Maarsbergen

Plaats
Dorp
Utrechtse Heuvelrug
Utrechtse Heuvelrug
Utrecht

maarsbergen_plaatsnaambord_kopie.jpg

Maarsbergen is een dorp in de provincie Utrecht, in de streek en gemeente Utrechtse Heuvelrug. T/m 2005 gemeente Maarn.

Maarsbergen is een dorp in de provincie Utrecht, in de streek en gemeente Utrechtse Heuvelrug. T/m 2005 gemeente Maarn.

Maarsbergen.JPG

Buurtschap Maarsbergen wordt een dorp door de bouw van de Hervormde (thans PKN) Dorpskerk in 1884.

Buurtschap Maarsbergen wordt een dorp door de bouw van de Hervormde (thans PKN) Dorpskerk in 1884.

Maarsbergen (2).JPG

In Maarsbergen op de Andersteinweg

In Maarsbergen op de Andersteinweg

Maarsbergen

Terug naar boven

Status

- Maarsbergen is een dorp in de provincie Utrecht, in de streek en gemeente Utrechtse Heuvelrug. T/m 2005 gemeente Maarn.

- Onder het dorp Maarsbergen valt ook de buurtschap Valkenheide.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1134 Merseberch, 1189 Mersberge, 1e kwart 13e eeuw Merseberch, 1274 Marsberge, 1315 en 1395 Meersberch, 1348 en 1379 Mersberch, 1397 Meersberghen, 1599 Meersbergen, 1665 Meersberge, 1773 Meersbergen.

Naamsverklaring
Wel verklaard als een samenstelling van het Oudnederlandse berch = berg 'terreinverheffing, heuvel', en de persoonsnaam Meriso*. Anderen denken aan een waternaam Marisa*. Het eerste deel is zeker niet maars = meers 'land aan water, moerasland, weiland', dat immers teruggaat op het Oudnederlandse mersce.(1)

Terug naar boven

Ligging

Maarsbergen ligt O van Maarn, Z van Woudenberg, N van Leersum en wordt horizontaal doorsneden door de A12 en de spoorlijn Utrecht-Arnhem en verticaal door de provincialeweg N226 (Amersfoort-Leersum).

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Maarsbergen 33 huizen met 262 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 500 huizen met ca. 1.300 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

De aanleg van de spoorlijn Utrecht - Arnhem in 1844 zorgt ervoor dat Maarsbergen uit zijn isolement komt, zeker nadat er ook een station komt. Door dit station, de bouw van een school in 1864 (de eerste in de gemeente Maarn) en de kerk in 1884 ontstaat in feite een nieuw dorp op de huidige plaats. De oude 'Meersbergse buurt' bevond zich oorspronkelijk bij het kasteel.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de de volgende literatuur en instantie:

- Voor een kleine plaats als Maarsbergen is er door de eeuwen heen tamelijk veel geschreven over de geschiedenis van dit dorp. Hoewel dorp, eigenlijk was het niet meer dan een verzameling boerderijen, waar in de laatste 200 jaar wat huizen bij zijn gekomen. En toch kan het bogen op een roemrijke geschiedenis. Behorend tot de geestelijke goederen, eigendom dus van de kerk, is er over de voor-reformatorische tijd veel historisch materiaal bewaard gebleven. Onderzoek naar de periode van voor 1500 daarentegen loopt doorgaans al snel dood wegens een beperkt aantal en lastig te interpreteren bronnen. Herman Postema zag door minutieus onderzoek kans een reconstructie te maken van het ontstaan van het dorp en een bewonersgeschiedenis op te stellen van vrijwel alle inwoners van de periode 1500-1800.

Wat heeft geleid tot het boek 'De erfenis van ridder Fulco. Het ontstaan van het dorp Maarsbergen' (2019). Als projectleider archieven bij het Regionaal Historisch Centrum (RHC) Zuidoost Utrecht zat Herman Postema natuurlijk dicht bij het vuur. Maar hij heeft veel meer onderzoek gedaan dan alleen in het RHC. Ook in het archief van de abdij van Berne in Heeswijk, het Utrechts Archief en Archief Eemland is hij inmiddels een bekend gezicht. Dit heeft erin geresulteerd dat hij unieke bronnen heeft gevonden, waardoor dit boek een bijzonder document is geworden.

- Het boekje Boerenbouw op Herengoed. Monumenten van het agrarische bedrijf in Maarsbergen, verschenen ter gelegenheid van Open Monumentendag 2003, bevat naast veel beschrijvingen van monumentale panden, ook een aantal hoofdstukken over de geschiedenis van het dorp. De gids is via de link ook online te lezen.

- "Cultuurhistorische Commissie (CHC) Maarn-Maarsbergen organiseert al vele jaren met succes de Open Monumentendagen. Naar aanleiding daarvan zijn boekjes uitgegeven waarin buitenplaatsen, kerken, landgoederen, volkscultuur, bosbouw en archeologie van de dorpen worden behandeld. De CHC vervult een voortrekkersrol bij het streven naar erkenning van diverse objecten als rijks- of gemeentelijk monument. Onder verantwoordelijkheid van de CHC kwam de Cultuurhistorische Waardenkaart van de gemeente Maarn tot stand, die nu in de bibliotheek hangt, in dorpshuis De Twee Marken te Maarn. Heb je oude foto's, documenten of verhalen over onze dorpen die interessant zouden kunnen zijn voor het nageslacht? Neem dan contact op met de secretaris van de Cultuurhistorische Commissie."

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- "Midden in Maarsbergen ligt een gelijkvloerse spoorwegovergang in de provinciale weg. De provincie, gemeente en ProRail gaan een tunnel aanleggen om zo de verkeersveiligheid, de doorstroming en leefbaarheid in het dorp te bevorderen. De zogeheten Westvariant, waarbij de Tuindorpweg wordt afgesloten, wordt verder uitgewerkt. Om de onderdoorgang aan te leggen is een extra investering van 13,2 miljoen euro van de provincie Utrecht en 2,2 miljoen van ProRail nodig. Provinciale Staten zijn in december 2018 akkoord gegaan met deze extra investering. Wel willen ze dat een kennis- en adviesteam (Q-team) samen met de inwoners tot een zo breed mogelijk gedragen voorstel voor de aanleg komt. Daarna moet er zo snel mogelijk een voorlopig ontwerp komen waarin inwoners duidelijkheid krijgen over het project. Door de aanleg van de spoortunnel komt de bushalte verder uit het centrum te liggen. Dat is niet wenselijk. De provincie gaat daarom onderzoeken of de bushalte dichter bij het dorpscentrum geplaatst kan worden. Los van dit project wordt ook gewerkt aan de verwijdering van twee tankstations uit de dorpskern." (bron: Provincie Utrecht, december 2018. Voor nadere informatie zie de documentatie onder punt 21 onder de link.)

- De afgelopen jaren is in Maarsbergen het nieuwbouwwijkje De Marezhof gerealiseerd, met ca. 60 woningen, zowel starterswoningen, rijwoningen, twee onder een kapwoningen als vrijstaand. Het wijkje ligt vanaf de provinciale weg gezien aan het eind van het dorp, tussen de Haarweg en de spoorlijn, aan de straatnaam Samuel de Marezhof. De straat en het wijkje zijn genoemd naar Samuel de Marez, een Amsterdamse koopman die in de 17e eeuw eigenaar van het dorp is geweest. De makelaar van de 14 vrijstaande woningen stelde met wel érg veel dichterlijke vrijheid: "Deze zakenman liet kasteel Maarsbergen bouwen en heeft zo zijn naam verbonden aan het gebied." Dat klopt natuurlijk niet, want deze plaatsnaam is immers in de 12e eeuw al bekend, 5 eeuwen vóór de geboorte van de heer De Marez. Dit betoog van de makelaar klopt gezien de kaart wél: "De Marezhof is opgezet om het buurtgevoel te stimuleren. De huizen staan gerangschikt rond een groene kern, waar kinderen veilig kunnen spelen. Deze groenstrook volgt de loop van de Heigraafbeek. Hier is een wandelpad met leuke doorkijkjes en zitjes waar de buurtgenoten elkaar kunnen ontmoeten." - Hier vind je een videoreportage met enkele bewoners van deze wijk.

- Daarnaast verrijst er anno 2020 nog een nieuw wijkje aan de rand van het dorp, genaamd Maarsweide, met 18 vrijstaande woningen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Maarsbergen heeft 33 rijksmonumenten, waarvan er alleen al 20 betrekking hebben op het kasteel met toebehoren.

- Maarsbergen heeft 31 gemeentelijke monumenten.

- Buurtschap Maarsbergen wordt een dorp door de bouw van de Hervormde (thans PKN) Dorpskerk (Woudenbergseweg 52) in 1883-1884, in opdracht van Geertruida Adriana du Bois, weduwe van C.J. Blok. De kerk zou zijn gebouwd naar aanleiding van de wens van haar broer, Aalt du Bois. De familie Du Bois bewoonde het kasteel, en liet de kerk op eigen grond bouwen. De in eclectische stijl gebouwde zaalkerk is ontworpen door de architecten F.W. van Gendt en A.R. Freem. Met name in de toren en de steunberen zijn de renaissancekenmerken te herkennen die ook voorkomen bij de Amsterdamse Zuiderkerk en Westerkerk. In 1934 is de toren op initiatief van de Commissie tot herdenking van het 50-jarig bestaan gebouwd naar ontwerp van architect J. Pothoven. Deze toren met open keizerskroon verving een kleine gevelbekroning. Voor- en achtergevel bezaten oorspronkelijk een eenvoudige gelede bekroning. Op de voorgevel was een luidklok onder een afdakje geplaatst, op de achtergevel een bolvormige bekroning.

Het interieur is gaaf bewaard gebleven. Tegen de achtergevel van de kerk is een ontmoetingsruimte gebouwd, die buiten de rijksbescherming valt. De noordgevel van dit gebouwtje dateert uit de 19e eeuw. Oorspronkelijk diende het pand als schoolgebouwtje. Het eenklaviers orgel is omstreeks 1800 gemaakt door een onbekende orgelmaker. In 1886 is het in deze kerk geplaatst. De kerk is van cultuurhistorische waarde vanwege de ontstaansgeschiedenis en de relatie tussen de kerk, het dorp en kasteel Maarsbergen. Het gebouw is van architectuurhistorische waarde vanwege de gaafheid van exterieur en interieur, en vanwege de neorenaissance-kenmerken. Het object is tenslotte van ensemblewaarde vanwege de opvallende ligging op de hoek van de Woudenbergseweg en de Haarweg. De Dorpskerk valt onder de Protestantse Gemeente Maarn-Maarsbergen.

- Huis Maarsbergen (Maarnse Grindweg 30) is een kasteelachtig landhuis en landgoed. Het land rond het dorp was in de vroege middeleeuwen voor een groot deel eigendom van het riddergoed Berne bij Heusden. Ridder Fulco (Folcoldus) van Berne kreeg de goederen alhier in bezit toen hij trouwde met de dochter van de heer van Heusden. In 1134 schonk Fulco zijn bezittingen, waaronder dit dorp, aan de Norbertijner monniken en werd door bisschop Andries van Utrecht de stichting van een abdij bevestigd. Dit klooster is in 1218 en 1430 verwoest en weer opgebouwd, waarna het diende als woning voor proosten die het land van de abdij van Berne huurden. Het stond daarna bekend als het Proosdijhuis. In 1610 wordt het nog vermeld als een omgrachte, versterkte boerderij met een eendenkooi (het huidige natuurgebied De Kom). Tot 1621 bleef het goed een uithof van de abdij van Berne, waarna de laatste proost wegens wanbeheer werd ontslagen.

Na de vrede van Münster zijn de landerijen in 1648 door de Staten van Holland in beslag genomen. Deze verkopen het in 1656 aan de Amsterdamse koopman Samuel de Marez. Het Proosdijhuis bevindt zich dan al in een zeer verwaarloosde toestand en De Marez besluit op een andere plaats een nieuw huis te bouwen, het huidige kasteel Maarsbergen. De oude proosdij wordt in 1676 nog op de kaart aangegeven; zij bevond zich nabij de huidige boerderij "de Koedam". Tot 1764 blijft het kasteel in het bezit van de familie de Marez. In 1804 wordt het kasteel gekocht door de heer Du Bois. Zijn dochter verkoopt het in 1882 aan Karel Antonie Godin de Beaufort, dat sindsdien familiebezit is gebleven. De bekendste bewoner was autocoureur Carel Godin de Beaufort. Ten zuiden van de parkaanleg bevindt zich de Folcoldusheuvel, met het familiegraf van Godin de Beaufort.

Sinds 2017 wordt in de tuin van kasteel Maarsbergen het tv-bakprogramma Heel Holland Bakt opgenomen. Dit programma werd voorheen in de tuin van Kasteel Broekhuizen in Leersum opgenomen, maar dat kasteel werd in 2016 een hotel, waardoor deze locatie niet meer geschikt was als opnamelocatie voor het programma. De hotelgasten zouden de deelnemers al kunnen zien voordat het programma werd uitgezonden, wat niet de bedoeling was.

- Kaas- en Botermuseum De Weistaar is gratis te bezoeken. Al wandelend door het museum zul je vele indrukken opdoen van vroeger. Het museum geeft een beeld van het maken van kaas en boter. Verder vind je er boerderijgevels, een dorpsplein en straatjes met authentieke winkeltjes, aangekleed met levensechte poppen in klederdracht.

- Gevelstenen in Maarsbergen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Dorpskerk Maarsbergen organiseert door het jaar heen diverse evenementen en activiteiten, zoals het Levend Kerstverhaal, de Fietstocht, het Paasontbijt en de Lentemarkt. Op hun Facebookpagina onder de link houden ze je hiervan op de hoogte.

- Koningsdag.

- "Op een zondag in juni of juli is er jaarlijks de Sint Joris Rally (in 2020 voor de 8e keer). Start en finish zijn op Landgoed Maarsbergen. De route is ca. 160 kilometer lang. De rally kent de inmiddels vertrouwde beginnersklasse (de Tankers) en een klasse voor iets meer gevorderde kaartlezers (de Verkenners). Alle cavaleristen zijn uitgenodigd om in te schrijven en mee te doen. En uiteraard zijn deelnemers van ‘neveneenheden’ ook welkom. Na de prijsuitreiking zijn de deelnemers van harte welkom om te blijven en te genieten van een high tea/borrel. De organisatie stelt het erg op prijs als je met een bijzondere auto komt. De rally is namelijk bedoeld voor klassieke auto’s, of auto’s die het misschien in zich hebben wellicht ooit een klassieker te worden. Met het laatste deel van deze omschrijving word je uitgenodigd om in te schrijven: jouw bijdrage aan de gezelligheid is net iets belangrijker dan de leeftijd van de auto waarin je deelneemt! Het inschrijfgeld bedraagt € 55,- per persoon. Hiervoor ontvang je koffie/thee met iets lekkers bij de start en een lunch halverwege. Bovendien ontvang je de rallyboeken en een paar rallyschilden voor op de auto. De eigen bijdrage voor de high tea/borrel bedraagt €25,- per persoon. Inschrijven kan vanaf 1 april (geen grap) via de website."

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Vereniging Maarn - Maarsbergen Natuurlijk (MMN) is een natuur- en cultuurhistorische vereniging met ruim 500 leden en vele vrijwilligers. Zij zetten zich in voor behoud en herstel van de natuurlijke omgeving en de cultuurhistorie, en ook om inwoners te leren en te enthousiasmeren over de mooie cultuur en natuur in en rondom de dorpen.

Terug naar boven

Links

- Onderwijs: - "Basisschool De Merseberch in Maarsbergen is sinds 2017 bezig met het ontwikkelen van een nieuw onderwijsconcept, dat is gebaseerd op actuele inzichten over leren en op inzichten wat kinderen nodig hebben om volwaardig deel te kunnen nemen aan een complexe en snel veranderende maatschappij. Missie: Wij willen elk kind een duurzame basis meegeven voor het leven. Kinderen zijn van nature nieuwsgierig. Zij leren door samen te spelen, te ontdekken en te onderzoeken. Deze kwaliteiten worden op de Merseberch aangesproken, versterkt en verder ontwikkeld. Op de Merseberch ontwikkelen de kinderen een basis voor hun leven. Deze basis is gebaseerd op vier pijlers: ontwikkelen van de zintuiglijke prikkelverwerking; zelfstandig leren leren; verwerven van basiskennis en vaardigheden; verantwoordelijkheid nemen voor jezelf, elkaar en de omgeving. De vier pijlers staan niet los van elkaar. Elke dag is een mix van alle pijlers zodat kinderen zich optimaal kunnen ontwikkelen." Nadere informatie over wat de pijlers inhouden vind je onder de link.

- Jeugd: - "Scouting Ridder Fulco is al sinds 1969 dé Scoutingvereniging van Maarn-Maarsbergen. Iedere zaterdag beleven ruim 80 kinderen bij ons een toffe middag. Scouting biedt leuke en spannende activiteiten waarmee meiden en jongens worden uitgedaagd zich persoonlijk te ontwikkelen. Al vanaf 5 jaar ben je welkom bij Scouting, waar je iedere week weer uitdagende activiteiten doet. Speel jij ook graag lekker buiten? Hou je wel van een spannend avontuur? Vind je af en toe knutselen ook wel tof? Doe je graag samen dingen? Dan is Scouting bij Scouting Ridder Fulco echt iets voor jou! Hebben we je nieuwsgierig gemaakt? Kom dan een keertje kijken! Voordat je besluit lid te worden mag je vrijblijvend 3 keer meekijken.

Zonder vrijwilligers is er geen Scouting! Wij zijn altijd op zoek naar nieuwe vrijwilligers die ons kunnen ondersteunen. Ben jij enthousiast, geef je goed leiding of vindt je het leuk om kinderen en jongeren te begeleiden bij hun persoonlijke ontwikkeling? Of heb je misschien bestuurlijke kwaliteiten die je wilt inzetten voor Scouting Ridder Fulco? Dan zijn we op zoek naar jou! Je bent bij ons van harte welkom en je kunt meteen aan de slag. Ons Scouting terrein is schitterend gelegen in de bossen van de Utrechtse Heuvelrug aan de rand van Maarn. Hier hebben we twee mooie, ruime gebouwen voor al onze activiteiten: de Ridder Fulco Burcht en de Verrassing. Hierdoor hebben we ook bij slecht weer een mooi onderkomen."

- Muziek: - Manderen is het harmonieorkest van Maarn en Maarsbergen waar muziek maken en gezelligheid hand in hand gaan. Ze repeteren wekelijks met de ensembleklas en het harmonieorkest. Tweemaal per jaar geven ze een groot concert, daar tussendoor verzorgen ze de muzikale omlijsting van de dorpsgebeurens, zoals Koningsdag, de Herdenking der gevallenen en de Kerstsamenzang.

- Sport: - Voetbalvereniging SVMM (Sportvereniging Maarn Maarsbergen).

- Bedrijfsleven: - Nieuws van Middenstand Maarn Maarsbergen (MMM) op Facebook.

- Genealogie: - De website Historischehuizen.nl geeft onderzoekers de mogelijkheid hun gegevens over de bewoningsgeschiedenis van een huis, wijk, dorp of stad te publiceren. Initiatiefnemer Herman Postema heeft zelf al een flinke basis gelegd en het goede voorbeeld gegeven met de vrijwel complete bewoningsgeschiedenis van Maarsbergen tussen 1500 en 1800. Deze 'sjabloon' is ook zeer goed voor andere plaatsen in ons land te gebruiken, zodat men dat wiel niet opnieuw hoeft uit te vinden en het wellicht kan uitgroeien tot een portaal met op den duur een zo landelijk mogelijke dekking. Inmiddels staat er ook al informatie over de bewoningsgeschiedenis van panden in Leusden, Rhenen en Woudenberg. "Heb jij de geschiedenis van een huis, wijk, dorp of stad dan kom ik graag met je in contact. Wellicht kan deze website jouw podium vormen waarop je je onderzoek zichtbaar kunt maken. Uiteraard sta ik open voor suggesties, opmerkingen, aanvullingen en mutaties." Aldus dhr. Postema.

Hoe hebben mensen geleefd, wat voor voetsporen hebben ze nagelaten? Als onderzoeker wil Herman Postema terug naar de oorsprong. Hij heeft Maarsbergen in kaart gebracht, iedere boerderij, iedere bewoner heeft hij opgezocht in talloze archiefstukken. "Het is een kwestie van losse puzzelstukjes aan elkaar leggen. Net zo lang tot je een kader krijgt. Ik wilde zo dicht mogelijk bij de mens komen. Het is fascinerend dat er bijna 1000 jaar mensen op een bepaalde plek hebben gewoond. Het leukste is om die mensen terug te vinden." En dat is voor dit dorp een grote uitdaging geweest. De eerste vermelding van de plaatsnaam dateert uit 1134. De eerste Maarsberger die Postema terugvond kwam van Groot Haksvoort en kreeg in 1333 een boete. "Dat is dan ook precies het enige wat ik weet." (bron en voor nadere informatie zie het interview met dhr. Postema over dit project in Nieuwsblad De Kaap, 10-11-2018)

Reacties

(2)

Lees meer over de historie van Maarsbergen en de historische huizen van het dorp op historischehuizen.nl

Wat een prachtige, goed opgezette, zeer informatieve site, hr. Postema! Dit is zeker van toegevoegde waarde ten opzichte van wat er al is in de genealogenwereld. U hebt een flink stuk monnikenwerk verricht door de panden en de bewonersgeschiedenissen van Maarsbergen gedegen uit te werken. Hopelijk gaat er nog veel volgen, van uw hand en hopelijk voelen ook derden zich er door geïnspireerd om er op door te borduren voor hun dorp. Ik heb uw boek hierboven beschreven en gelinkt in het hoofdstuk Geschiedenis, en uw site beschreven en gelinkt achterin het hoofdstuk Links (zo ook op de pagina's Leusden https://www.plaatsengids.nl/leusden, Rhenen https://www.plaatsengids.nl/rhenen en Woudenberg https://www.plaatsengids.nl/woudenberg). En deze tevens onder de aandacht gebracht op mijn pagina over Genealogie: https://www.plaatsengids.nl/kennisbank/genealogie.
Met vriendelijke groet, Frank van den Hoven, hoofdredacteur Plaatsengids.nl

Reactie toevoegen