Neder-Betuwe

Streek
Betuwe
Gelderland

Neder-Betuwe

(De cursieve alinea's zijn van onze lokale sponsoren)

Terug naar boven

Eten en drinken

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Neder-Betuwe.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Neder-Betuwe (online te bestellen).

Terug naar boven

Status

- Neder-Betuwe is een regio in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe.

- De regio omvat de gemeenten Buren, Culemborg en Neder-Betuwe.

Terug naar boven

Ligging

De regio Neder-Betuwe ligt in het W van de Betuwe en grenst in het N aan de Nederrijn (die stroomafwaarts overgaat in de Lek), in het Z aan de Waal (tot aan het Amsterdam-Rijnkanaal) en de Linge (vanaf het Amsterdam-Rijnkanaal). De regio gaat In Z richting over in de Tielerwaard (die tegenwoordig ook als onderdeel van de Betuwe wordt beschouwd) en in O richting in de Over-Betuwe.

Terug naar boven

Geschiedenis

Spanjaardsdijk
De gemeente Neder-Betuwe wilde in 2008 nadere informatie over de dwarsdijken op haar grondgebied. Onder meer over de restanten van de zogeheten Spanjaardsdijk, die de grens vormde tussen de streken Neder-Betuwe en Over-Betuwe, maar met name het belang van de eerstgenoemde diende. Daarom vermelden wij het ook op deze pagina. Op verzoek van de gemeente heeft Maartje van Rossum, in het kader van haar opleiding Bos & Natuurbeheer aan Hogeschool Larenstein, in 2008 een inventarisatie van de Spanjaardsdijk gemaakt. De hoofdvragen waren: wat zijn de achtergronden van de Spanjaardsdijk; hoeveel ligt er nog van de Spanjaardsdijk; wat kan de gemeente ermee in de toekomst. Deze vragen zijn beantwoord aan de hand van een analyse die onderscheid maakt in het verleden, het heden en de toekomst. Hierna geven wij de samenvatting van haar bevindingen weer:

"De Neder-Betuwe ligt in het rivierengebied. Het rivierengebied is gevormd door de rivieren Rijn en Maas. Het rijke gebied is al vroeg door mensen gebruikt. De eerste bewoningssporen dateren uit de bronstijd. De Betuwe vormde de noordgrens van het Romeinse Rijk, de Limes, en werd bewoond. In de vroege middeleeuwen zijn mensen zich gaan beschermen tegen het rivierwater door middel van de aanleg van dijken. Rond 1300 was de gehele Betuwe bedijkt.
De Spanjaardsdijk is aangelegd tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Het is een dwarsdijk die loopt van de Nederrijn naar de Waal, langs Randwijk / Hemmen / Dodewaard. De Nederlanden kwamen toen in opstand tegen hun Spaanse landheer. De dijk had verschillende functies: verdediging tegen aanvallers vanuit het oosten, ondersteund door inundatie; tegenhouden van vloedwater vanuit de Over-Betuwe. De aanleg van de dijk was omstreden. Mensen uit de Over-Betuwe en de Gelderse Vallei hadden de aanleg aangevochten bij de Gelderse Landdag.

De dijk heeft twee keer daadwerkelijk dienst gedaan om vloedwater te keren; in 1595 en 1602. Beide keren brak de dijk door. Door deze dijkbreuken zijn minstens 4 wielen ontstaan, die liggen nu nog in het landschap als herinnering aan deze doorbraken. Na 1602 mocht de dijk niet meer gerepareerd worden en bleef hij zonder functie liggen.

Vandaag de dag is er niet veel meer over van de Spanjaardsdijk. Opvallend is dat de dijk er 100 jaar geleden nog voor het grootste gedeelte lag. Terwijl hij toen al 300 jaar buiten gebruik was. Op de kaart van 1906 is dit goed te zien. In de 20e eeuw heeft men veel van de dijk afgegraven in het kader van ruilverkavelingen, en dat is grondig gedaan. Op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is dit te zien, of beter gezegd niet te zien. Daar waar de dijk heeft gelegen is op veel plaatsen geen hoogteverschil waarneembaar met de omgeving. Alleen de delen die in het landschap zijn te herkennen zijn hier ook goed op waar te nemen. De wielen zijn voor een gedeelte gedempt en kleiner geworden.

Er liggen nu nog 3 korte stukken dijk in het landschap en er zijn 4 wielen die met de dijk te maken hebben: het Buitenwiel bij de Rijnbandijk in Opheusden; de Battewaai, ook wel Passewaai genoemd, bij Opheusden, met een stukje dijk; het wiel bij het Zand bij Dodewaard, ook wel het wiel van Bruinsma genoemd; het wiel bij Valkenier bij Dodewaard, met een stukje dijk; de Nieuwe Dijk in Hien. De wielen en de stukken dijk worden niet per direct bedreigd, maar als er niets wordt gedaan zullen de dijk en de wielen in de toekomst verder verdwijnen. De Nieuwe Dijk in Hien wordt wel bedreigd door boomkweek tot op het dijktalud; door de diepe grondbewerking neemt de erosie toe en verdwijnt de dijk sneller. Als de gemeente de dijkdelen en de wielen wil behouden voor de toekomst kan de gemeente ze aanwijzen als monument. Ook kunnen er inrichtingsmaatregelen worden genomen om de dijk en de wielen meer zichtbaar te maken. Dit kan bijvoorbeeld door de aanleg van een pad over de vroegere loop van de dijk of aanleg van een bomenrij. De wielen kunnen worden ingericht als natuurgebied. Naar deze inrichtingsmaatregelen zal een vervolgstudie moeten worden gedaan.
Met een of meerdere van deze maatregelen kan de dijk worden beschermd en behouden voor de toekomst." Aldus de samenvatting van het rapport 'De Spanjaardsdijk. Het verleden, het heden en de toekomst', dat via de link ook online is te lezen.

Aanvullend is er nog het volgende te melden over de Spanjaardsdijk: In de periode van de Tachtigjarige Oorlog was er regelmatig sprake van oorlog tussen de Spanjaarden en de Nederlanders. Onder meer staken de Spanjaarden regelmatig de dijken door van de Nederlanders. Dat deden ze o.a. in de Betuwe (Over-Betuwe en Neder-Betuwe). Vervolgens liep het water richting Holland (globaal de huidige Randstad). Zo veroorzaakten de Spanjaarden daar veel schade zonder al te grote inspanning. Het gebeurde ook dat een dijk door hoog water (vaak in combinatie met kruiend ijs) doorbrak. De Nederlanders bouwden mede om deze redenen dwarsdijken, om tot een compartimentering te komen van de Betuwe. Zo liep het water niet direct richting zee, en werd schade westwaarts beperkt.

Zo werd ook de zogeheten Spaansedijk aangelegd, ter hoogte van Dodewaard, Hemmen en Randwijk. Deze dijk had te maken met het beleg van Nijmegen. De dijk werd gebouwd in 1571. Allereerst was deze dijk prettig voor Tiel. Tiel had geen Dijkstoel (waterschapsbestuur) meer; dat was op de vlucht geslagen, zoals velen tijdens de Tachtigjarige Oorlog op de vlucht zijn geslagen voor het oorlogsgeweld. Niet alleen in Nederland, ook in Duitsland raakten hierdoor hele gebieden ontvolkt. De inwoners van Tiel hadden belang bij de dijk; zo lag Tiel benedenstrooms van de Spaansedijk. Zou dus bovenstrooms van Tiel de dijk worden doorgestoken door de Spanjaarden, dan stopte het water tegen de Spanjaardsdijk en bleef Tiel droog. Ten tweede was de dijk voor de Nederlandse militairen van belang om fort Knotsenbrug bij Nijmegen te kunnen ontzetten, en vervolgens de stad Nijmegen zelf. (bron: Ferdinand van Hemmen, Huissen)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van de regio Neder-Betuwe, kun je terecht bij de volgende literatuur:

- Het boekje '650 jaar Neder-Betuwe' is in 1977 verschenen naar aanleiding van het feit dat het Polderdistrict Neder-Betuwe in dat jaar 650 jaar bestond. In 1982 is het opgeheven en opgegaan in Polderdistrict Betuwe, dat op zijn beurt in 2002 is opgegaan in Waterschap Rivierenland.

Reactie toevoegen