Land van Maas en Waal

Streek
Land van Maas en Waal
Gelderland

land_van_maas_en_waal_kaart_met_de_16_thans_17_dorpen.jpg

Kaart van het Land van Maas en Waal met de oorspronkelijk 16 dorpen (tegenwoordig zijn het er 17; na 1900 is Leeuwen gesplitst in de dorpen Boven- en Beneden-Leeuwen). (© A.G. Schulte)

Kaart van het Land van Maas en Waal met de oorspronkelijk 16 dorpen (tegenwoordig zijn het er 17; na 1900 is Leeuwen gesplitst in de dorpen Boven- en Beneden-Leeuwen). (© A.G. Schulte)

land_van_maas_en_waal_kaart_1757.jpg

Kaart van de overstroming van het Land van Maas en Waal, 1757 (bron: Nederlandsch Jaarboek, 1757)

Kaart van de overstroming van het Land van Maas en Waal, 1757 (bron: Nederlandsch Jaarboek, 1757)

Land van Maas en Waal

Terug naar boven

Status

- Het Land van Maas en Waal is een streek in de provincie Gelderland.

- De streek Land van Maas en Waal omvat de dorpen Afferden, Alphen, Altforst, Appeltern, Batenburg, Beneden-Leeuwen, Bergharen, Boven-Leeuwen, Deest, Dreumel, Druten, Hernen, Horssen, Leur, Maasbommel, Puiflijk en Wamel.

- Qua gemeenten betreft dit de huidige gemeenten West Maas en Waal, Druten en een W deel van de gemeente Wijchen. In sommige situaties worden de hier tegenaan liggende gemeenten Beuningen en Heumen er ook nog toe gerekend. Dat is dan vooral in het geval van samenwerkingsverbanden op het gebied van bijvoorbeeld landschap en toerisme. Geografisch vallen deze gemeenten echter onder de regio Rijk van Nijmegen.

Terug naar boven

Naam

Naamgeving
De streek is genoemd naar de ligging tussen de Waal in het noorden en westen en de Maas in het zuiden.

Terug naar boven

Ligging

Zie Naam. De streek grenst in het W en N aan de Betuwe, in het O aan het Rijk van Nijmegen, in het Z aan de provincie Noord-Brabant (gemeente Oss) en in het ZW aan de Bommelerwaard.

Terug naar boven

Geschiedenis

Historische geografie
"Het Land van Maas en Waal is een kenmerkend onderdeel van het Gelderse rivierengebied. Overal is de vormende hand van de grote rivieren merkbaar: niet alleen in het reliëf en de bodemgesteldheid, maar bijvoorbeeld ook in de manier waarop de mens het gebied heeft ingericht om er te wonen en te werken. De bodem bestaat voor het grootste deel uit zavel en klei die door de rivieren is afgezet. Hier en daar komen oudere afzettingen aan de oppervlakte, namelijk rivierduinen of donken die aan het eind van het pleistoceen zijn gevormd. De hoogste delen van deze rivierduinen steken boven de holocene rivierafzettingen uit. Centraal in het gebied ligt het ‘Wychense Maasje’, een fossiele rivier die enkele duizenden jaren geleden in het gebied stroomde.

Langs de Maas en de Waal zijn oeverwallen ontstaan. Oeverwallen of stroomruggen zijn lage zandige ruggen op enige afstand van de rivierbedding. Verder bij de rivier vandaan liggen de komgebieden, waar de rivieren zware klei hebben afgezet. In de kommen was het zo nat dat hier en daar ook veenlaagjes tot ontwikkeling konden komen. Voor de inrichting en het gebruik van het landschap van het Land van Maas en Waal is de fysisch-geografische gesteldheid van het gebied (de donken, de stroomruggen van huidige en fossiele rivieren en de kommen) van groot belang geweest. Het rivierengebied behoort - met de binnenduinrand, het zandlandschap en het lössgebied - tot de oudste cultuurlandschappen van ons land. Men mag aannemen dat het gebied in ieder geval vanaf de bronstijd, en misschien al vanaf het neolithicum, permanent bewoond is geweest.

Veel zichtbare sporen hebben deze oudste bewoningsfasen echter niet in het landschap achtergelaten. De inrichting van het cultuurland, waarvan we in het huidige landschap nog de belangrijkste kenmerken terugvinden, dateert in grote lijnen uit de vroege middeleeuwen (stroomruggronden) en de late middeleeuwen (kommen). De stroomruggronden waren vanouds in gebruik als woonplaats, als bouwland en als boomgaard, terwijl in de komgebieden wei- en hooilanden, eendenkooien en grienden werden aangetroffen. De uiterwaarden zijn vooral als weiland gebruikt. Cultuurhistorische blikvangers: het onderscheid tussen uiterwaarden, oeverwallen en komgebieden; kromme akkers; eendenkooien; donken; dijken en kaden; de overlaten van Heerewaarden; vluchtheuvels en terpen; kastelen." Aldus het inleidende hoofdstuk van de uitvoerige notitie over de historische geografie van het Land van Maas en Waal, door het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Overstromingen
Door de ligging tussen Maas en Waal zijn delen van het gebied in het verleden vaak overstroomd geweest. Zie bijvoorbeeld het verslag van de dijkbreuk bij Dreumel in maart 1855 en de reportage over de rampzalige overstroming in en rond Overasselt d.d. 31-12-1925.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van het Land van Maas en Waal, kun je terecht bij de volgende instanties:

- "Historisch Vereniging Tweestromenland is opgericht in 1964 en heeft als werkgebied het Land van Maas en Waal en het westelijk deel van het Rijk van Nijmegen. Gedurende de afgelopen decennia is er heel wat veranderd in ons mooie leef- en werkgebied. Dorpen hebben een ander aanzien gekregen en we zijn anders gaan leven. Vanuit de Historische Vereniging hebben we het niet alleen allemaal meebeleefd, maar ook verzameld, bewaard en toegankelijk gemaakt. Het grote aantal werkgroepen met de vele vrijwilligers nemen elk een eigen deel van de streekgeschiedenis onder hun hoede. Ze verzamelen foto's, houden zich bezig met streekdracht, ontsluiten archieven en doen familieonderzoek. Anderen zijn bezig met streekliterauur, bidprentjes of de lokale geschiedenis van een dorp. Deze informatie kan op ons Documentatiecentrum worden ingezien en een deel daarvan digitaal via Collectie Gelderland."

- Streekhistorisch Museum Tweestromenland is opgericht door Historische Vereniging Tweestromenland en sinds 1994 gevestigd in het uit 1931 stammende zustersklooster St. Elisabeth te Beneden-Leeuwen. Het werkgebied omvat de regio westelijk van Nijmegen, dus het Land van Maas en Waal en een deel van het Rijk van Níjmegen, aan de noordzijde begrensd door de rivier de Waal, aan de zuidzijde vormt de Maas de natuurlijke grens. Het museum verzamelt, bewaart en exposeert kleding en textiel, huishoudelijke voorwerpen, gereedschappen, fossielen en archeologische vondsten uit de streek. Ook behoort een verzameling prenten en kaarten tot haar bezit. Je vindt er stijlkamers waarin je kunt zien hoe men een eeuw geleden in deze streek woonde. Er is een deftige kamer en een kamer waarin de 'gewone'mensen huisden, een slaapkamer en een 'geut'. Ook is hier de dorpswinkel te zien waar men alles kon krijgen.

In de fossielenafdeling vind je overblijfselen en skeletten van voorhistorische dieren die in de streek hebben geleefd. Zo staat er het skelet van een mammoet die hier 40.000 jaar geleden zwierf. Op de bovenste van de drie etages zijn de gereedschappen van in de streek ooit uitgeoefende beroepen en ambachten te zien. Ook het gereedschap van de boer en de fruitkweker is niet vergeten. Daar vind je ook een aantal producten van een vroeger, door architect Pierre Cuijpers, beroemd geworden steenfabriek in de streek. Op de onderste etage, op watersnoodpeil 1926, zijn kamers waar je voorbeelden van streekdracht kunt zien. Ook de herenkleding, de kinderkleding en de mode van een eeuw geleden krijgen de nodige aandacht.

- "De Collectie Maas en Waal 1939-1945 vindt zijn oorsprong in het Maas en Waals Museum 1939-1945, een particulier initiatief, van oorsprong een verzameling, sinds 1993 ondergebracht in een vaste expositieruimte in Winssen. De verzameling is ontstaan uit belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog in het algemeen. Later bleek dat het Land van Maas en Waal ook in dit opzicht over voldoende eigen geschiedenis beschikt, zodat specialisatie in deze richting een logisch vervolg was. Dankzij de vele donaties van de regionale bevolking kan men gerust spreken van een unieke collectie. Helaas hebben het museum in 2018 na ruim 25 jaar moeten sluiten, maar de verzameling blijft bestaan onder de naam: Collectie Maas en Waal 1939-1945.

Waaruit bestaat de collectie? Onze collectie beschikt over documentatie afgewisseld met foto's, kaarten, affiches, uniformen en andere uitrustingsstukken. Verder zijn er tal van gebruiksvoorwerpen die typisch zijn voor de periode en/of streek. Ook beschikt de collectie over een eigen documentatiecentrum/archief en een uitgebreide bibliotheek, waar men onderzoek kan verrichten naar de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog en dan met name in het Land van Maas en Waal. Waarom deze collectie? Bij veel mensen heeft de Tweede Wereldoorlog diepe sporen nagelaten en is de oorlog een herinnering aan angst voor verraad en razzia's, concentratiekampen, honger, schaarste, geweld, dood en onderdrukking. Helaas zijn deze zaken nog altijd aan de orde van de dag. Aan de hand van de Tweede Wereldoorlog en zijn voorgeschiedenis, kunnen we de na-oorlogse generaties duidelijk malen waartoe een dergelijk geweld kan leiden, zodat we die tijd niet zullen vergeten en er een duidelijkere roep zal komen om internationale problemen op een vredelievende wijze op te lossen."

- Artikel over de van 1949-1962 uitgevoerde Ruilverkaveling Land van Maas en Waal.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Het boek 'Het Land van Maas en Waal' (A.G. Schulte, 511 pag., 1986), als deel in de serie 'De Monumenten van Geschiedenis en Kunst', is via de link ook online te lezen.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- Stichting Polderkolder organiseert diverse live muziekevenementen in het Land van Maas en Waal. Polderkolder maakt er werk van om lokaal talent te stimuleren en jonge, enthousiaste bands een podium te bieden. Dat doen ze onder meer middels bandjeswedstrijd Pocketpop, waar talentvolle bands uit de regio hun kunnen tonen. Alle genres zijn welkom, en je hoeft niet per se uit Maas en Waal te komen. De voorrondes vinden plaats in Druten, op zaterdagavonden in maart.

- "Theatergroep Plaet Gespeuld heeft ten doel theaterproducties op de planken te brengen in het Maos en Waolse dialect, gebaseerd op de geschiedenis en de cultuur van het Land van Maas en Waal. Steekwoorden: toneel, zang, dans, humor, ernst, waarheid met een knipoog. De medewerkers van deze theatergroep hebben allen een achtergrond in de Maos en Waolse toneelwereld. Met name hun bijdragen aan de vele producties van cultuurgroep De Bewaorsmiense als schrijver, regisseur, speler en organisator zijn vermeldenswaard."

- "Jaarlijks is er op de 1e zaterdag van juni (in 2020 voor de 3e keer) het evenement Open Maas en Waal. Bij tientallen instellingen in het Land van Maas en Waal zoals bedrijven, scholen, gemeenten en verenigingen kun je op deze dag een kijkje achter de schermen nemen en ontdekken wat ze daar nou eigenlijk doen. Voor wie is Open Maas en Waal interessant? Voor iedereen! Van jong tot oud, van werkzoekenden tot vakantiegangers, noem maar op. Als je altijd al hebt willen weten wat er bij een bedrijf wordt gemaakt of wat die vereniging, school of andere organisatie doet en op welke wijze dan is dit je kans om het uit te vinden. Ook kinderen zijn van harte welkom. Kinderen vinden het vaak erg interessant en veel bedrijven organiseren extra activiteiten speciaal voor kinderen. Tijdens Open Maas en Waal is de toegang tot de deelnemende organisaties gratis. Het kan zijn dat organisaties die het hele jaar door tegen betaling geopend zijn voor het grote publiek (bijvoorbeeld pretparken en musea), entreegeld vragen. Zij bieden in de regel dan wel een korting op de normale toegangsprijs."

- Truckerskonvooi Boldershof (op een zondag in juni, in 2020 voor de 28e keer) omvat ca. 150 trucks, waarin chauffeurs met een bijrijder met een beperking - van zorginstelling Boldershof in Druten, vandaar de naam van het evenement - een ronde maken door het Land van Maas en Waal. Voorzitter Jos Roelofs en bestuurslid Ger Gerrits zijn allebei vanaf het begin betrokken bij het Truckerskonvooi. Elk jaar stoppen zij geheel belangeloos veel tijd en energie in de organisatie van de tocht. "Wat dit zo mooi maakt is dat vanuit alle hoeken van het bedrijfsleven van Maas en Waal belangeloos hulp komt. Dan heb ik het natuurlijk over onze sponsors. Maar ook over ondernemers die ons belangrijke zaken zoals een heftruck lenen. Dat is toch prachtig?", aldus Roelofs. Ger Gerrits vult aan: "Iedereen die meedoet, zowel chauffeurs als bijrijders, komt uit of werkt in Maas en Waal. Dat moet wel, anders zou dit gebeuren helemaal uit de hand lopen, zo groot is de animo. Dan zou het konvooi simpelweg te groot worden. Het moet wel leuk blijven." (bron o.a.: de Maas & Waler, 7-6-2017)

- Bij het evenement DijkenSport (weekend begin september, in 2020 voor de 21e keer) kon je aanvankelijk - en nog altijd - kiezen uit de (individuele of estafette) marathon, halve marathon, 10 en 5 kilometer. In de loop der jaren is het evenement echter uitgebreid met de onderdelen Skeeleren, Bourgondisch Fruitwandelen, Rabo Wieler Classic, Steppen en een BeweegFeest op zaterdag en zondag. Want het doel is 'mensen te bewegen tot bewegen' en hen ook te laten genieten van het prachtige dijkenlandschap. "De doelstelling van Stichting Maas en Waalse Dijkenloop is zoveel mogelijk mensen - van jong tot oud en alles ertussenin - in beweging brengen in een mooie en natuurlijke omgeving. De breedtesport staat hierbij voorop.

Met het promoten van het bewegen willen we een bijdrage leveren aan een gezondere leefstijl. Bewegen is voor ons een verlengstuk van gezond leven. In de afgelopen jaren hebben we gemerkt dat onze doelstelling tot een beweegfeest voor iedereen heeft geleid. Dus niet alleen voor de duizenden deelnemers maar ook voor de vrijwilligers, supporters, sponsors en inwoners uit de dorpen van onze gemeente West Maas en Waal. DijkenSport.nl is hierdoor uitgegroeid tot het meest veelzijdige en grootste sportieve evenement in het Gelders Rivierengebied en hét sportevenement van het Land van Maas en Waal." De vele evenementen hebben hun start en finish in Beneden-Leeuwen, waar 's avonds ook feesten zijn met live artiesten en/of bands. Afhankelijk van de afstand en het type sport-evenement waar je voor kiest, kom je door de hele streek of een deel ervan.

En in 2019 is er nóg een zeer bijzonder onderdeel toegevoegd: toen was namelijk de 1e editie van het Nederlands Kampioenschap (NK) Me-Moveren. De Me-Mover is een nog relatief onbekend apparaat dat ongetwijfeld een trend gaat worden. Het is een stepmachine met drie wielen die aangedreven wordt door een loopbeweging te maken op twee voetsteunen. De Me-Mover biedt een intensieve en optimale buitentraining voor het gehele lichaam. Naast de spierversterkende werking van de Me-Mover train je ook je evenwicht en coördinatie waardoor je (romp)stabiliteit ook aanzienlijk verbetert. De afstand die afgelegd moet worden, is een ronde van 33,5 km. Je kunt meedoen aan het NK maar je mag het parcours ook als toertocht rijden. Heb je interesse in deze nog jonge sport? En wil je onder begeleiding naar een volgende editie van dit NK in Beneden-Leeuwen / Land van Maas en Waal toewerken? Neem dan contact op met Roy Jacobs van TrainBuiten, tel. 06-28645044 of Pam Stokvis van Me-Mover Benelux, tel. 06-53129497.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- De gemeenten Wijchen, Druten, Beuningen en West Maas en Waal hebben in 2018 de handen ineen geslagen en het initiatief genomen tot het maken van een cultuurhistorische fietsroute door het Land van Maas en Waal. Deze route bevat meer dan 100 cultuurhistorische locaties die ter plekke met een QR-code zijn gemarkeerd. De QR-codes verwijzen naar de teksten en afbeeldingen op de website MijnGelderland.nl. De verhalen zijn aangeleverd door de vele erfgoedorganisaties die de regio rijk is. Beleef de cultuurhistorie van deze streek vanachter je computer of pak de fiets en ga het allemaal eens 'in het echt' bekijken!

- Fietsknooppuntroutes in het Land van Maas en Waal, van 35 tot 72 km.

- Fietsroutes en struinroutes door het Land van Maas en Waal. Struinroutes zijn bewegwijzerde wandelingen langs de rivier de Waal. Met de wandelschoenen aan, broodtrommel in de rugzak en de verrekijker in de aanslag doorkruis je de uiterwaarden. De natuurliefhebber geniet van de omgeving en de rust; de wandelaar van een sportieve uitdaging.

- Natuurgebieden in het Land van Maas en Waal van Staatsbosbeheer.

- De gemeenten Druten, West Maas en Waal, Wijchen, Beuningen en Heumen gaan gezamenlijk het landschap in het Land van Maas en Waal beheren. Er komt één plan voor het buitengebied en het onderhoud wordt gezamenlijk opgepakt. Het idee er achter is dat de landschappen van de afzonderlijke gemeenten niet bij de gemeentegrenzen ophouden, en dat het daarom logisch is daarin samen te werken. De gemeenten gaan bekijken welke landschapselementen ze belangrijk vinden. Vervolgens worden er met grondeigenaren en gebruikers langdurige afspraken gemaakt over het gebruik van gronden en de betaling hiervoor. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om boerenwandelpaden, knotwilgen, boomgaarden, struweelhagen, eendenkooien en poelen. (2011)

- In 2013 zijn de 886 betrokken grondeigenaren het, na 12 jaar onderhandelen, eens geworden over een omvangrijke ruilverkaveling in het Land van Maas en Waal. De voorbereidingen hiervoor zijn overigens reeds in 1989 gestart. Bijna een kwart van het 9470 hectare grote gebied is van eigenaar verwisseld. Daardoor komt grond vrij voor natuurontwikkeling tussen de rivieren Maas en Waal. Het aantal landbouwpercelen is teruggebracht van 7000 naar 5500. Door de nieuwe inrichting is 20 hectare grond vrijgekomen voor het verbinden van natuurgebieden. In de uiterwaarden is 145 hectare grond vrijgeruild en 27 hectare grond is beschikbaar voor het aanleggen van natuurvriendelijke oevers. Voor noodzakelijke hoogwatermaatregelen is 6 hectare grond beschikbaar gekomen.

Deze ruilverkaveling is een vervolg op eerdere ruilverkavelingen in de jaren vijftig en zestig, waarbij een groot deel van de landbouwgebieden in Nederland is 'rechtgetrokken'; versnipperde kavels werden samengevoegd tot rechte landbouwpercelen. In de huidige ronde zijn veel gronden geruild en samengevoegd waardoor de boeren meer en grotere kavels aan huis hebben gekregen. Het Landinrichtingsproject Land van Maas en Waal is in september 2017, na in totaal dus 28 jaar, officieel afgerond. Ter gelegenheid hiervan is het boek 'Grote Werken - Hoe Maas en Waal welvarend werd' verschenen (geschreven door Gelderlander-journalist Peter Deurloo). Het boek beschrijft hoe drastisch de streek is getransformeerd sinds de ruilverkavelingen van de jaren vijftig en welke invloeden dat op allerlei gebieden heeft gehad (landschappelijk, economisch, maatschappelijk).

- In 2009 is onderzocht welke recreatieve verbindingen er ten westen van Nijmegen zijn en welke er nog missen. Daaruit bleek dat er wel noord-zuidverbindingen zijn, maar nauwelijks oost-westverbindingen. Om dat te veranderen, groeide het idee een fietsverbinding van Nijmegen door het Land van Maas en Waal naar Appeltern te maken. De intentie is om de Nieuwe Wetering daarvoor als rode draad te volgen, want daar lijken de praktische mogelijkheden het grootste. Er is op veel plekken ruimte voor een pad aanwezig en overheden en terreinbeherende organisaties hebben al een behoorlijk deel van de gronden in eigendom. In 2016 is het eerste deeltraject van deze Recreatieve verbinding Nijmegen - Appeltern langs de Nieuwe Wetering geopend. Het fietspad loopt van de Oude Schaarsestraat in Bergharen naar de Aspert in Horssen. Inwoners en toeristen kunnen nu genieten van dit bijzondere stukje fietspad langs het water. Het pad zorgt ook voor een betere verbinding tussen de fietsknooppuntennetwerken Rivierenland en Arnhem-Nijmegen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Land van Maas en Waal (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - de Maas & Waler. - Nieuws uit het Land van Maas en Waal op Facebook.

- Muziek: - De streek geniet landelijke bekendheid dankzij het nummer 'Het Land van Maas en Waal' van Boudewijn de Groot (en hier de songtekst). - Ter ere van het 500e sterfjaar van schilder Jeroen Bosch hebben Ali B. en Brace het liedje ‘Het land van Maas en Waal’ van Boudewijn de Groot in een nieuw jasje gestoken. “Het liedje gaat voor ons over fantasie, over ontsnappen aan de realiteit”, zegt Ali B. “We hebben er een eigen betekenis aan gegeven.” Ze hebben het live uitgevoerd op de Parade in 2016 in Den Bosch, tijdens het bezoek van koning Willem Alexander. Via de link kun je dat terugkijken.

Reacties

(2)

Op 6 oktober 1944 stortte lt. Rudolfs Wiitgen ergens in het gebied van Maas en Waal neer. Wie weet hier meer van?

Ik heb zojuist de instelling 'Collectie Maas en Waal 1939-1945' hierboven vermeld, in het hoofdstuk Geschiedenis. Het museum is er sinds medio 2018 niet meer, maar de collectie is er nog wel en het archief en de bibliotheek ook. Op afspraak kan men daar nog onderzoek doen. Het lijkt me aannemelijk dat zij u verder kunnen helpen met uw vraag, dus ik adviseer u contact met hen op te nemen.
Met vriendelijke groet, Frank van den Hoven, hoofdredacteur Plaatsengids.nl

Reactie toevoegen