Moergestel

Plaats
Dorp
Oisterwijk
Hart van Brabant
Noord-Brabant

NB gemeente Moergestel in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Moergestel in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Moergestel in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Moergestel

Terug naar boven

Status

- Moergestel is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio Hart van Brabant, gemeente Oisterwijk. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

- Wapen van de voormalige gemeente Moergestel.

- Onder het dorp Moergestel vallen ook de buurtschappen Broekzijde, Den Opslag (deels), Heikant, Heiligeboom, Heuvelstraat, Hild, Molenakkers, Stokske, Vinkenberg en Zelt. Dit zijn 10 buurtschappen in totaal.

Terug naar boven

Naam

In het Brabants
Gèssel, Géésel.

Oudere vermeldingen
1147 kopie 13e eeuw Gestele, 1173 - eind 13e eeuw Gestele, 1186 kopie 13e eeuw Gestele, 1285 kopie 1285 Ghestele, 1312-1350 Ghestele, 1617 Moergestel, 1740 "Gestel by Oosterwyk, anders Moergestel, om de veelvuldige Moeren daaromtrent, geheeten".

Naamsverklaring
De plaatsnaam Gestel is ontstaan uit gestel 'gasthuis', waarvoor zie Gastel, uitgebreid met moer 'veengebied, wingebied van turf' ter onderscheiding van Luyksgestel. De identificatie van de vorm van 1173 is onzeker; dit kan ook Gestel of Sint-Michielsgestel zijn.(1)

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Pierewaaiersrijk.

Terug naar boven

Ligging

Moergestel ligt O van Tilburg, Z van Oisterwijk.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Moergestel 223 huizen met 1.172 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 77/389 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Over het Water 62/326, Heijze 67/366 en Heuvel 17/91. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 2.500 huizen met ca. 6.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Heemkundekring De Kleine Meijerij (die o.a. Moergestel als werkgebied heeft). De vereniging beschikt over een eigen gebouw, het Heemcentrum (Spoorlaan 70 te Oisterwijk), waar vergaderingen plaatsvinden en waarin de bibliotheek- en documentatiecollectie is ondergebracht. Daarnaast is er ook een kleine tentoonstellingsruimte met wisselende exposities. Openingstijden: iedere vrijdagmiddag van 13.30-16.00 uur, of op afspraak met de bibliotheekcoördinator dhr. J. Franken (tel. 013-5333366).

- Verhalen over de geschiedenis van Moergestel op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

- In 1996 is het boek Merk toch hoe sterk. Moergestel schreef geschiedenis verschenen, n.a.v. de gemeentelijke herindeling van 1997. Via de link is het boek ook online te lezen (zie de rechtermenu's op die pagina).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Moergestel heeft 19 rijksmonumenten.

- Moergestel heeft 43 gemeentelijke monumenten.

- De RK Sint Jans Onthoofdingkerk (Kerkstraat 13) bestaat uit een toren in Kempense gotiek en een kerkgebouw uit 1930-1931 naar ontwerp van architect Hendrik Willem Valk. De toren is omstreeks 1500 gebouwd. Ze is rijkelijk met natuurstenen ornamenten versierd. In 1949 werd ze eigendom van de parochie en de laatste restauratie ervan dateert van 2000. De toren is een rijksmonument. Het interieur van de kerk is uitgevoerd in schoon metselwerk en er zijn ook enkele beelden zoals een 16e-eeuwse Sint-Rochus, Johannes de Doper en Ermelindis, een gepolychromeerd Bonifatiusbeeld uit de 17e-18e eeuw en enkele gepolychromeerde gipsen kopieën van beelden, vervaardigd in de ateliers van Heinrich Cerfontaine. In 1997 is in de kerk een dagkapel geopend.

- Mariakapellen.

- De naamloze gesloten Standerdmolen van Moergestel (Schoolstraat 65) is in 1852 door C. Roozen hiernaartoe overgebracht vanuit Biest-Houtakker, waar sinds 1280 al een standerdmolen stond. De molen heeft onder de steenbalk een moerstijl, die bij de oudste standerdmolens werd toegepast. De zijwegen van de molen hebben veldkruizen in plaats van weegbanden zoals gebruikelijk is bij standerdmolens. Onder de steenbalk zit een brasem en onder de lange burriebalken zitten slekken, waardoor de kast minder zwaar op de zetel rust.

- Kasteel Nieuwenhof / Sint Stanislausklooster.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Wandelroute 'De Oude Hondsberg en Oisterwijkse Bossen en Vennen en de Beerze' (16 km) is een verrassend mooie en gevarieerde lijnwandeling van Moergestel naar Spoordonk, langs de oever van de Reusel, door de Kampina en door het dal van de Beerze. De wandeling gaat voornamelijk over onverharde paden. De wandeling start en eindigt bij een bushale, dus je kunt met de bus weer terug naar je beginpunt.

- ZO van Moergestel ligt, zowel N als Z van de A58, het ca. 100 ha grote natuurgebied Moergestelse Broek.

- Langs de rivier de Reusel, tussen Diessen en Moergestel, ligt een uniek, nieuw natuurgebied. Wat decennialang landbouwgebied was, is nu met meer dan 700 hectare het grootste natuurontwikkelingsgebied van het Natuurnetwerk Brabant. De Hilver, ook wel de Nieuwe Reuselbeemden genoemd, is dé hotspot geworden voor weidevogels en andere bijzondere soorten. Natuurgebied De Hilver is gelegen in de gemeenten Hilvarenbeek en Oisterwijk, grotendeels vallend onder het ZO buitengebied van het dorp Moergestel, deels onder de gemeente Hilvarenbeek (= een zone aan weerszijden van de Reusel tot aan Diessen). In de periode 2010-2011 zijn diverse werkzaamheden uitgevoerd als onderdeel van landinrichtingsproject De Hilver. De beekdalen van de Reusel, het Spruitenstroompje en de Rosep bepalen de grenzen van het nieuwe natuurgebied. Het omvat de deelgebieden Helsbroek, Moergestelse Gement, Het Broek, Den Opslag, Diessens Broek en Spruitenstroompje.

Vanuit landinrichtingsproject De Hilver zijn diverse maatregelen genomen om de biodiversiteit in het gebied te verbeteren. Denk aan: beekherstel van de Reusel, hermeandering van het Spruitenstroompje en de transformatie van landbouwgrond tot natuur. Anno 2019 zien we dat deze maatregelen positieve effecten hebben op de aanwezigheid van verschillende soorten. In cijfers: 700 hectare aan nieuwe natuur gerealiseerd. 1 miljoen vierkante meter grond afgegraven: dat zijn zo’n 50.000 volle vrachtwagens. 7 kilometer aan beken hersteld. De grondwaterstand is met 80 centimeter omhoog gegaan.

De veranderingen in de natuur pakken goed uit. De weidevogels reageerden spectaculair. Alle karakteristieke soorten bogen een negatieve trend om in een positieve. Zelfs uitgesproken kritische soorten als Watersnip en Grutto namen toe. Ook de zeldzame Tureluur vond zijn weg naar het gebied. Moeras- en ruigtevogels waardeerden de natuurontwikkeling ook. De zeldzamere Blauwborst, Zomertaling en Roodborsttapuit namen toe, maar ook algemenere soorten als Grasmus, Bosrietzanger en Kleine karekiet lieten een positieve ontwikkeling zien. De waterkwaliteit van de Reusel is sterk verbeterd, wat weer vissen, ijsvogels en libellen aantrekt. Ook de plantenrijkdom lijkt zich goed te ontwikkelen: er zijn meer dan dertig Rode lijstsoorten aangetroffen. Opmerkelijke nieuwkomers waren Parnassia, Stijve ogentroost, Welriekende nachtorchis, Waterlepeltje en Stijve moerasweegbree. Op veel percelen ontwikkelt de vegetatie zich naar veldrushooiland, dotterbloemhooiland of nat schraalland. Ieder jaar en ieder seizoen zijn er weer nieuwe ontdekkingen in de natuur die zich blijft ontwikkelen. De Hilver is een van de weinige gebieden in Noord-Brabant waar de grutto stand kan houden. De watersnip is een broedvogel die voornamelijk te vinden is in de natte schraallanden en in het moeras langs de beek. De landelijke trend is negatief, maar in De Hilver zien we een flinke stijging in het aantal broedparen sinds 2011. De blauwborst is een moerasvogel. De soort neemt nog jaarlijks toe in het natuurgebied. De vogels broeden vooral in het riet langs de talrijke sloten.

Onderzoek is essentieel om te kunnen bepalen hoe het met de natuur gaat. Vogelwerkgroep Midden-Brabant, bestaande uit vrijwilligers, levert hier een belangrijke bijdrage aan. Sinds 2016 heeft de werkgroep de weidevogelmonitoring van de provincie overgenomen. Ieder jaar gaan zo’n 12 vrijwilligers De Hilver in om de weidevogels te inventariseren. De Reuselhoeve is niet alleen in trek bij bijzondere diersoorten, ook mensen komen er graag. Voor rust en avontuur. Om optimaal van het natuurgebied te genieten, hebben de provincie Noord-Brabant, studenten van de NHTV Breda en Natuurpoort Reuselhoeve een interactieve app ontwikkeld. Aan de hand van verhalen, filmpjes en opdrachten kom je meer te weten over de geschiedenis, en ontdek je wat er nu allemaal te beleven is. Download de app Ojoo via de Appstore en zoek 'Reuselhoeve' om natuurgebied De Hilver met zijn vele weidevogels te kunnen verkennen. (bron: Provincie Noord-Brabant, april 2019)

Terug naar boven

Beeld

- Diaserie wandeling door en rond Moergestel door Loes Westgeest.

- Fotoreportage van Moergestel door Kees Wittenbols uit Breda.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Moergestel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Muziek: - Mirlitonfanfare De Klomp is opgericht in 1938 en heeft dus in 2018 haar 80-jarig bestaan gevierd. De enige andere nog actieve mirlitonfanfare in Nederland is Falso Fero Forte uit Malden. Het 80-jarig bestaan vraagt natuurlijk om een uitleg van het ontstaan, de ondergang, de wederopstanding, kortom de vastlegging van de geschiedenis van deze unieke fanfare. De vereniging heeft dan ook ter gelegenheid van het jubileum haar geschiedenis laten vastleggen in een leuk, professioneel gedrukt boekje. Een boekje vol anekdotes, trots, humor en zelfspot, maar ook met een serieuze ondertoon, kortom weer een stukje lokaal erfgoed, dat niet mag ontbreken in de boekenkast van de 'Gèsselse miens'. Het boekje is voor 3 euro verkrijgbaar bij Novy Moergestel. Ook op hun site vinden we een uitvoerige - en humoristische - beschrijving van de geschiedenis van Mirlitonfanfare De Klomp, zo te zien vervaardigd t.g.v. het 75-jarig bestaan.

Een citaat hieruit: "De muzikale talenten konden in Moergestel wel aan hun trekken komen. In 1838 was zangkoor Cantate Domini al opgericht. Vanaf 1911 bestond er ook al een fanfare, nu bekend onder de naam Koninklijk Erkende Muziekvereniging Harmonie Prinses Juliana. Maar ja, dan moest je wél muzikale talenten hebben én de contributie kunnen betalen! Er zijn er namelijk ook die het talent missen én het geld en toch graag een beetje muziek willen maken. En dan verzinnen ze er in Gèssel gewoon iets op: een 'hermennie veur èrme miense mee gin talent of cent'; een mirlitonfanfare, waarin je ook nog kunt meezingen."

En zijn vast niet de enigen die geen idee hebben wat een mirliton eigenlijk is, dus ook dat lichten we nog even toe van hun site: "Wolters Handwoordenboek noemt de mirliton een rietfluitje, dat aan beide zijden door een vliesje wordt afgesloten, Van Dale noemt het een kinderfluitje, de Winkler Prins rekent de mirliton tot de membranofonen, "hoewel het niet om een muziekinstrument in de strikte zin van het woord gaat". Als je Google naslaat spreken ze over een kazoo (spreek uit: kazoe), een eunuchfluit, een hoornmirliton en een zobo (een neptrompet, waarin ook gezongen wordt). 'De Klomp' heeft nog altijd originele (verkoperde) mirlitons: kleine ‘koperen’ blaasinstrumentjes met een membraam ter grootte van een eurocent in het midden. De mirliton is bevestigd aan een zorgvuldig gefiguurzaagd houten basiselement. Het zilverkleurig geschilderd basisinstrument kent verschillende vormen afgeleid van echte instrumenten; er zijn trompetten, saxofoons, pistons, baritons en onbeweegbare schuiftrombones."

- Zorg: - "Wij zijn Olivier. We zijn met twaalf. Ieder van ons heeft een beperking, lichamelijk of verstandelijk, maar we kunnen meer wél dan niet. Sinds 2009 hebben we allemaal ons eigen appartement in een prachtig, modern gebouw aan de Reusel. We willen volop meedoen aan de samenleving, maar in onze eigen omgeving is er altijd zorg en begeleiding bij de hand. Zo hebben onze ouders het voor ons geregeld. Een veilig en warm huis, midden in Moergestel. Dat is Olivier!" De jongvolwassenen hebben behoefte aan structuur, rust en regelmaat in hun dagritme. Olivier verwacht van de ouders en/of andere familieleden van de bewoners dat zij zich in woord en daad inzetten voor het welslagen van het wooninitiatief. Er worden hoge eisen gesteld aan de betrokkenheid op elkaar, het open staan voor anderen en de zorg en inzet voor het collectief, naast de aandacht voor het eigen kind.

- Bedrijfsleven/ondernemen: - Ondernemend Moergestel (OM) is een actieve vereniging van Moergestelse ondernemers. Uniek is dat alle geledingen: horeca, detailhandel, dienstverlening en overige bedrijven, lid kunnen worden van dezelfde vereniging. De vereniging heeft ca. 120 leden. Wat zijn zoal de activiteiten die de vereniging organiseert? Het organiseren van bedrijfsbezoeken en het bevorderen van samenwerking tussen bedrijven. Elk jaar zijn er enkele thema-bijeenkomsten. De nieuwjaarsbijeenkomst is een absolute topper. Het bestuur kan zorg dragen voor (juridische) ondersteuning. Ondernemers zorgen voor een feestelijke aankleding/verlichting van het centrum. Er is een afspraak met diverse verzekeringsmaatschappijen dat leden korting krijgen op de verzekeringspremie omdat ze beschikken over een veiligheidscertificaat zowel voor het centrum als voor de Sonman.

Reactie toevoegen