Oisterwijk

Plaats
Dorp en gemeente
Oisterwijk
Hart van Brabant
Noord-Brabant

NB gemeente Oisterwijk in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Oisterwijk in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Oisterwijk in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Oisterwijk

Terug naar boven

Status

- Oisterwijk is een dorp* en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio Hart van Brabant. Het is de hoofdplaats van de gemeente.
* Voor een toelichting hierop, zie het hoofdstuk Statistische gegevens.

- De gemeente Oisterwijk is in 1997 vergroot met gemeente en dorp Moergestel en met de buurtschap Heukelom, die voorheen onder de gemeente Berkel-Enschot viel, en die nu een formele woonplaats is met een eigen postcode (5059). Naast deze kernen omvat de gemeente nog de Moergestelse buurtschappen Broekzijde, Den Opslag (deels), Heikant, Heiligeboom, Heuvelstraat, Hild, Molenakkers, Stokske, Vinkenberg en Zelt en de Oisterwijkse buurtschappen Belvert (deels) en De Logt. In totaal zijn dit 2 dorpen en 13 buurtschappen. Verder ligt het grootste deel van het grote landgoed met boerenhoeven (samen met een deel van de buurtschap) Belvert in deze gemeente.

- Wapen van de gemeente Oisterwijk.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Oisterwijk.

Terug naar boven

Naam

Uitspraak
Veel mensen van buiten deze streek, die deze plaatsnaam niet eerder hebben horen uitspreken, spreken hem uit als Oisterwijk. Begrijpelijk, want zo staat het er immers ook, maar onjuist. Je moet deze plaatsnaam namelijk uitspreken als Oosterwijk. Hoe komt dat? "Deze plaatsnaam betekent eenvoudig 'wijk in het oosten'. De spelling van de lange oo als oi of oe heeft een lange traditie (evenals die van de aa als ae en die van de uu als ue of uy). Tot aan de spelling-Siegenbeek (1804) en in België zelfs tot aan de spelling van De Vries en Te Winkel (1863) waren vormen als oirbaar en doet voor oorbaar en dood heel normaal. Inmiddels komen de i en e niet meer voor als verlengingsteken. De schrijfwijze van eigennamen is echter vaak behoudend. In sommige familienamen en plaatsnamen zijn de oude spellingen gehandhaafd.

Vooral in België vinden we nog veel familienamen met deze oude klinkerspelling, zoals Van Aertselaer. Maar ook in Nederland komen dergelijke vormen voor: Taets van Amerongen, Beelaerts van Blokland. In België vinden we dergelijke vormen niet meer in plaatsnamen, maar in Nederland nog wel: niet alleen bij Oisterwijk, maar ook bij Oirschot en Goirle." Aldus de Taalunie op Taaladvies.net.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Oisterwijk grenst in het W aan de A65 en Berkel-Enschot, in het N aan Udenhout, Biezenmortel en Haaren, in het O aan Natuurreservaat Kampina (dat ook deels binnen de gemeente ligt), Boxtel, Lennisheuvel en Spoordonk, in het Z aan Haghorst en Biest-Houtakker en in het ZW aan Safaripark Beekse Bergen en buitengebied van de stad Tilburg, en ligt O en NO van Goirle, O van Tilburg, ZW van Vught, NW van Oirschot en Best en NO van Hilvarenbeek. De A58 loopt door het Z van de gemeente, van W naar ZO; het Knooppunt De Baars (A58/A65) ligt direct W van de gemeente. De hoofdplaats ligt N in de gemeente.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Oisterwijk 263 huizen met 2.040 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp* 195/1.560 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Kerkhoven 30/192, De Logt 5/46, Balsvoort 2/17, Hondsberg 4/37, Kleine Heide 12/67, 't Spijk 4/34 en Klein Oisterwijk 11/87. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 10.300 huizen met ca. 25.500 inwoners, het gelijknamige dorp heeft tegenwoordig ca. 7.800 huizen met circa 19.500 inwoners.
* De plaats heeft in 1212 weliswaar stadsrechten verkregen, maar de gemeente noemt haar hoofdplaats in de Volkstelling van 1840 zelf een dorp. Gezien de grootte in die tijd ook wel begrijpelijk. Dat impliceert dat de plaats nooit werkelijk tot een stad is ontwikkeld, dan wel dat zij zich op enig later moment weer als dorp is gaan beschouwen. Ook de VVV spreekt van "dorpskern", dus kennelijk is 'dorp' ook vandaag de dag de gangbare status voor deze kern. Zie voor alle nuances die bij het begrip 'stad' te maken zijn, ons artikel 'Wat is een plaats en welke soorten plaatsen zijn er?'.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring De Kleine Meijerij (die o.a. Oisterwijk als werkgebied heeft). De vereniging beschikt over een eigen gebouw, het Heemcentrum (Spoorlaan 70), waar vergaderingen plaatsvinden en waarin de bibliotheek- en documentatiecollectie is ondergebracht. Daarnaast is er ook een kleine tentoonstellingsruimte met wisselende exposities. Openingstijden: iedere vrijdagmiddag van 13.30-16.00 uur, of op afspraak met de bibliotheekcoördinator dhr. J. Franken (tel. 013-5333366).

- De website van Stichting De Vrijheid Oisterwijk publiceert het manuscript van mr. Gerard Berkelmans en Wim de Bakker met gegevens over het dorp zoals dat in de laatste halve eeuw tot stand is gekomen: de geschiedenissen van de huizen op de hoge noordoever van de Voorste Stroom, in de volgorde van de oudste huizennummering van 1736; het bestuur van de vrijheid, vooral de schout en de schepenen; de kerk van Oost-Tilburg, later Oisterwijk, die ook Berkel, Udenhout en Huikelom bediende; en een aantal eeuwenlang in dit dorp gevestigde families.

Hoe werkt de website van de stichting? Wanneer je op de kaart op de homepage op de plek van een huis klikt, opent zich het venster van dat huis met een recente foto en een korte toelichting. Hier kun je ook een pdf-bestand openen met een uitgebreid geannoteerd verhaal met afbeeldingen en een samenvattend overzicht van de eigenaren. De stichting stelt prijs op melding/toezending van nog onbekende documentatie en afbeeldingen, waardoor ook het minder bekende van Oisterwijk voor anderen toegankelijk wordt gemaakt.

- Verhalen over de geschiedenis van Oisterwijk op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In de jaren twintig van de vorige eeuw was leerfabriek KVL (Koninklijke Verenigde Leder) in Oisterwijk de grootste van Nederland en zelfs van Europa. Op het hoogtepunt van het bedrijf werkten er 1200 mensen. Na vele reorganisaties sloot de onderneming in 2000 haar deuren. 'Kwartiermaker' Ben ten Hoven heeft de panden de afgelopen jaren heringericht en herbestemd. Het complex bruist nu weer van leven. Er zijn o.a. ambachtelijke bedrijven gevestigd. Ook vindt op het terrein woningbouw plaats. - Diaserie van de oude KVL fabrieken door Loes Westgeest.

- Vele inwoners van o.a. de wijk Westend maken zich anno 2017 grote zorgen over de geplande komst van een megastal aan de rand van die wijk. Volgens hen zijn er vele redenen waarom je dat niet zou moeten willen. De Facebookpagina 'Geen megastal in het Westend' wordt verzorgd door Actiecomité Westend en Omwonenden Oisterwijk en heeft als doel de zorgen te delen en relevante informatie over deze kwestie te verschaffen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Oisterwijk heeft 37 rijksmonumenten.

- Oisterwijk heeft 150 gemeentelijke monumenten.

- De allerlaatste zusters van klooster Catharinenberg (Poirterstraat 3), vijf tachtig- en negentigplussers, zijn in september 2018 naar Moederhuis Nazareth in Oirschot verhuisd.

- Kerkhovense Molen.

- Mariakapellen.

- Gevelstenen in Oisterwijk.

- Beschrijving orgel Sint-Petrus Bandenkerk.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Intents Festival (weekend begin juni, in 2018 voor de 15e keer).

- Kermis (juli).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- In Bezoekerscentrum Oisterwijk vind je uitleg over het beheer van de Oisterwijkse Bossen en Vennen. Natuurmonumenten wil van de monotone naaldbossen een meer gevarieerd bos maken met verschillende loofbomen en struiken van allerlei leeftijden. Dat is niet alleen voor de dieren en planten interessant, maar ook voor de wandelaar is het spannender. Een deel van de expositie gaat over de Kampina. Kijk zelf welke planten en dieren zich op een natte heide thuis voelen en welke op een droge heide. Tot slot gaat een deel van de tentoonstelling over het riviertje de Beerze dat in de jaren zestig is rechtgetrokken en nu weer kronkelt.

Bezoekerscentrum Oisterwijk is ook het startpunt voor heel veel excursies. Wandelexcursies, fietsexcursies, korte excursies, lange excursies, avondexcursies, excursies met de boswachter en excursies met specialisten, bijvoorbeeld een paddenstoelenspecialist. Verder zijn er regelmatig workshops met onderwerpen als fotografie, kaart & kompas en schilderen in de natuur. - Diaserie Oisterwijkse bossen en vennen door Loes Westgeest.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Oisterwijk door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2, 3, 4,5 en 6.

- Oisterwijk in Beeld wil d.m.v. beeld (video/foto) met ondersteunende tekstuele informatie een toevoeging zijn aan bestaande media over deze gemeente. Een platform bieden voor verenigingen, maar ook inwoners, om interessante zaken over deze gemeente voor inwoner en bezoeker te bieden. Onder de link vind je hun Facebookpagina. Aldaar vind je ook de link naar hun site.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Oisterwijk (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Oisterwijk. - Nieuws van de gemeente op Facebook. - Nieuws van de gemeente op Twitter.

- Nieuws: - Nieuws uit de kernen van de gemeente Oisterwijk op Facebook.

Reacties

(3)

BIJ OISTERWIJK

Trotse pijnen zien vorsend, maar minzaam neer
op bescheiden eiken, ranke berken.
Bomen of struiken mogen klanken sterken
uit vogel- en kikkerkoor, bij stralend weer.

Hier beleven mensenogen de eer
klein leven vol grootheid te bemerken.
Speurgrage, denkende handen werken
in het rijk van betoverend bosmeer.

Over de vennen strijkt bosbessenglans.
Eilandjes, waar bladerwirwar op groeit,
scheppen broedparadijs voor eend en gans.

Het water schuift soms rimpelend voort, stoeit
dan met blazend zonlicht: een luchtige dans,
waarbij de liefde der libellen opbloeit.

U noemt Oisterwijk, ook bij de vermelding onder diverse buurtschappen, een dorp. Echter in 1212 heeft deze plaats stadsrechten verkregen en moet dus een stad genoemd worden.

Zo eenvoudig ligt het niet. Dat heeft niet per se een 1-op-1-relatie. Plaatsen die in de middeleeuwen stadsrechten hebben verkregen, kunnen die later weer zijn ontnomen, óf hebben zich soms niet daadwerkelijk tot stad ontwikkeld, óf zijn zich later weer om welke reden ook als dorp gaan beschouwen. Dus zo'n status is niet per se voor de eeuwigheid. Op de gemeentesite spreekt men van de 'kernen' Oisterwijk en Moergestel. In de Volkstelling van 1840 noemt de gemeente haar hoofdplaats zélf een dorp, zoals u hierboven kunt zien onder Statistische gegevens. Begrijpelijk, omdat de plaats toen slechts ca. 200 huizen met ca. 1.500 inwoners had. In die regio was je dan - ook in die tijd - geen stad. En de VVV spreekt op haar site van de "Oisterwijkse dorpskern" (https://www.bezoekoisterwijk.nl/). In 2012 heeft de plaats dus om nostalgische redenen 800 jaar stadsrechten gevierd, maar in de praktijk is het een dorp (het is overigens sowieso een gevoelsmatige kwestie, omdat er wettelijk geen consequenties zitten aan de termen stad of dorp). Leest u op mijn pagina https://www.plaatsengids.nl/kennisbank/wat-een-plaats-en-welke-soorten-p... s.v.p. het hoofdstuk 'Stad', waar ik e.e.a. uitvoerig met voorbeelden toelicht. Ik heb nu hierboven ook e.e.a. conform toegelicht (u ziet dat over ca. een dag, omdat de pagina's naar de bezoekers toe 1x per dag worden bijgewerkt).

Reactie toevoegen