Martenshoek

Wijk
Midden-Groningen
Veenkoloniën
Groningen

martenshoek_ansichtkaart_ca._1900.jpg

Reeds kort na de introductie van de prentbriefkaart in ons land (1892) verschenen er prachtige kaarten van Martenshoek. Deze dateert van kort na 1900.

Reeds kort na de introductie van de prentbriefkaart in ons land (1892) verschenen er prachtige kaarten van Martenshoek. Deze dateert van kort na 1900.

Martenshoek

Terug naar boven

Status

- Martenshoek is een voormalig dorp, tegenwoordig wijk*, in de provincie Groningen, in de streek Veenkoloniën, gemeente Midden-Groningen. T/m 31-3-1949 gemeente Hoogezand. Per 1-4-1949 over naar gemeente Hoogezand-Sappemeer, in 2018 over naar gemeente Midden-Groningen.
* Martenshoek is tot ver in de 20e eeuw wel als aparte woonplaats beschouwd geweest, getuige bijv. oude ansichtkaarten (waarvan je er een op deze pagina afgebeeld ziet). De kern heeft in 1978 echter, in tegenstelling tot bijv. het W buurdorp Foxhol, geen eigen postcode en plaatsnaam gekregen, vermoedelijk omdat het toen reeds aan het dorp Hoogezand was vastgegroeid, en de gemeente het daardoor in toenemende mate als wijk van Hoogezand zal zijn gaan beschouwen. In ieder geval sinds genoemd jaar is deze kern dus formeel geen woonplaats meer maar een wijk van het dorp Hoogezand.

- De wijk Martenshoek valt, ook voor de postadressen, onder het dorp Hoogezand.

- De wijk Martenshoek ligt binnen de bebouwde kom van 'Hoogezand Sappemeer' (de komborden met deze benaming vermelden geen verbindingsstreepje in de naam), maar heeft zelf geen plaatsnaamborden, en ook geen gelijkluidende straatnaam, zodat je ter plekke nergens aan kunt zien dat en wanneer je de wijk binnenkomt en weer verlaat. Dat verbaast ons, omdat het toch een oude en best grote kern is met vroeger en ook tegenwoordig nog altijd een duidelijke eigen identiteit (tekenen daarvan zijn bijvoorbeeld het winkelcentrum met de wijknaam en de jaarlijkse hardloopwedstrijd en Jaarmarkt met de wijknaam). Dat mag dan best ter plekke met eigen wijkbordjes worden aangegeven (hint...).

Terug naar boven

Naam

In het Gronings
Houk.

Oudere vermeldingen
1652 kopie 1768 St. Martenshoek, 1668 Martens-hoeck, 1794 Martenshoek.

Naamsverklaring
De nederzetting is genoemd naar kerkpatroon Sint Martinus. Een nogal fantasierijke overlevering uit 1668 zegt dat 'Martens-hoeck' zijn naam dankt aan een waard Marten die hier als eerste woonde.(1)

Terug naar boven

Ligging

De wijk Martenshoek ligt direct W van de dorpskern van Hoogezand, NO van Kropswolde, ZO van Foxhol. Het gebied dat vandaag de dag* tot Martenshoek wordt gerekend, wordt in het W begrensd door de N366 (Woldweg), in het N door het (nieuwe) Winschoterdiep, in het O door het Kieldiep (dat O langs de Abramskade loopt), en in het Z door de spoorlijn, met dien verstande dat de bebouwing aan de Spoorstraat-Zuid Z van de spoorlijn allicht ook nog tot de wijk zal worden gerekend.
* Na de integratie van het voormalige dorpje Foxham in deels het dorp Foxhol, deels de wijk Martenshoek, waarvoor zie verder bij Geschiedenis.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de buurtschap Martenshoek 69 huizen met 570 inwoners. Tegenwoordig omvat de wijk ca. 540 huizen, een handvol woonschepen en ca. 270 bedrijfsgebouwen, met ca. 1.350 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Kerspelen
Martenshoek viel vroeger deels onder het kerspel Kropswolde, deels onder het kerspel Hoogezand.

Scheepvaart en handel
Reeds in de 18e eeuw is het gebied rond Martenshoek gegroeid als toegangspoort van de Veenkoloniën. De sluis alhier was de enige mogelijkheid om per schip de stad Groningen te bereiken. Door deze centrale ligging heerste er dagelijks grote drukte. De bedrijvigheid rond de sluis zorgde voor een florerende handel. Naast schippers, kooplieden en noeste arbeiders gingen ook gezinnen zich hier vestigen. Schippervrouwen maakten van de gelegenheid gebruik om inkopen te doen en er waren diverse bedrijven gevestigd die scheepsbenodigdheden leverden. Ondanks dat veel historische elementen zijn verdwenen, zijn er ook nog veel bewaard gebleven. Ook straatnamen als Sluiskade, Werfkade en Kieldiep herinneren nog aan vroeger tijden.

Station
In 1905 krijgt Martenshoek een station aan de spoorlijn Harlingen-Nieuweschans. Het is nog altijd in functie. Een stationsgebouw heeft het station nooit gehad. Tot 1970 was er een houten haltegebouwtje op de perrons, van 1970 tot 1988 was er een 'abri'.

Unieke auto uit Martenshoek
Harm Landeweer, die hier een machinefabriek had, bouwde tussen 1902 en 1906 een auto met een 1,75 pk De Dion Bouton eencilindermotor. Hij noemde zijn auto een 'vierwielige motorfiets' (of quadrycycle?). Volgens de beschrijving had de proefauto zitzadels en woog hij ongeveer 220 kg. Het was een vierzitter (later omgebouwd tot zespersoons), waarmee de eerste rit werd gemaakt op 10 augustus 1904. De gemiddelde snelheid van een reeks testritten was 22 km/u, het gemiddelde benzineverbruik 1 liter op 25 kilometer. Helaas is het bij dit ene exemplaar gebleven.

Foxham
Een in 2 opzichten topografisch bijzonder geval is het vroegere dorpje Foxham. Ten eerste omdat dit plaatsje vanouds onder de gemeente Slochteren viel, en door het gereed komen van het nieuwe Winschoterdiep aan de Hoogezandse kant is komen te liggen. Het dorpje lag tussen het Oude Winschoterdiep in het Z en het nieuwe Winschoterdiep in het N. Per 1-8-1943 is een gebied met 725 inwoners overgegaan van de gemeente Slochteren naar de gemeente Hoogezand. Dat had o.a. betrekking op de kern Foxham.

Het W deel van dit plaatsje, gelegen rond de Korte Borgweg en de Korte Groningerweg voor zover gelegen W van de Woldweg, is tegenwoordig opgegaan in het dorp Foxhol. Dit deel heeft ca. 25 huizen met ca. 60 inwoners, plus een 20-tal bedrijfspanden. Het O deel, gelegen rond de weg Foxham en de Korte Groningerweg voor zover gelegen O van de Woldweg, is opgegaan in de bedrijventerreinenzone van Martenshoek. Dit deel heeft ca. 20 huizen met ca. 50 inwoners, plus een 10-tal bedrijfspanden, plus de voormalige Sint Martinuskerk, waarvoor zie verder bij Bezienswaardigheden. En dat is dus de tweede topografische bijzonderheid; dat de RK kerk van de Hoogezandse kernen Foxhol en Martenshoek in de Slochterense kern Foxham is gerealiseerd, én na de hiervoor genoemde grenscorrectie alsnog onder Martenshoek is komen te vallen.

- In 2011 is door de gemeente Hoogezand-Sappemeer de Jaap Westerdiep-lezing in het leven geroepen, om de naamgever te eren voor zijn bijdrage aan de gemeente en aan Westerbroek in het bijzonder. De lezing wordt om de twee jaar gehouden door iemand die een bijdrage levert aan historisch onderzoek in of naar de gemeente Hoogezand-Sappemeer. De 2e lezing, in 2013, werd gehouden door Jan Helmers en ging over de resultaten van zijn onderzoek naar het onstaan en de ontwikkeling van de kernen Martenshoek en Foxham, die nauw met elkaar verbonden waren en zijn. Er is een boekje van verschenen, dat via de link ook online is te lezen. Een zeer interessant artikel, dat uitvoerig ingaat op de vroegere complexe situatie ter plekke qua geografie, waterlopen en dergelijke.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De Initiatiefgroep Werfkade wil de kans verkennen en benutten om samen met ontwerpers en bouwers hun idee voor alternatief bouwen, wonen en werken te realiseren. De bouwwerken moeten voor verschillende functies gebruikt kunnen worden, bijv. om in te wonen en werken, als publiekstrekker of als werkplek alleen. De initiatiefnemers zijn anno 2017 hun plannen aan het uitwerken voor het Helmersterrein aan de Werfkade in Martenshoek. De gemeente staat er welwillend tegenover en wacht de concretisering van de plannen af.

- Om aan de huidige veiligheidseisen te voldoen, heeft Waterschap Hunze en Aa's in 2015 de kades in Foxham verhoogd. De bestaande houten beschoeiing was niet geschikt om te worden opgehoogd. Deze is daarom vervangen door stalen damwanden met een betonnen afdeksloof. Het betreft de kades langs de wegen Korte Groningerweg (voor zover gelegen O van de Woldweg) en Foxham, voor zover gelegen W van de eveneens in 2015 aangelegde keersluis (ter hoogte van de firma QEW Engineered Rubber (voorheen Trelleborg), O van de voormalige kerk.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Martenshoek heeft 1 rijksmonument, zijnde de voormalige dekkledenfabriek en scheeptuigerij N.V. Weco op Werfkade 14.

- De katholieken in Hoogezand en Sappemeer kerken vanaf begin 18e eeuw in de Sappemeerse buurtschap Kleinemeer, dat in 1855 formeel een parochie wordt. Doordat een groeiende kern van de gemeenschap woont en werkt in de scheepsbouw rond Foxhol en Martenshoek, ontstaat er behoefte aan een eigen parochie in die omgeving. Een parochiaan schenkt een stuk grond in de Slochterense buurtschap Foxham, gelegen aan de N zijde van het (oude) Winschoterdiep. Vandaar dat daar de kerk wordt gerealiseerd. Op het land erachter lag al sinds ca. 1860 de katholieke begraafplaats.

Nicolaas Molenaar sr., een leerling van de befaamde architect Pierre Cuypers, is in 1872-1873 als opzichter betrokken geweest bij de bouw van de RK Sint Willibrorduskerk in Sappemeer, als opvolger van de kerk te Kleinemeer. Hij bouwt in 1891 de Sint Martinuskerk in Foxham, een zaalkerk met neogotische elementen. Aan de rechterzijde van de kerk staat een lage toren. In de kerk worden wandschilderingen aangebracht door Franciscus Hermanus Bach. Door afname van het aantal kerkgangers wordt de Martinusparochie in 1990 samengevoegd met de Willibrordusparochie in Sappemeer. Het gebouw wordt verkocht aan een glazeniersbedrijf. Een aantal van de glas-in-loodramen wordt herplaatst in de kerk in Sappemeer, een ander deel in 1995 in de kerkhofkapel van de Sint Martinusparochie in Sneek. De door Bach geschilderde kruiswegstaties (1904-1909) zijn overgebracht naar het Flevolandse dorp Ens. De Sint Martinuskerk met begraafplaats en pastorie (Foxham 45-47) is een gemeentelijk monument. Het complex wordt, samen met een handvol woonhuizen, tegenwoordig omgeven door bedrijventerreinen van Martenshoek.

In 2011 is de publicatie 'Rooms-katholieke begraafplaats Foxham. Inventarisatie en waardestelling' verschenen, vervaardigd door bouwhistorici Battjes & Ladrak. Het is een inventarisatie van de graven en grafstenen. Daarbij is ook de monumentaliteit van de grafstenen onderzocht, en er is een uitspraak gedaan over de staat waarin de graven verkeren. Met kaarten en foto's.

- Het monument 'Salomon en Leentje' aan de Sluiskade is een natuurstenen sculptuur van een man en een vrouw, die elkaars hand vasthouden. Het monument herinnert aan de joodse medeburgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter om het leven zijn gebracht. Salomon en Leentje waren twee voor de oorlog in Martenshoek levende arme Joden.

Terug naar boven

Evenementen

- In 2005 is in Martenshoek de 1e editie van het maritiem-culturele evenement Watervloot georganiseerd. Het maritieme karakter van het evenement verwijst naar de geschiedenis van Hoogezand-Sappemeer en wat er nog altijd gebeurt op scheepsbouwgebied. Ooit was het oude Winschoterdiep een belangrijke vaarweg voor de Veenkoloniën. Dagelijks passeerden aan het begin van de 20e eeuw zo’n 100 schepen per dag de sluizen in Martenshoek. Na de Tweede Wereldooorlog is rond Hoogezand-Sappemeer een bye-pass aangelegd in de vorm van het nieuwe Winschoterdiep, waarmee het oude Winschoterdiep zijn functie verloor. In verschillende etappes is het grotendeels gedempt, met name in de kernen van Hoogezand en Sappemeer.

De naam Watervloot staat symbool voor "water terug in het dorp". Ooit zijn de schepen verdwenen door het dempen van het diep. In 2005 bracht “de Dankbaarheid” over land op symbolische wijze de vaarverbinding terug in de gemeente in een “reis” vanaf de haven in Martenshoek naar de historische scheepswerf in Sappemeer. Het evenement was een groot succes. Er zijn meer dan 10.000 bezoekers geteld. Enkele edities verder zijn dat er al meer dan 25.000. Iedere editie zijn er nieuwe elementen, maar een vermoedelijk vast element is dat er in de haven van Martenshoek tientallen historische schepen liggen, die deels voor het publiek toegankelijk zijn. Door middel van een ponton zijn de beide zijden van de haven bereikbaar. Het evenement biedt naast alle andere activiteiten die plaatsvinden ook een mooie gelegenheid aan lokale muziekgroepen, koren en amateurtoneelgezelschappen om op de een of andere manier mee te doen en op te treden voor een groot publiek. Het evenement Watervloot (weekend in juli) vindt ca. 1x in de 3 jaar plaats. De volgende keer is in 2019.

- De Jaarmarkt Martenshoek (op de laatste zondag van september, in 2018 voor de 14e keer) omvat een Warenmarkt en een Rommelmarkt. Op dezelfde dag is er de Essity 7 km van Martenshoek (eveneens in 2018 voor de 14e keer), een loopevenement met start en finish aan de Sluiskade, in het centrum van de wijk. Er zijn allerlei klassen waaraan men kan deelnemen, met name 7 km Recreanten/Bedrijvenloop, 3,5 km Ladiesrun, 3,5 km Jeugdloop en 1 km Ouder/Kindloop. De run is genoemd naar hoofdsponsor Essity uit Hoogezand.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Winkelcentrum Martenshoek, afgekort bekend als WiMa, betreft de winkels aan de Sluiskade en de Meint Veningastraat (voor zover gelegen W van de Abramskade). Vrijdag koopavond. Gratis parkeren op de ruime centrale parkeerplaats of de diverse parkeerplaatsen voor de winkels. Daarnaast is het winkelcentrum zeer goed bereikbaar met het openbaar vervoer. NS-station op 5 minuten lopen van het winkelcentrum.

- Z van Martenshoek vind je het Gorechtpark, waar je heerlijk kunt picknicken. Het park is 50 hectare groot en heeft een hertenkamp, een kinderboerderij, en visvijvers waar ’s winters op geschaatst wordt. Op verschillende plekken in het park vind je kunst van Willem Valk, Egbert Hanning en Chris Verbeek. In het park ligt ook NME Gorechtpark / Natuurhuis ’t Gooregt, met o.a. een educatief centrum, natuurtuin en kinderboerderij. Je kunt hier al dan niet samen met je kinderen spelenderwijs leren, kijken, voelen, ruiken en proeven aan tal van facetten van de natuur. Ook scholen maken gebruik van de lesprogramma’s. Naast het educatieve karakter op het gebied van flora en fauna biedt het NME werkervaring aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Zij heeft stageplekken voor mensen die een leerwerktraject volgen op het gebied van tuinonderhoud, kinderboerderij, horeca en schoonmaak.

Reactie toevoegen