gevallen aan uit Dreumel afgevuurde projectielen. De bevrijders zaten aan de andere kant van de Waal en schoten op alles wat de Duitsers als uitkijkpunt zouden kunnen gebruiken. De kerk kreeg meerdere voltreffers te verwerken en ook de nabij gelegen veevoederfabriek van Walco veranderde in een grote puinhoop. Ook de huizen langs de Waalbandijk en de straten daarlangs waren bijna allemaal niet meer bewoonbaar en zijn na de oorlog gesloopt, waarna nieuwe huizen verrezen.

De afgelopen decennia
Na de oorlog ging de gemeente verder met het bouwen van sociale woningen aan de Goossen Janssenstraat en de Gulhofstraat. In de jaren zeventig van de vorige eeuw is de 'appelbuurt' ontwikkeld en momenteel wordt de wijk Beuningen bebouwd. (© hoofdstuk Geschiedenis: Historische Werkgroep Ophemert en Zennewijnen)

Nieuwe Hollandse Waterlinie
Sinds 1815 was Ophemert een belangrijk onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Van iets ten zuiden van Tiel loopt het lnundatiekanaal van de Waal naar de Linge. Als de Lingesluizen bij Asperen werden gesloten en het Waalwater door het kanaal op de Linge werd gebracht, ontstond een grote waterbarrière (nog gebruikt in 1940). Tegenwoordig dient het kanaal om in droge zomers water ten behoeve van de landbouw op de Linge te brengen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Historische Werkgroep Ophemert en Zennewijnen.

- Geschiedenis van (de eigenaren van) de heerlijkheid Ophemert.

- Elementen uit de geschiedenis van Ophemert (naar onderen scrollen op die pagina tot je bij dit dorp komt of zoeken met ctrl-F).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De laatste jaren is de bouw op Beuningen wat minder snel gegaan. Een andere ontwikkeling is het bouwen van een multifunctionele ruimte waar onder andere de school in zal komen. De plaatsing en mogelijke bouw van dit centrum houdt de gemoederen nog bezig. De gemeente Neerijnen blijft ook in Ophemert zoeken naar uitbreidingsmogelijkheden voor bewoning. Mogelijkheid is onder andere ten oosten van de Gulhofstraat.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Ophemert heeft 15 rijksmonumenten.

- Ophemert heeft 7 gemeentelijke monumenten.

- Gevelstenen in Ophemert.

- Vooral door de grote schade die het dorp in de Tweede Wereldoorlog heeft geleden, zijn er niet veel oude monumentale panden meer te bewonderen. Toch is een aantal panden nog zeker het bekijken waard. De Hervormde (PKN) St. Maartenskerk in het centrum en het kasteel van Ophemert aan de Dreef (zie de volgende alinea) zijn de meest in het oog springende panden die het tot rijksmonument hebben gebracht. Als je toch door de Molenstraat komt, dan zie je op huisnummer 9 de voormalige pastorie die net als bijvoorbeeld de boerderijen aan de Kapelstraat 56 en 60 het bekijken waard is. Een laatste pand dat indrukwekkend is, is het rijksmonument De Kapelhof (Waalbandijk 27).

- Kasteel Ophemert komt al voor in 1403, als het door de Hertogen van Gelre in leen wordt gegeven aan het geslacht De Cock. In 1552 wordt het kasteel aangekocht door het geslacht Van Haeften. Anne Margriet van Haeften vermaakt in 1844 de heerlijkheden Ophemert en Zennewijnen aan haar trouwe raadsman baron Mackay, nazaat van één der oudste Schotse clans, wier nazaten het kasteel nog tot in de jaren tachtig van de 20e eeuw bewonen. De huidige vorm van het kasteel dateert uit de 17e eeuw toen het, na beschadiging bij een Franse inval, is verbouwd. In de jaren vijftig is het kasteel in samenwerking met Monumentenzorg gerenoveerd. Tegenwoordig is het kasteel in gebruik voor huwelijken en zakelijke bijeenkomsten.

- In 2010 is de voormalige molen van de dorpspolder Wadenoijen, die daar een blikvanger was langs de A15, verplaatst naar het gebied De Steendert in het dorpsgebied van Ophemert (nabij de Steendertse Uitweg). Voor de aanleidingen hiertoe zie bij Wadenoijen. - Beschrijving en afbeeldingen van de molen van Ophemert voorheen Wadenoijen. - Videoverslag verplaatsing molen Wadenoijen.

- Ter hoogte van Blankenburgsestraat 15a zijn in 2010 vier Stolpersteine geplaatst, ter herdenking aan evenzoveel oorlogsslachtoffers uit Ophemert.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Koningsdag. - Oranje Comité Ophemert.

- Vaderdagmarkt (op een zondag in juni).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Natuurgebied de Steendert, WNW van de dorpskern, is ontwikkeld in het kader van de Ruilverkaveling Avezaath-Ophemert. Er zijn 2 plassen gegraven van respectievelijk 3 en 4 hectare en de oevers van de sloten zijn omgevormd tot natuurvriendelijke oevers, waar veel verschillende soorten planten en dieren zich thuis voelen. Het is een laaggelegen gebied van oude komkleigronden, waar het landschap beleefd kan worden van voor de ruilverkaveling. De Steendert heeft middels dammen en kleppen een eigen waterhuishouding en staat niet in verbinding met de verdere omgeving. De poldermolen uit Wadenoijen is in 2010 verplaatst naar de Steendert, waar hij een maalfunctie krijgt. - IVN afd. West-Betuwe organiseert af en toe een excursie naar dit gebied.

- Uiterwaarden tussen de dijk en de Waal. Daar kun je o.a. een struinroute volgen. - Nadere informatie over struinroutes langs de Waal op de site van Recreatieschap Uit®rwaarde.

- Halverwege de Griendesteeg is een grote waterplas te vinden waar je met een visakte mag vissen.

Terug naar boven

Beeld

- Oude foto's van Ophemert en Zennewijnen.

Terug naar boven

Literatuur

- In 2008 heeft het dorp zijn 1000-jarig bestaan als parochie gevierd. Gelijktijdig vierde de plaatselijke muziekvereniging Euphonia haar 100-jarig bestaan. Speciaal voor de viering van deze beide mijlpalen is het boek 'Ophemert Mijn dorp, ons dorp' uitgegeven. Het luxe boek van 260 pag. geeft een uitgebreide impressie van de historie van het dorp en van het bloeiende verenigingsleven in de afgelopen honderd jaar. Het boek is, evenals het boek 'Ophemert in de Tweede Wereldoorlog', alleen nog incidenteel antiquarisch verkrijgbaar.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Ophemert, met o.a. links naar de lokale verenigingen en ondernemers.

- Nieuws: - In Ophemert verschijnt meerdere keren per jaar 't Hèmers Krantje (via de link ook online te raadplegen), waarin je kunt lezen over activiteiten van de Ophemertse verenigingen.

- Sport: - v.v. Ophemert (voetbal). - Tennisvereniging.

Terug naar boven

Trivia

- Vóór de herindeling van 1978 bestond in Ophemert de gewoonte van het 'groenmaken'. Daags voor de bruiloft werd de oprit van het gemeentehuis met groene takjes belegd, zodat het bruidspaar over een 'loper van groen' naar het raadhuis ging.

Reactie toevoegen