Margraten

Plaats
Dorp
Eijsden-Margraten
Heuvelland
Limburg

DK_20110817_3267_Kantoorpand_in_mergelsteen_Margraten.jpg

Margraten, voormalige burgemeesterswoning, school en nu kantoor

Margraten, voormalige burgemeesterswoning, school en nu kantoor

Margraten Amerikaanse oorlogsbegraafplaats II_0.JPG

Margraten is internationaal bekend vanwege de Amerikaanse oorlogsbegraafplaats met 8.301 graven. Zie verder bij Bezienswaardigheden.

Margraten is internationaal bekend vanwege de Amerikaanse oorlogsbegraafplaats met 8.301 graven. Zie verder bij Bezienswaardigheden.

margraten_amerikaanse_oorlogsbegraafplaats_iii.jpg

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

margraten_amerikaanse_oorlogsbegraafplaats_iv.jpg

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

margraten_amerikaanse_oorlogsbegraafplaats_v.jpg

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

margraten_amerikaanse_oorlogsbegraafplaats.jpg

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

Margraten, Amerikaanse Oorlogsbegraafplaats

LB gemeente Margraten in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Margraten in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Margraten in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Margraten

Terug naar boven

Status

- Margraten is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, in - en hoofdplaats van - gemeente Eijsden-Margraten. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2010.

- Wapen van de voormalige gemeente Margraten.

- De gemeente Margraten is in 1982 vergroot, met onder andere de gemeenten Bemelen, Cadier en Keer, Mheer, Noorbeek en Sint Geertruid, waardoor de gemeente naast het dorp Margraten zelf, ook de gelijknamige dorpen ging omvatten, plus de dorpen Banholt, Eckelrade (deels overgekomen uit de toen opgeheven gemeente Gronsveld) en Scheulder (overgekomen uit de toen opgeheven gemeente Wijlre). Dat waren bij elkaar 9 dorpen.

- Onder het dorp Margraten vallen ook de buurtschappen Groot Welsden, Honthem, Klein Welsden, ’t Rooth en Termaar.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Mergraote.

Uitspraak
Uit te spreken als Márgraten (men legt vaak ten onrechte de klemtoon op de tweede in plaats van op de eerste a).

Oudere schrijfwijzen
1284 op Sente Marien Rod, 1312-1350 ad Sanctam Mariam ad Gradus, apud Sanctam Margaretam, Margraten, 1511 Synt marien grate, 16e eeuw S. Margrieten, 1846 Margraten, Margeraten, Merkratten.

Naamsverklaring
Een oudere verklaring gaat uit van Sente Marien Rod en stelt dat de naam Maria zich in dialect tot Merge heeft ontwikkeld. In de samenstelling met raten, meervoud van raat, rade, rode 'rooiing van bos, ontginning' heeft men dan reeds vroeg de naam Margareta gezien. Het feit dat het Mariaklooster te Aken bezittingen had te Margraten, zou deze hypothese ondersteunen. Overtuigender is de verklaring die uitgaat van de vormen Sanctam Mariam ad Gradus en Synt marien grate. Deze gaan terug op de naam van het Keulse klooster Sancta Maria ad gradus, dat sedert 1075 bezittingen had in de streek van Margraten.(1)

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Margraten ligt aan de weg van Maastricht naar Aken en ligt verder OZO van het dorp Cadier en Keer, ZO van het dorp Berg, ZZO van het dorp Vilt, Z van het dorp Sibbe, ZW van het dorp Scheulder, WNW van het dorp Gulpen, NNW van het dorp Reijmerstok, NNO van de dorpen Banholt en Mheer, NO van het dorp Sint Geertruid en ONO van het dorp Eckelrade. De gelijknamige gemeente lag in het zuidelijkste deel van Zuid-Limburg en grensde (na de herindeling van 1982) in het Z gedeeltelijk (ca. 10 km) aan de Belgische Voerstreek. Gelegen op het Plateau van Margraten, dat eigenlijk geen plateau, ‘een vlak gedeelte in een gebergte’ is, maar een ‘rivieren- of heuvellandschap’, of het ‘Land van löss en mergel’.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Margraten 171 huizen met 1.100 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 58/378 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Termaar 43/269, Groot-Welsden 32/201, Klein-Welsden 12/92, Het Rooth 24/147 en Aan den Eik 2/13. In 1866 wordt ook nog een buurtschap De Dobbelsteen genoemd.

- Per 1 januari 1982 is de gemeente in het kader van de gemeentelijke herindeling opgeheven en gelijk weer opgericht. De nieuwe gemeente Margraten is als volgt samengesteld:
van Margraten: 982 hectare met 3.496 inwoners;
van Cadier en Keer: 856 hectare met 3.909 inwoners;
van Mheer: 895 hectare met 1.840 inwoners;
van Sint Geertruid: 912 hectare met 1.497 inwoners;
van Noorbeek: 747 hectare met 1.048 inwoners;
van Gronsveld: 664 hectare met 471 inwoners;
van Bemelen: 277 hectare met 371 inwoners;
van Wijlre: 303 hectare met 371 inwoners (Gasthuis en xxxx);
van Gulpen: 73 hectare met 41 inwoners;
van Eijsden: 64 hectare met 16 inwoners.

- Vlak voor de opheffing per 2011 had de gemeente Margraten ca. 5.500 huizen met ca. 13.500 inwoners.

- Het gelijknamige dorp omvat tegenwoordig ca. 1.500 huizen met ca. 3.750 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Miljoenen jaren geleden is Margraten enkele keren door zee overspoeld geweest. Ook de Maas heeft er gestroomd. Deze rivier heeft bijna alles van het vuursteeneluvium (klei met vuurstenen) weggespoeld, behalve in Termaar. Onder meer door dit vuursteeneluvium in de bodem is Termaar natter dan de rest van Margraten; het regenwater zakt er maar moeilijk door de bodem weg. Drie miljoen jaar geleden begon het gebied zijn huidige uiterlijk te krijgen. De opheffing van Margraten tot ruim 100 meter boven het omringende land heeft met het omhoogkomen van de Ardennen tussen 500.000 en 300.000 jaar geleden plaats gehad. Toen ontstonden ook de Keerderberg, de Gulperberg en de Daelhemmerberg.

Na de laatste ijstijd begon het klimaat te verbeteren. Tussen 10.000 en 7.000 jaar geleden groeide in Margraten een vrijwel ondoordringbaar oerwoud. Tussen 7.000 en 6.000 jaar geleden begonnen de boeren uit de lagergelegen omgeving het oerwoud te kappen en stukken ervan kaal te branden ten behoeve van hun primitieve landbouw; zij hadden natuurlijk ook veel hout nodig voor hun huizenbouw en in de koude jaargetijden om hun huizen te verwarmen. Het oerwoud werd bos waar groot wild voorkwam; eland, hert, everzwijn.

In de tijd van de Romeinen werd er hevig gevochten tussen de binnendringende legers en de plaatselijke bevolking, de Eburonen onder leiding van Ambiorix. Een aantal Eburonen heeft in die tijd hun toevlucht gezocht in de bossen van Margraten. Misschien hebben zij zich verscholen en geleefd op de plek waar later het dorp werd gebouwd. Doordat er op het plateau geen water was, was het gebied ook om deze reden lange tijd geheel ongeschikt en onaantrekkelijk voor landbouw en bewoning. De mensen die er woonden en leefden, waarschijnlijk het eerst in Termaar, Groot Welsden en Honthem, moeten wel erg arm zijn geweest en vrij geïsoleerd hebben geleefd. De twee grote Romeinse heirwegen van Maastricht naar Aken en van Maastricht naar Trier liepen ook N en Z om Margraten heen. In de periode 1000-1300 - de periode van de vorming van het landschap door mensen; cultuurlandschap - werden de lössplateaus die door de Romeinen waren verlaten, weer in cultuur gebracht.

Margraten bleef lang een vrij geïsoleerd dorp door zijn hoge ligging en doordat het bij gebrek aan wegen moeilijk bereikbaar was. Pas in 1825 kon het plan (van Napoleon) voor het aanleggen van een nieuwe weg van Maastricht naar Aken die de oude, versleten Romeinse heirwegen kon vervangen, worden uitgevoerd - een moeilijke klus naar het bleek; men deed er 30 jaar over. Deze weg liep dwars door het dorp en doorbrak het isolement. Vanaf nu begon voor Margraten de ‘moderne tijd’. (6)

Op 1 oktober 1795 werd Margraten bij Frankrijk ingelijfd, deel uitmakend van het Departement van de Nedermaas, van kanton Gulpen. Tijdens de Belgische Opstand in 1815 werd het dorp met Limburg door België geannexeerd. In 1839 (verdrag van Londen) kwam Margraten met Limburg definitief bij Nederland. (5)

De bebouwing is, afgezien van de markante "Dobbelsteinhoeve", overwegend uit de 19e eeuw. Margraten biedt de wandelaar en fietser zeer verrassende panorama's. Typische vakwerkboerderijen, monumentale hoeves en landhuizen liggen te pronken in een weldadig groen landschap.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij:

- Heemkundevereniging Margraten.

- H.M.R. Heidendal e.a., Een bijdrage tot de historie van Margraten. Uitgave bij gelegenheid van de restauratie van de Sint Margaretakerk. Uitg. Restauratiecommissie St. Margaretakerk, 1983.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De wijk Heiligerweg in het noordoosten van Margraten is gebouwd sinds 2006. De wijk omvat een kleine 250 huizen, 100 minder dan gepland, vanwege de aanwezigheid van een dassenburcht. Bij de woningbouw heeft de gemeente verder rekening gehouden met de holle wegen, de hagen, de devotiekapel en het veldkruis. Ook de historische IJzerenweg en Heiligerweg zijn intact gebleven.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Margraten heeft 13 rijksmonumenten.

- Margraten heeft 10 gemeentelijke monumenten.

- Het moderne kerkgebouw van Margraten, toegewijd aan de H. Margarita, is waarschijnlijk oorspronkelijk een zaalkerk geweest, waaraan later een toren en een koor zijn toegevoegd. In 1817 en 1836 zouden de noord- en zuidbeuk zijn toegevoegd. De kerk heeft in haar driebeukige gedaante gefunctioneerd tot 1921. Architect A. Boosten’s ogenschijnlijke dwarsliggerij: hij bouwde tijdens de grootste en meest ingrijpende verbouwing van 1921-1926 zijn schepping schijnbaar onaangedaan door wat er al was en wat er bleef (de laatmiddeleeuwse mergelstenen toren en het koor - beide 15e eeuw). Maar nader beschouwd blijkt het nieuwe schip wel degelijk, op subtiele wijze dus, rekening te houden met het middeleeuwse godshuis.

Een mooi detail is de halve kegel die het koordak vormt. Ook het stergewelf van het nu als kapel gebruikte lithurgische hart is bijzonder. Erin is een spannend evenwicht van gewicht en zweefvermogen opgesloten. Binnen zijn laatmiddeleeuwse muurschilderingen te vinden, terwijl een groot deel van de inventaris 18e eeuws is. Beelden: onder meer van de H. Margaretha (ca. 1600) en van Sint Sebastianus (18e eeuw). Orgel: gebouwd door Pereboom / Leyser, 1879. (3324) Tegenover de kerk staat het beeldje van D’r Schutter, gemaakt door Math Wanders, ter gelegenheid van het 450-jarig bestaan van Schutterij Sint Sebastianus in 1991.

- Margraten heeft (inter)nationale bekendheid gekregen door de uitstekend onderhouden Amerikaanse oorlogsbegraafplaats (ook wel American War Cemetery and Memorial Netherlands) met 8.301 graven, die hier in 1944 is aangelegd. Het is de enige Amerikaanse militaire begraafplaats in Nederland. De begraafplaats ligt gedeeltelijk op grondgebied van de buurtschap Honthem. Vanaf de 30 meter hoge toren heb je een goed uitzicht over de begraafplaats en omgeving. In het op de Amerikaanse oorlogsbegraafplaats gelegen museum vind je onder meer in romaanse travertinesteen gebeitelde landkaarten, die de militaire operaties in Europa in beeld brengen.

Zie ook: - Stichting Adoptie Graven Amerikaanse Begraafplaats Margraten (alle graven zijn inmiddels geadopteerd door vrijwilligers die de graven geregeld bezoeken en er bloemen leggen). - Margraten Memorial Center in wording (deze stichting streeft naar een waardig herdenkingscentrum in de directe nabijheid van de begraafplaats).

In 2009 is een boek verschenen met 40 interviews met ooggetuigen die destijds de aanleg van deze begraafplaats hebben meegemaakt. Nadere informaite op de site van de Stichting Akkers van Margraten. - Op de site Margraten.org zijn verschillende projecten en initiatieven rond deze begraafplaats samengebracht. Een aantal van deze projecten is in 2011 samengegaan in de Stichting Memorial Center Akkers van Margraten. De stichting wil de geschiedenis van en herinnering aan de begraafplaats levend houden. Daarbij gaat de aandacht speciaal uit naar de menselijke verhalen achter de begraafplaats: zowel die van de gesneuvelde Amerikaanse soldaten als die van de ooggetuigen uit het dorp en omgeving, die de begraafplaats zagen ontstaan en waarvan velen een graf hebben geadopteerd.

Met het project De Gezichten van Margraten ambieert Stichting Verenigde Adoptanten Amerikaanse Oorlogsgraven om zo veel mogelijk soldaten begraven of herinnerd op de Amerikaanse Begraafplaats een gezicht te geven. Dit wil zij op twee manieren bereiken. Ten eerste door het voorzetten van haar werkzaamheden voor haar Fields of Honor Database, waar al sinds 2009 informatie over Margratense soldaten in wordt verzameld en die permanent en vrij toegankelijk is via het internet. Het hoofddoel van dit project is echter om zo veel mogelijk graven en namen op de Muren der Vermisten van een foto te voorzien, om zo deze namen een gezicht te geven. Zo krijgen onze bevrijders ruim 70 jaar naar dato alsnog een gezicht en wordt de herinnering aan hen levend gehouden. De stichting beschikt inmiddels over de foto’s van ongeveer 3.500 soldaten, die zij verkregen heeft door eigen onderzoek of via adoptanten, familieleden, collega-onderzoekers en veteranenorganisaties.

De stichting is van mening dat het onverminderd belangrijk blijft om aandacht te besteden aan de offers die deze gesneuvelde Amerikaanse soldaten brachten, zeker gezien de huidige internationale context die des te meer onderstreept dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. Hiervan bewust zijn vormt een belangrijke voorwaarde om mogelijke toekomstige conflicten tegen te gaan: dit nooit meer. Stichting Verenigde Adoptanten Amerikaanse Oorlogsgraven beoogt met haar project dan ook bij te dragen aan het versterken van dit bewustzijn. Zeker voor de huidige jongere generaties is het van belang dat hier actief aandacht wordt besteed. Zij hebben de oorlog niet mee gemaakt en de generatie die dat wel heeft neemt zeer sterk af, waardoor die generatie het verhaal van de oorlog binnenkort niet meer aan de jongere generaties kan overbrengen.

- Zwingelput bij de kerk en aan de Rijksweg.

- Gevelstenen in Margraten.

- Margraten was een van de zeer weinige Nederlandse gemeenten die haar grondgebied met grensstenen heeft afgepaald. Het zijn fraaie stenen met een kleurig gemeentewapen. Ze staan langs elke weg die deze voormalige gemeente binnenkomt. Wie weet doet goed voorbeeld goed volgen...

- Ook in Margraten en omgeving kun je tientallen wegkruisen bewonderen. Sommige oud, andere van meer recente datum. Een van de nieuwste aanwinsten is het Millenniumkruis op het plein bij de kruising Julianalaan-Bernhardlaan, geplaatst op initiatief van de Stichting Kruisen en Kapellen Margraten. Het kruis is afkomstig van een kapel in Heerlen, aldus Giel Frantzen, in wiens tuin het kruis enkele jaren heeft gestaan.

- Hoeve Dobbelsteijn of Dobbelsteyn of Dobbelsteynhof (Rijksweg 8), deels daterend uit de 17e en 18e eeuw, met een sluitsteen aan de buitengevel met het jaartal 1780. Thans zijn er appartementen in gevestigd.

- Hoenderstraat 2 is in 1880 gebouwd als gemeentehuis, school en schoolmeesterswoning. Enkele malen verbouwd. Thans kantoor.

- Hoenderstraat 11-13. De boerderij heeft de woonvleugel links van de cour, die aan de achterzijde wordt afgesloten door een doorrijschuur. Datering: 18e eeuw, met latere wijzigingen. Het complex wordt aan de voorzijde afgesloten met een poortmuur met een rondbogige doorgang.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Pelgrimswandeling Margraten-Noorbeek (op een vrijdag begin februari). Lengte 12 km. Met eucharistieviering waarna koffie met vlaai in Noorbeek. Nadere informatie op tel. 045-5463563.

- Carnaval. - CV De Rieste. - JCV De Rieste.

- De Lammertocht (op een zondag in maart, vertrek vanuit café ’t Flaterke in de buurtschap Termaar) voert naar de schaapskooi in het Gerendal. De mogelijke afstanden zijn 8, 11, 15, 22 of 30 km. Het aantal deelnemers is wisselend, het grootste aantal deelnemers tot nu toe was 2.600.

- De Kinderkleding- en Speelgoedbeurs (2x per jaar, op een zondag begin april en begin oktober), die tot in de verre omgeving een zeer goede naam heeft, is mede een succes door de locatie, het recentelijk gerealiseerde gemeenschapshuis Oos Heim. Deze grote zaal met open karakter maakt het mogelijk om de te verkopen materialen overzichtelijk op te stellen. De opbrengst gaat jaarlijks naar verschillende lokale goede doelen. De Kinderkleding- en Speelgoedbeurs heeft er, net als veel andere organisaties, belang bij dat er in Margraten een fraaie locatie is. Dit heeft de organisatie van de beurs dan ook doen besluiten om gedurende enkele jaren delen van de opbrengst van de beurs te doneren voor de nieuwbouw en inrichting van Oos Heim. In totaal hebben zij ca. € 10.000 bijgedragen.

- Pelgrimswandeling Margraten-Banneux (België) op een zondag begin mei. Vertrek om 07.00 uur, lengte 42 km. Om 17.30 uur viering in Banneux en mogelijkheid voor maaltijd. Om 19.30 uur terugreis per bus. Nadere informatie op tel. 045-5463563.

- Mei-den planten: vierde zaterdag in mei, behalve wanneer die op pinksterzaterdag valt, dan wordt (meestal) een week opgeschoven. Op de site van Jonkheid Mheer vind je uitgebreide achtergrondinformatie over de traditie van het plaatsen van de mei-den.

- Jaarlijks is er op de laatste zondag van mei Memorial Day op de Amerikaanse oorlogsbegraafplaats.

- Sinds 2015 is er de Kirmes Mergraote (weekend eind juni).

- Popfestival Midsummer (weekend in augustus).

- Zomermarkt (op een maandag en donderdag in augustus) met diverse attracties voor kinderen en volwassenen. Organisatie: Margraats Toneelgezelschap. Nadere informatie op tel. 043-4582112.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Stichting Verontruste Plateaubewoners (SVP) zet zich sinds de jaren zeventig in voor het behoud van kenmerkende landschappelijke en cultuurhistorische waarden op en rond het Plateau van Margraten. Een belangrijke kwestie was al die jaren - en is nog altijd - de situatie rond de mergelgroeve in buurtschap 't Rooth. Voor de beschrijving van die casus zie verder aldaar.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Margraten (online te bestellen). O.a. A.G. Schulte, Geillustreerde beschrijving Margraten, Mheer en Noorbeek. Dit standaardwerk van 400 pag. is een deel in de serie 'De Nederlandse Monumenten van Geschiedenis en Kunst', nationaal en internationaal een begrip op het gebied van de monumentenbeschrijving.

Terug naar boven

Links

- Onderwijs en kinderopvang: - Gastouderopvang Chillie Billie.

- Jongeren: - Jongerencentrum Camion. - De in 1909 opgerichte Jonkheid Margraten organiseert o.a. het Den halen, het sieren met de Broonk en ondersteunt de Midsummer.

- Sport: - Judoclub To-Zai is in 1970 opgericht onder de naam Judoclub Dracula. In 1986 is de naam gewijzigd i.v.m. de verzelfstandiging (voorheen viel zij onder de gelijknamige jongerensociëteit). De huidige naam betekent "van oost naar west". De achterliggende gedachte is dat judo in Japan (oosten) is ontstaan, en naar het westen (in dit geval Margraten) is gebracht.

- Overige verenigingen: - Het ontstaan van Schutterij Sint Sebastianus Margraten wordt gedateerd op 1541. Het eerste document dat hiernaar verwijst is uitgevaardigd in 1550, en vermeldt o.a. het volgende: "Den 20 Meert 1550 door ordonantie van de gebiedende heere van Margraeten, waernaer sigh ieder schut sal regeleeren volgens de artickelen en de boeten daerop staen sulle. Vogelschieten op Pinksterdinsdag. De schuttemeester leest de namen op; “so wy daen niet daer en is sal vervallen in de boedt van 12 stuver". De gebiedende heer heeft “3 schuet vooruyt”, daarna schieten koning, kapitein, luitenant enzovoort “; “iedere schut moet 3 schuet naer den voegel schieten”. Als de vogel eraf is “sullen de schutten den (nieuwen) kooningh volgen daer goedt bier is ende dat niet buyten de heerlickheidt ofte lemyten” van Margraten. Ter gelegenheid van het Oud-Limburgs Schuttersfeest dat op 4 juli 1954 plaatsvond in Margraten en waaraan liefst 141 verenigingen deelnamen, gaf organiserende vereniging Sint Sebastianus een programmaboekje uit. De lezenswaardige voorwoorden in dit boekje zijn via de link ook online te lezen.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Margraten kerk.

Reactie toevoegen