Noorbeek

Plaats
Dorp
Eijsden-Margraten
Heuvelland
Limburg

noorbeek_collage.jpg

Noorbeek, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Noorbeek, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

noorbeek_brigida-den_1_kopie.jpg

Noorbeek, St. Brigidakerk met mei-den

Noorbeek, St. Brigidakerk met mei-den

DK_20110421_4163_Dorps_boerenhoeve_Noorbeek_Limburg.jpg

Noorbeek, binnenplaats van dorpshoeve

Noorbeek, binnenplaats van dorpshoeve

RIT_20110421_4164_Vakwerkhoeve_te_Noorbeek.jpg

Noorbeek, vakwerkhoeve aan de rand van het dorp

Noorbeek, vakwerkhoeve aan de rand van het dorp

RIT_20110421_4179_Koningin_Wilhelmina_monument_Noorbeek.jpg

Noorbeek, Koningin Wilhelminamonument

Noorbeek, Koningin Wilhelminamonument

RIT_20110421_4180_Koningin_Wilhelmina_monument_Noorbeek.jpg

Noorbeek, Koningin Wilhelmina in brons vereeuwigd

Noorbeek, Koningin Wilhelmina in brons vereeuwigd

noorbeek_maretak_2.jpg

Maretak, mistletoe of vogellijm, halfparasiet op populieren en vruchtbomen, vooral in Zuid Limburg, bijv. in het Noordal bij Noorbeek

Maretak, mistletoe of vogellijm, halfparasiet op populieren en vruchtbomen, vooral in Zuid Limburg, bijv. in het Noordal bij Noorbeek

LB gemeente Noorbeek in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Noorbeek in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Noorbeek in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Noorbeek

Terug naar boven

Status

- Noorbeek is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981. In 1982 over naar gemeente Margraten, in 2011 over naar gemeente Eijsden-Margraten.

- Wapen van de voormalige gemeente Noorbeek.

- Onder het dorp Noorbeek vallen ook de buurtschappen Bergenhuizen, Hoogcruts (grotendeels), Schey, Schilberg (deels), Terlinden, Ulvend (deels), Vroelen en Wesch. Dat zijn 8 buurtschappen in totaal.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Norbik.

Oudere vermeldingen
Ca. 1170-1180 [1144] Nortbeche, ca. 1170-1180 Nortbech, 1280 Nordebach, 1411 Noertbeke, 1459 Noerbeke, 16e eeuw Norbeeck, 1558 Noorbeke, 1603 Nordebay, 1803-1820 Noorbeck, 1838-1857 Noorbeek.

Naamsverklaring
Overdrachtelijk gebruik van de gelijknamige waternaam, een samenstelling van noord 'noordelijk gelegen' en beek 'natuurlijke waterloop', naar de ligging ten opzichte van de Voer.(1)

Terug naar boven

Ligging

Noorbeek ligt ZZW van het dorp Margraten, ZW van het dorp Reijmerstok, W van het dorp Slenaken, NW van de Belgische plaats De Plank, N van de Belgische plaatsen Sint-Martens-Voeren en Sint-Pieters-Voeren, ONO van de Belgische plaats 's-Gravenvoeren en het dorp Mesch, O van de dorpen Mariadorp en Eijsden, ZO van de dorpen Mheer en Sint Geertruid en Z van het dorp Banholt.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Noorbeek 175 huizen met 825 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 75/342 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Bergenhuizen 14/78, Terlinden (deels) 17/97, Hoog-Cruts (deels) 16/82, Schilberg (deels) 15/50, Scheij 17/68, Ulvend 3/18 (deels) en Vroelen 18/90.

- Volks- en Beroepstelling 1947 van deze gemeente, met o.a. aantallen inwoners per buurtschap uitgesplitst, en verder een gedetailleerde opgave van hoeveel inwoners welke beroepen hadden en tot welke gezindte zij behoorden.

- Per 1 januari 1982 is de gemeente opgeheven en opgegaan in de gemeente Margraten met 750 hectare, ca. 350 huizen en 1.048 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 450 huizen met ca. 1.100 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

- Site over de bevrijding van Noorbeek (12-9-1944, destijds de eerst bevrijde gemeente van ons land) in tekst en beeld, met veel oude en recente foto's.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Noorbeek heeft (inclusief de buurtschappen) 32 rijksmonumenten.

- Noorbeek heeft 8 gemeentelijke monumenten.

- De dorpskern heeft sinds 1987 de status van beschermd dorpsgezicht.

- Noorbeek en directe omgeving is rijk aan wegkruisen. Er zijn er zo'n 60. Alle kruisen zijn verschillend qua achtergrond, betekenis, bouw en uitstraling. Nadere informatie bij de Stichting Werkgroep Wegkruisen, p/a Schey 2. Tel. 043-4572050.

- Het subtiele verschil in uitstraling tussen de torenarchitectuur en die van het langhuis van het St. Brigidakerkje (Pley 8) is exemplarisch voor het ijle onderscheid in noordwestelijk Europa tussen wat romaans en gotisch wordt genoemd. Het merendeel van het uiterlijk van deze kleine kerk ontstond omstreeks 1500, tijdens een ingrijpende verbouwing van het oudere gebouw. De wat ruwere mergelstenen in de lage delen van de toren wijzen op de oudste dagen van de kerk. Later verrezen het drie beuken tellende basilicale schip, waarvan de zijbeukdaken in opvallende mate minder stijl zijn dan van de hoofdbeuk, en het meerhoekig gesloten koor.

Ster- en netgewelven in relatief verfijnde vormen, zoals in de beuken en het koor te zien zijn, verwijzen altijd naar een bouwcampagne aan het einde van de middeleeuwen. De arcade van het nu vijf traveeën tellende schip wordt gedragen door een reeks hardstenen zuilen met voor deze streek typische maaskapitelen. Tussen de ribben en banden van het koorgewelf kunnen met moeite resten van schilderingen worden gevonden. Het hoofdaltaar zou van circa 1750 zijn.(2) - Site Parochie St. Brigida.

- Aan de Pley staan naast elkaar: een monument t.g.v. het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina, en een bevrijdingsmonument.

Terug naar boven

Evenementen

- Op de 1e zondag van de Vasten is hier de traditie van het Burckbrêane, in Noorbeek Voonk-voonk-fakkele genoemd. Zie voor nadere toelichting bij Epen, Jaarlijkse evenementen, 2e alinea.

- Carnaval. - Carnavalsvereniging CV De Hèvers is opgericht in 1957, voortgekomen uit het feit dat een aantal Noorbekenaren bij een schietwedstrijd bij elkaar zaten en de carnaval ter sprake kwam. Men vond dat de mensen van Noorbeek toch eigenlijk in eigen dorp carnaval moesten kunnen vieren, en daar was een carnavalsvereniging voor nodig. En zo geschiedde. De naam van de vereniging komt voort uit een eeuwenoude traditie in het dorp, namelijk het halen en plaatsen van de Brigida-den (welk evenement je twee alinea's hierna beschreven vindt). De uit het bos gehaalde den wordt door de getrouwde mannen recht gezet, gehèven op zijn Noorbeeks. Een hèver is dus iemand die iets tilt of heft (dit kan dus ook een glas bier zijn). In het logo van de carnavalsvereniging zien we dan ook twee narren die proberen een den te hèven.

- Voorjaarswandeling (op een zondag in maart). Herfstwandeling (op een zondag begin oktober). De mogelijke afstanden zijn 7, 12, 18 en 25 km. Inlichtingen op tel. 043-4572556 of 043-4572188.

- Denhalen. Bij de kerk staat de Brigida-den, elk jaar door de Jonkheid van het dorp gehaald en door de getrouwde mannen geplant op deze plaats op de 2e zaterdag na Pasen. Het neerhalen van de oude den, het kappen van de nieuwe, de lange tocht en de binnenkomst in Noorbeek met prachtig opgetuigde paarden terwijl de kerkklokken luiden en het 'hèven' om de nieuwe den voor kapel van Sint Brigida op zijn plaats te krijgen, geven op veel momenten aanleiding tot een boeiend schouwspel.

Het gebruik gaat terug op de belofte die de dorpelingen in 1634 deden aan de H. Brigida (Sint Briej) toen zij hen, zo geloofden zij, van een ernstige veeplaag verloste. Het gebruik van het planten van een zogenoemde ‘mei-den’ is ook in veel andere Limburgse dorpen nog steeds een traditie - zij het als symbool van de overwinning van de zomer op de winter - die vergezeld gaat met een folkloristisch / toeristisch feest. - De Noorbeekse traditie rond het neerhalen van de Brigida-den is in 2015 toegevoegd aan de Nationale inventaris van Immaterieel Erfgoed van de Unesco. - VPRO-reportage over de traditie van het Denhalen in Noorbeek (2014).

- Kermis op de 3e zondag na Pinksteren.

- De reeks Orgelconcerten Noorbeek (in de zomermaanden) is inmiddels uitgegroeid tot een van de best bezochte concertreeksen in Nederland en de Euregio. In 1993 startte de samenwerking met de Stichting Limburgse Componisten, waarbij elk jaar een nieuw orgelwerk speciaal voor het Wilhelm Koulen-orgel wordt geschreven. De toegang tot de concerten is gratis.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Vereniging Nederlands Cultuurlandschap (VNC) is in 2018 gestart met de campagne Icoonlandschappen, en heeft Noorbeek als eerste geselecteerd. De VNC kent de status Icoonlandschap toe - lees hier waarom ze dat doen - aan gebieden waar het landschap de eeuwenoude geschiedenis heeft vastgehouden, die een rijke flora en fauna herbergen en waar tradities in ere worden gehouden, zowel materieel als immaterieel. De titel is aan het dorp toegekend omdat het landschap door zijn bovengemiddelde schoonheid en toegankelijkheid bij uitstek voldoet aan zo’n iconische status. Ook de door het hele jaar verspreide, uitbundig gevierde tradities, soms met middeleeuwse wortels, spelen hierin mee. Tradities zoals de processie, het koningsvogelschieten en het Denhalen ter verering van de Ierse patroonheilige Sint Brigida, die het dorp tot op de dag van vandaag vrijwaart van veepest.

In Noorbeek zijn ook oude koeien- en schapenrassen teruggekeerd in het heuvelland. Elders in het Noorbeekse landschap maken koeien steeds meer plaats voor paarden, wat geleid heeft tot een labyrint van heggen die diepte geven aan de talrijke panorama’s. Bovendien zijn de flora en fauna van het dorp uniek te noemen. Soorten die elders goeddeels verdwenen zijn komen hier soms zelfs talrijk voor. Denk aan steenuilen, dassen, vroedmeesterpadden, marters en zelfs de wilde kat, die na honderd jaar afwezigheid weer is teruggekeerd. De VNC wijst de komende jaren naar verwachting jaarlijks twee Icoonlandschappen aan. Genomineerde Icoonlandschappen liggen in vrijwel elke provincie. Bij de benoeming van de Icoonlandschappen werkt de VNC samen met lokale partijen, die ieder op hun manier en in hun eigen discipline bijdragen aan wat deze gebieden zo uniek maakt. De erkenning is daarmee een eerbetoon aan de mensen die het gebied icoonwaardig maken. (bron: Vereniging Nederlands Cultuurlandschap)

"Tijdens het opzetten van de Brigida-den op zaterdag 14 april 2018 is het landschap rondom Noorbeek uitgeroepen tot het eerste Icoonlandschap van Nederland. Mooie erkenning en waardering van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, terwijl het landschap hier misschien wel het meest on-Nederlands aandoet met zijn glooiingen, graften, hellingbos, hoogstamfruit, meidoornheggen en met het beekje van de Noor dat even over de grens afwatert op de Voer. Met de naam cultuurlandschap komt tot uitdrukking dat het een door mensenhanden gecultiveerd landschap is dat in beweging met de seizoenen culturele tradities voortbrengt. De traditie van het Den-halen is daar een sprekend voorbeeld van. Aan het begin van de ontluikende lente wordt in een lang lint van levende paardenkrachten een altijd groene boom gehaald en geplant in het hart van het dorp. Van oorsprong een heidens vruchtbaarheidsritueel om de vruchtbaarheid van het land, het vee en de jeugdigen zelf af te dwingen. De boom is gekerstend door hem aan de heilige Brigida op te dragen, patrones van het vee die enge ziektes weghoudt. Landschap, natuur, cultuur, traditie, de kerk, saamhorigheid en plezier komen hier samen.

Toen in 1634 een den naast de kerk werd opgezet was dat niet bedoeld om een culturele traditie te stichten, maar deden de voorvaderen dat als een daad van hoop en onmacht. Als offer om een vruchtbare oogst en een vruchtbare veestapel af te dwingen bij de hogere machten en krachten. In een tijd dat je afhankelijk was van de opbrengsten van het land die afhankelijk waren van het weer en het uitblijven van ziekten. In 1634 was dat icoonlandschap al eeuwenlang gecultiveerd, in cultuur gebracht, omgeploegd om er levensmiddelen op te telen. Granen voor brood, bieten voor vee, gras voor melk en fruit als smaakmaker. Onze voorvaderen leefden van het land, leefden op het land en waren één met het landschap. De culturele traditie van het den-halen (die inmiddels een plaats heeft gekregen op de Nationale Inventaris van het beschermd Immaterieel Erfgoed) laat die verbondenheid met het landschap mooi zien. De versierde paarden die de trots van de boer en het dorp zijn, trokken ooit de ploeg om het land te cultiveren en de kar om de oogst binnen te halen.

Bijna alle elementen van toen zijn er vandaag de dag nog steeds: de den, de dennekar, de trekpaarden, de kerk, de jonkheid en natuurlijk het bier en het plezier. Maar één element is bijna verdwenen: degene die zijn paard koesterde alsof zijn leven ervan afhing, die achter de ploeg liep en letterlijk krom van het werken liep. Juist ja, de boer. Ook de boer hoort thuis in het Nederlands cultuurlandschap. Het bekroonde landschap is het product van zijn noeste handenarbeid dat opnieuw in de prijzen valt. Maar de boer zelf krijgt die prijs of waardering meestal niet, tegenwoordig wordt hij eerder afgeschilderd als de boeman die het landschap kwaad aandoet. Onterecht, maar wel iets om over na te denken." (bron: gemeente Eijsden-Margraten) - In deze video neemt presentator Jeroen Noordzij je mee door Noorbeek en laat hij zien waarom het zo'n speciaal gebied is dat de titel 'Icoonlandschap' met recht en trots mag dragen.

- Het dorp ligt verscholen in de vallei van de beek de Noor(beek), een zijarm van de Wesch. De bron van de beek (waarvoor zie verder bij buurtschap Wesch) is in de jaren tachtig opgeknapt. Zij is het actiefst in warme droge zomers.

- Rondwandeling vanuit Noorbeek door de Belgische Voerstreek (14,3 km).

- De Groene Wissel Noorbeek is eveneens een rondwandeling vanuit het dorp door de Belgische Voerstreek van 14 km, maar deze gaat de andere kant op (naar het ZW i.p.v. het ZO), dus deze bestrijkt een ander gebied! Je kunt ze dus heel goed allebei doen, als je bijv. een weekend in het dorp logeert en van daaruit de Voerstreek wandelend wilt ontdekken.

- Rondwandeling Noorbeek-Mheer (8,8 km).

- Niet alleen wandelaars maar ook sportieve fietsers kunnen zich in het Heuvelland uitleven. Op de site Klimtijd vind je o.a. beklimmingen die je rond Noorbeek kunt doen met statistieken zoals lengte en stijgingspercentage, zodat je van tevoren weet waar je aan begint...

- In 2002 is het Glanrund geherintroduceerd in het Limburgse heuvellandschap, en wel in natuurgebied Noordal bij Noorbeek, dat wordt beheerd door Natuurmonumenten. In de 19e eeuw is in Zuid-Limburg het Glanrund in de landbouw gebruikt voor melk- en vleesproductie. De ossen van dit ras werden ingezet vanwege hun enorme trekkracht. Door de ontwikkelingen in de landbouw is het Glanrund uit ons land verdwenen. Vandaag de dag leven alleen in de Duitse Eiffel nog zo’n 1.000 exemplaren van dit ras, waarmee het een zeldzame en bedreigde rundersoort is geworden.

- Een van de kenmerkende elementen in het hiervoor reeds genoemde Noordal zijn de groene bollen in de bomen. Overigens zijn deze ook elders in de regio te zien. Het betreft hier de zogeheten maretak. Een maretak is een half-parasiet, die men in ons land slechts tegenkomt op kalkhoudende bodem, zoals in Zuid-Limburg. De plant is voornamelijk te vinden in populieren, hoogstamfruitbomen en meidoorns. Hij ontstaat doordat lijsters, merels en andere vogels van de bessen eten. Vervolgens strijken de vogels hun snavels met de klevende zaden af aan de takken. De zaadjes uit deze besjes kunnen hierdoor ontkiemen en profiteren van de sapstroom van de boom. (3085)

- Wandelroute Noordal (4,3 km).

- Natuurmonumenten organiseert regelmatig excursies door de omgeving van Noorbeek. Nadere informatie op tel. 045-5630355.

- Het D’r Langen Akker vótpad was in het begin van de 20e eeuw al in gebruik, maar werd door de gemeente afgesloten omdat het midden in het jachtgebied van de toenmalige burgemeester Nahon lag. Het in 2001 heropende ca. 600 meter lange pad loopt dwars door weilanden en D’r Langen Akker en maakt het voor wandelaars prettiger om de kom van Noorbeek te bereiken.

- Kennelijk is er een Stichting Heem en Groen Noorbeek, en gezien de naam hebben wij ook wel een vermoeden waar deze instantie zich mee bezig houdt, maar zeker weten doen wij dat niet, want zij zijn voor zover ons bekend niet middels een site op het internet aanwezig, en wij vinden ook anderszins geen nadere informatie over deze instantie, terwijl zij ongetwijfeld veel nuttigs doen voor het dorp. Als iemand hier meer van weet, houden wij ons aanbevolen.

Terug naar boven

Beeld

- Motorrijder H.B. van Loo laat ons door middel van een webcam op zijn helm meegenieten van een ritje door Noorbeek.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Noorbeek (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool Sint Brigida. - Peuterspeelzaal Noorbeek en Peuterspeelzaal 't Boemelèrke gaan sinds schooljaar 2016-2017 samen verder in Mheer, als Peuterspeelzaal De Den.

- Jeugd en jongeren: - Jeugd- en Jongerenwerk Pandores organiseert maandelijks diverse activiteiten met - naar eigen zeggen - twee uitblinkers ertussen: de Kinderzitting en het KinderVakantieWerk.

- De in 1634(!) opgerichte Jonkheid Sancta Brigida maakt een belangrijk deel uit van de totale geschiedenis van het dorp Noorbeek en heeft als doel het handhaven en eventueel uitbreiden van de tradities die in deze voormalige gemeente en parochie voortleven. Het halen van de Sint Brigida-den en het organiseren van de jaarlijkse Sacramentsprocessie zijn de meest in het oog springende activiteiten van de Jonkheid.

- Muziek: - Harmonie Berggalm. - Drumband Berggalm.

- Sport: - SNC'14 is een voetbalclub die (zoals de naam al suggereert) in 2014 is opgericht. De club komt voort uit een fusie van SP Slenaken '63 en VV Noorbeek. Momenteel heeft SNC'14 3 seniorenteams en (in samenwerking met BMR) 18 jeugdteams.

- Rob's Bujinkan Shõjiki Dojo is een plek waar NInjutsu wordt beoefend, een traditionele Oosterse vechtkunst. De trainingen zijn geschikt voor iedereen, voor alle leeftijden, en een sportachtergrond is geen must. In de lessen leer je omgaan met diverse wapens zoals stok, speer en zwaard. Natuurlijk wordt er serieus en precies lesgegeven maar altijd op een ontspannen manier.

- Overige verenigingen: - Toneelgroep De Bron is een enthousiaste groep toneelspelers uit Noorbeek en omgeving. In de stukkeuze gaan ze altijd op zoek naar stukken die hen, op welke manier dan ook, raken. Of het nu Shakespeare is of een boerendrama, een Griekse tragedie of een toneelversie van een Tarantino-film. Juist in die variatie vinden zij een uitdaging. Daar waar het stuk het toelaat spelen zij in hun eigen dialect. Met hun eigen taal willen ze het spel dichter bij zichzelf en het publiek brengen. Ze spelen hun stukken doorgaans op locatie: een boerenschuur, de kerkmuur, een oude loods of een weiland. De locatie benadrukt de sfeer van het stuk. Combinaties met andere kunstzinnige disciplines werden in het verleden meermaals gemaakt met film, live zang en live muziek.

- Schutterij Sint Brigida. Keizer van de schutterij word je als je 3 keer achter elkaar de vogel afschiet en dus schutterskoning wordt. - Martin Roodink is al sinds 1983 onafgebroken keizer van Schutterij Sint Brigida. In ruim 30 tijd jaar tijd is het nog niemand gelukt hem van de troon te stoten.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Noorbeek en - kerk.

Reactie toevoegen