Kockengen

Plaats
Dorp
Stichtse Vecht
Vechtstreek
Utrecht

MSD-20110404-230727.jpg

Kockengen Utrecht

Kockengen Utrecht

MSD-20110404-230728.jpg

Kockengen Utrecht

Kockengen Utrecht

MSD-20110404-230870.jpg

Kockengen Utrecht

Kockengen Utrecht

MSD-20110404-230875.jpg

Kockengen Utrecht

Kockengen Utrecht

kockengen_voormalige_gereformeerde_kerk_2.jpg

Kockengen, voormalige Gereformeerde kerk. Het torentje staat echt scheef.

Kockengen, voormalige Gereformeerde kerk. Het torentje staat echt scheef.

kockengen_rk_kerk_0.jpg

Kockengen, RK kerk Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming

Kockengen, RK kerk Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming

kockengen_rk_pastorie_0.jpg

Kockengen, pastorie (links naast het witte vervallen pand)

Kockengen, pastorie (links naast het witte vervallen pand)

kockengen_kockengense_molen_3.jpg

Kockengen, Kockengense Molen

Kockengen, Kockengense Molen

kockengen_polderreservaat_kockengen_1.jpg

Kockengen, Polderreservaat Kockengen

Kockengen, Polderreservaat Kockengen

kockengen_polderreservaat_kockengen_grauwe_ganzen_met_jongen.jpg

Kockengen, Polderreservaat Kockengen, Grauwe ganzen met jongen

Kockengen, Polderreservaat Kockengen, Grauwe ganzen met jongen

kockengen_voetveer_bij_de_joostendam.jpg

Dankzij het in 2012 gerealiseerde zelfbedienings-voetveer bij de Joostendam N van Kockengen, kun je daarvandaan nu naar het N doorlopen langs de waterloop Bijleveld naar de buurtschap Geer, Z van Wilnis. (© Jan Dijkstra, Houten)

Dankzij het in 2012 gerealiseerde zelfbedienings-voetveer bij de Joostendam N van Kockengen, kun je daarvandaan nu naar het N doorlopen langs de waterloop Bijleveld naar de buurtschap Geer, Z van Wilnis. (© Jan Dijkstra, Houten)

kockengen_wagendijk_en_bijleveld.jpg

Rondom de dorpskern van Kockengen is het een en al waterrijk buitengebied met mooie boerderijen, zoals hier aan de Wagendijk langs de Bijleveld. (© Jan Dijkstra, Houten)

Rondom de dorpskern van Kockengen is het een en al waterrijk buitengebied met mooie boerderijen, zoals hier aan de Wagendijk langs de Bijleveld. (© Jan Dijkstra, Houten)

UT gemeente Kockengen in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Kockengen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Kockengen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Kockengen

Terug naar boven

Status

- Kockengen is een dorp in de provincie Utrecht, regio Vechtstreek, gemeente Stichtse Vecht. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1988. In 1989 over naar gemeente Breukelen, in 2011 over naar gemeente Stichtse Vecht. Een meerderheid van de inwoners had kennelijk de voorkeur om aan de gemeente Woerden te worden toegevoegd. Dat is dus niet gehonoreerd.

- Wapen van de voormalige gemeente Kockengen.

- De gemeente Kockengen is per 1-5-1942 vergroot met de gemeente Laag-Nieuwkoop en per 1-4-1964 met een deel van de gemeente Ruwiel.

- Onder het dorp Kockengen vallen ook de buurtschappen Gieltjesdorp, Laag-Nieuwkoop, Portengen, Portengensebrug en Spengen.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Kokkengen, Ca. 1307 Cokanghen, 1327 Cockenge, 1883 Kok-Engen, 1901 Kockengen. De plaatsnaam heeft in de loop der eeuwen zo ongeveer alle spellingsvarianten gekend die je kunt bedenken. Zo zien we bijv. in het RK doopregister Teckop 1768-1773 - in een tijdsspanne van dus slechts 5 jaar, en ook nog eens door dezelfde pastoor! - de plaatsnaam naast de huidige spelling ook gespeld als Kockenge, Kokenge, Kokkenge, Kokkeng, Cockengen, Cockenge, Cockkenge en Cokkenge. Dat zijn 9 verschillende spellingen... Dat komt omdat er tot medio 19e eeuw nog geen formele spelling was van het Nederlands, en daarom plaatsnamen en familienamen vaak werden opgeschreven naar hoe het klonk, en hoe men dacht dat het geschreven moest worden. De gemeente wordt tot medio 19e eeuw ook wel 'Kockengen en Spengen' genoemd.

Naamsverklaring
Genoemd naar het luilekkerland Cocagne, de plaats waar het volgens de middeleeuwse voorstelling goed wonen was, met altijd genoeg te eten en te drinken zonder dat men daar iets voor hoefde te doen. Of zoals een Middelnederlands dicht het uitdrukt: "Och, dat lant van Cockaengen is so goet! Het reghent daar in alle hoeken vladen, pasteien ende pannecoeken." Zie ook Koekange.(1)

Terug naar boven

Ligging

Kockengen ligt ZW van Breukelen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Kockengen 101 huizen met 677 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 61/419 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Spengen 24/162 en Lokhorst 16/96. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.500 huizen met ca. 3.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Zeer waarschijnlijk is Kockengen ontstaan op de oeverwal van een riviertje, dat aanwezig was in het veengebied van Noord-West Utrecht. De kern moet zoals vele kernen in deze omgeving worden beschouwd als een nederzetting van ontginners, die zich daar vestigden rond 1150, tijdens de vierde fase van de systematische veenontginningen. De pioniers waren van oorsprong veelal feodale Fransen, die hier een zelfstandig bestaan zochten. Door hard werken werden zij eigenaar van de door henzelf ontgonnen grond.

De nieuw ontgonnen gronden werden gescheiden door grensweteringen of scheidssloten. Sloten en greppels dienden tevens voor de ontwatering van het land, om zodoende akkerbouw mogelijk te maken. Juist door die ontwatering begon de bodem te oxideren en in te klinken, waardoor de landoppervlakte begon te zakken. Akkerbouw werd steeds minder goed mogelijk, zodat men overging naar weidebouw en veehouderij.

Door het inklinken van de bodem werd het noodzakelijk de ontginningen (polders) via kaden en dijken te beschermen. Men moest zelfs toevlucht nemen tot bemaling via molens: eerst via handmolens, later via rosmolens, aangedreven door paarden, en omstreeks de eerste helft van de 15e eeuw via windmolens. Toen in 1385 het schilderachtige watertje de Heycop werd gegraven en in 1413 de Bijleveld, om de polders van het Utrechtse Oude Rijngebied van overtollig water te verlossen, kreeg het dorp Kockengen goede waterverbindingen met Vecht, Amstel en Oude Rijn.

In 1535 verleent Keizer Karel V de heerlijkheden Kockengen en Spengen het schepenrecht. Dit is een recht om rechtspraak te doen plaatsvinden door schout en schepen, in plaats van door schout en buren. In de Nederlands Hervormde Kerk is thans nog de zogenaamde schepenbank aanwezig. Ook dit wijst erop dat het dorp toen een vrij grote, belangrijke plaats geweest moet zijn. (bron: Kockengen.net)

- Links naar (beschrijvingen van) archieven m.b.t. Kockengen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De oude kern van Kockengen ligt op een stevige kleirug. De naoorlogse uitbreidingen liggen echter allemaal in het veen. De meeste huizen zijn onderheid, maar de tuinen en de openbare ruimte niet en die verzakken. Het veen daalt continu door het krimpen van de bovenste droge laag en het gewicht van verhardingen, rioleringen en ophoogmaterialen. In enkele delen van het dorp liggen wegen en openbare ruimte vrijwel op slootpeil. Bij stevige buien lopen straten onder. Deze processen gaan ook de komende decennia door, mogelijk zelfs versneld door de klimaatontwikkeling. Zwaardere regenval kan leiden tot vaker en meer water op straat. En hogere temperaturen en langere droge perioden versnellen de afbraak van het veen. De urgentie voor maatregelen om de leefbaarheid in het dorp te behouden, wordt dus alleen maar groter.

In dit dorp zakt de veenbodem met 1,9 tot 3,7 cm per jaar. Deze bodemdaling leidt in delen van het dorp tot schade aan ondergrondse en bovengrondse infrastructuur en tot water op straat. De gevolgen van de bodemdaling zijn in het verleden steeds opgevangen door instelling van een lager oppervlaktewaterpeil door het Hoogheemraadschap. Dit heeft nu geleid tot de situatie dat verdere daling van het oppervlaktewaterpeil zal resulteren in schade aan funderingen van woningen. In een aantal situaties is dat al kritiek. De brede erkenning van deze problematiek heeft geleid tot de start in 2013 van het project Kockengen Waterproof. Omdat de situtie in dit dorp natuurlijk ook geldt voor veel andere dorpen in veenweidegebied, is het project uitgeroepen tot landelijk voorbeeldproject, opdat de lessen hieruit allicht ook elders kunnen worden toegepast.

In 2015 is de eerste fase van het programma Kockengen Waterproof afgerond. Onderdeel hiervan is het gemeentelijke project voor het ophogen van de wegen, paden en het groen en het ophogen en vernieuwen van de riolering. In een periode van 10 jaar worden alle wijken van het dorp aangepakt. In een aantal straten is eerst de oude asfaltlaag verwijderd. Vervolgens is een nieuw, gescheiden, rioolsysteem aangelegd. Hiermee wordt de afvoer van afvalwater en regenwater gescheiden, waardoor efficiënter gezuiverd kan worden.

Daarbij wordt ernaar gestreefd om het regenwater van dak of straat rechtstreeks naar de sloot af te voeren, wat een gunstige invloed heeft op het grondwaterpeil en tevens het riool ontlast. De nutsbedrijven hebben waar nodig de kabel- en leidingsystemen van gas en elektra vernieuwd. Ook is er een glasvezelnet aangelegd. De wegen zijn gemiddeld circa 60 centimeter opgehoogd met lichtgewicht materialen. Met deze maatregelen moet de wateroverlast in dit deel van Kockengen - uitgezonderd extreme regensituaties - tot het verleden gaan behoren.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Kockengen heeft 35 rijksmonumenten.

- Kockengen heeft 9 gemeentelijke monumenten.

- Bezienswaardig is de oude dorpskern tussen de kanalen Heicop en Bijleveld.

- Hervormde kerk (Kerkplein 9). Het stichtingsjaar van de parochie en eerste kerk van Kockengen is niet bekend. Vermoedelijk is de parochie pas meer dan een eeuw na het voltooien van de grote ontginning van de veenwildernissen tot stand gekomen, door samenvoeging van delen van enkele oudere parochies. De oudste vermelding van de kerk komt voor in een lijst van leenmannen, 1381 - 1383. Maar al in 1350 was er sprake van een geestelijke in deze parochie en van een stuk grond in kerkelijk bezit.

In oude plattelandsgemeenten begon de geschiedenis van de kerk nogal eens met een houten kerkje. We weten niet of dat in Kockengen ook het geval is geweest. De huidige stenen kerk werd echter vermoedelijk al in de 14e eeuw gebouwd. In de 15e eeuw is het koor vergroot, en in de 16e eeuw het schip. Vooral in de 19e eeuw is de kerk nogal verwaarloosd en ondoelmatig gerepareerd. Van 1955 tot 1958 onderging zij een ingrijpende restauratie. De kerk zoals die er nu staat is een midden op het Kerkplein gesitueerde gotische kruiskerk met een schip van vijf traveeën (= gewelfvakken), dwarsbeuken en een koor van drie traveeën. Zij is opgetrokken in handvorm baksteen met steunberen, bevat spitsboogvensters en heeft zadeldaken gedekt met blauwe leien en omgeven door een geprofileerde natuurstenen goot. - Site Hervormde Gemeente Kockengen.

- RK kerk Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming (Voorstraat 25). Na de Reformatie, waarbij tussen 1601 en 1610 de dorpskerk definief in protestantse handen raakte, kwam de RK zielszorg weer op gang vanuit Woerden. In Teckop, dat tot het toen liberalere Holland behoorde, werd een statie ingericht in het huis in de noordoosthoek tussen de Teckopse dijk en de kade waarop thans de Ir. Enschedeweg ligt. Na de Bataafse Revolutie (1795) lukte het nog niet om weer een eigen Kockengense parochie in te richten. Pas in 1854 kon de huidige kerk in gebruik worden genomen. Dit is een zogeheten Waterstaatskerk. De ingenieurs van Rijkswaterstaat ontwierpen vooral gebouwen in neoclassisistische trant, met onder andere vaak stuc- en pleisterwerk, kapitelen van gips en geschilderd “marmer”. De kerk maakt deel uit van de parochie Sint Jan de Doper Vecht en Venen.

- De pastorie, die met de westkant van de kerk verbonden is, werd ingericht in twee woningen uit 1801-1802, gebouwd voor de rijke koopmansfamilie De Bruyn. De in 1999 gerestaureerde behangselschilderingen in de vroegere herenkamer zijn een pronkstuk. Ze zijn om diverse redenen heel bijzonder. Ze stammen uit de hoogtij van het genre. Ze werden gemaakt door de zeer bekwame schilder H. van Barneveld, niet door een atelier. Ze bevinden zich nog op de wanden waarvoor ze werden gemaakt; dat is heel belangrijk omdat de schilder rekening hield met het gebruik van de kamer, de lichtval e.d. (bij verplaatsing zouden die waardevolle elementen verdwijnen). De schilderingen verwijzen in veel opzichten naar de leefomgeving en het werk van de internationale handelsman Harmanus Sas de Bruyn en zijn niet zomaar aan voorbeeldboeken ontleend. Er is ook nooit iets in overgeschilderd, wat elders nogal eens gebeurde als een huis een nieuwe eigenaar kreeg of als men kleding of andere elementen ouderwets begon te vinden. (Wie een fraai voorbeeld van overschilderen wil zien, zichtbaar gemaakt bij een restauratie, moet de behangschilderingen in kasteel Groeneveld in Baarn gaan bekijken.)

- Voormalige Gereformeerde kerk (Nieuwstraat 12). Deze Gereformeerde kerk dateerde oorspronkelijk uit 1840, is gesloopt in 1879 waarna er nieuwbouw heeft plaatsgevonden. Na het gereedkomen van de nieuwe kerk aan de Dreef 1 (Gereformeerd PKN) is deze kerk in 2002 gesloten en verkocht. Het pand herbergt nu Abrona Kunst & Koffie. Dat is een restaurant en een galerie, beide gerund door verstandelijk gehandicapten. Site van de Gereformeerde Kerk.

- De Volle Evangelie Gemeente is doende met de realisatie van een eigen multifunctionele kerk, die kennelijk Schuurkerk wordt genoemd. Het gebouw is gerealiseerd op de voormalige gemeentewerf Kockengen en beoogt eind 2016 gereed te zijn. Het gebouw wordt eenvoudig en functioneel, passend in de omgeving waar het komt te staan. Er komt een grote zaal, kleinere zalen voor bijv. kinderwerk en een kantoorruimte.

- De Hersteld Hervormde Kerk Kockengen heeft in 2008 het voormalige kaaspakhuis op Voorstraat 22 tot kerk verbouwd.

- De Spengense Molen staat in de buurtschap Spengen en wordt daarom verder aldaar beschreven.

- De Kockengense Molen (Wagendijk 15) heeft tot 1960 het 341 ha grote waterschap Kockengen bemaald. De polders Spengen, Kockengen en Teckop zijn in 1962 gecombineerd tot één waterstaatkundige eenheid en worden sindsdien door een elektrisch gemaal droog gehouden. Sinds die tijd fungeert de molen als reservegemaal. In 1983 is een grote restauratie uitgevoerd. In 1987 is in de ondertoren de uitgebroken woning zoveel mogelijk in orginele staat afgetimmerd en geverfd. Een technische bijzonderheid is dat deze molen een voor deze streek ongebruikelijk vangsysteem heeft met gaffelrad. De molen wordt beheerd door het Utrechts Landschap, is in 2012 wederom ingrijpend gerestaureerd,en is op vrijdag en zaterdag te bezoeken. - Diaserie van de Kockengense Molen door Jan Dijkstra uit Houten.

- Gevelstenen in Kockengen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Koningsdag.

- Muziekfestival Koetstock (weekend in juni). - Promofilmpje Koetstock.

- Adrie de Lange Hart van Holland Loop (prestatieloop over 5,5 en 10 km) (op een dinsdag in juni).

- Bij de Rabo Fietstocht (op een zondag in de 1e helft van juni, in 2018 voor de 5e keer) kun je kiezen uit mooie routes van 12, 30 en 100 km door het Groene Hart. Alle routes lopen door de regio van de organiserende Rabobank Rijn en Veenstromen. Er zijn startpunten bij de lokale Rabobanken in Woerden, Bodegraven en Mijdrecht, op het Kerkplein in Kockengen en bij Gasterij De Milandhof in Zegveld. Per uitgereden route schenkt de Rabobank 10, 20 of 30 euro - afhankelijk van de afstand - aan een deelnemende vereniging, stichting of school, die je zelf mag uitkiezen. Voor verdere details zie bij Woerden > Jaarlijkse evenementen.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Natuurgroep Kockengen zet zich in voor natuur en landschap in en rond het dorp. Met haar activiteiten wil de Natuurgroep de natuurlijke rijkdom en het oorspronkelijke landschap van het veenweidelandschap rond het dorp behouden en de inwoners daar actief bij betrekken. De belangrijkste activiteiten van de Natuurgroep bestaan uit landschapsonderhoud, educatie en vogelbescherming. In het Polderreservaat Kockengen werken vrijwilligers van de Natuurgroep om vooral rietvogels te laten terugkeren. De roerdomp is één van de gewilde vogels in het gebied. Verder broeden er regelmatig enkele zwarte sterns. Ook broeden er Grauwe ganzen.

- Als je gaat wandelen of fietsen rond dit dorp, kun je op 4 bijzondere plaatsen een verhaal beluisteren dat zich in deze omgeving heeft afgespeeld. De verhalen, verteld door "polderwachter" Marcel Blekendaal, kun je ook downloaden op de pagina mp3-verhalen van Kockengen.

- In 2012 is N van het dorp, bij brasserie Het Eiland in het Weiland, een nieuw zelfbedienings-kettingveerpontje in gebruik genomen; voetveer Joostendam geheten. De pont maakt onderdeel uit van diverse Lange Afstands Wandelingen zoals het Marskramerpad en het Floris V-pad. Wandelaars hoeven nu dankzij het pontje niet meer 3 km om te lopen langs de Portengensebrug. Je kunt hierdoor nu vanuit Kockengen hierlangs doorlopen langs de waterloop de Bijleveld naar de in het N gelegen buurtschap Geer, die een Z uithoek is van het dorpsgebied van Wilnis.

- In Kockengen is een picknickbank met een informatiepaneel, waar je in tekst en beeld nadere informatie vindt over de geschiedenis en actuele ontwikkelingen in het landschap van dit dorp. Onder de link is het informatiepaneel ook te bekijken.

- Zwem- en Recreatiepark De Koet.

- In oktober 2013 en in juli 2014 is in Kockengen en het bemalingsgebied van gemaal De Tol sprake van extreme regenval. Als gevolg daarvan heeft het gebied te maken gehad met behoorlijke wateroverlast. Met name de duur van de wateroverlast was opvallend: waar andere omliggende gebieden al weer droog waren, stond in Kockengen het water nog op straat en in het buitengebied nog op het land. Naar aanleiding van de wateroverlast in juli 2014 - nadat na de overlast van oktober 2013 al een pakket noodmaatregelen was genomen - heeft het waterschap zowel intern als extern samen met de gemeente Stichtse Vecht en de Veiligheidsregio Utrecht (VRU) de calamiteit geëvalueerd. De externe evaluatie is uitgevoerd door het onafhankelijke adviesbureau Twynstra Gudde, die hun bevindingen en aanbevelingen op 22 september 2014 hebben gepubliceerd.

Uit beide evaluaties volgen geleerde lessen en verbeterpunten voor zowel waterschap, veiligheidsregio als gemeente. In het rapport 'Geleerde lessen en verkenning naar geschikte maatregelen maalgebied De Tol, naar aanleiding van de wateroverlast Kockengen op 28 juli 2014' staat hoe het waterschap dit een plek heeft gegeven in zijn organisatie en werkprocessen. De punten zijn onderverdeeld in waterstaatkundig, procesmatig en samenwerking en communicatie. Ook beschrijft het rapport welke maatregelen mogelijk zijn (en welke niet) om wateroverlast in de toekomst te beperken. Het rapport dient daarnaast als naslagwerk voor de toekomst.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoserie van Kockengen van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Kockengen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Kockengen.

- Belangenverenigingen: - Dorpscomité Kockengen.

- Onderwijs en kinderopvang: - Jenaplan Basisschool 't Kockenest. - Kinderdagverblijf Vriendjes van Kockengen heeft o.a. een bijzondere voedingspolicy: er wordt alleen verantwoord en biologisch gegeten.

- Sport: - v.v. Kockengen (voetbal) noemt zich 'een boeren club met allure'. - Laatste bus naar Kockengen (LbnK) is een in 2012 opgerichte vereniging, die allerlei buitensport-activiteiten organiseert en promoot. Doorgaans op vaste tijden. Deelnemers kunnen lid worden en/of zich vooraf aanmelden, maar dat hoeft niet. Zo wil men de buitensporten en het bewegen voor de inwoners laagdrempelig toegankelijk maken. Als je nieuwsgierig bent hoe deze vereniging aan haar bijzondere naam komt, kun je dat vinden op de pagina Het ontstaan van de LbnK.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Kockengen Alg. en - idem RK.

Reactie toevoegen