Kingmatille

Plaats
Buurtschap
Waadhoeke
Fryslân

Kingmatille bord [640x480].jpg

Kingmatille (buurtschap van Zweins) heeft weliswaar geen plaatsnaamborden, maar een richtingbord in de buurt vertelt u in ieder geval nog wél hoe u er kunt komen...

Kingmatille (buurtschap van Zweins) heeft weliswaar geen plaatsnaamborden, maar een richtingbord in de buurt vertelt u in ieder geval nog wél hoe u er kunt komen...

kingmatille_kingma_state_tekening_19e_eeuw.jpg

Kingmatille, tekening van de Kingma State, door Andries van Calfsbeek (1828-1896). Vandaag de dag zijn er plannen om een moderne maar wel landschappelijk verantwoorde versie van het landgoed te herbouwen. Zie verder het kopje 'Recente ontwikkelingen'.

Kingmatille, tekening van de Kingma State, door Andries van Calfsbeek (1828-1896). Vandaag de dag zijn er plannen om een moderne maar wel landschappelijk verantwoorde versie van het landgoed te herbouwen. Zie verder het kopje 'Recente ontwikkelingen'.

Kingmatille

Terug naar boven

Status

- Kingmatille is een buurtschap in de provincie Fryslân, gemeente Waadhoeke. T/m 2017 deels gemeente Franekeradeel, deels gemeente Menameradiel.

- De buurtschap Kingmatille valt, ook voor voor de postadressen, deels onder het voormalig Franekeradeelse dorp Zweins, deels onder het voormalig Menameradielse dorp Dronryp.

- De buurtschap Kingmatille heeft geen plaatsnaamborden. In de nabijheid staat vanuit Zweins wel een officieel blauw richtingbord dat naar de plaatsnaam verwijst, dus je wordt wel naar de goede plek verwezen. Het kan niet missen, want ter plekke zie je aan het gelijknamige doodlopende straatje dat je er bent aanbeland.

Terug naar boven

Naam

In het Fries
Keimpetille.

Oudere vermeldingen
1413 (kopie) van Kinghum, 1718 Kingma Tille, 1840 Kingmatille, 1845 ook met koppelteken en Keimpe-tille.

Naamsverklaring
Betekent til 'vaste brug' gelegen bij de oude Kingma State van het geslacht Kingma 'afstammelingen van de persoon Kinge'.(1) Het betreft de vermoedelijk in 1507 gebouwde en in 1947 afgebroken brug over de vroegere trekvaart (het huidige Van Harinxmakanaal).

Terug naar boven

Ligging

De buurtschap Kingmatille ligt rond de gelijknamige doodlopende weg, O van Franeker, ZW van Dronryp en Zweins, direct N van het Van Harinxmakanaal. Vanouds, en vermoedelijk nog, worden ook de 6 panden plus molen aan de overzijde van het kanaal, aan de Keimptilsterdyk, tot de buurtschap gerekend. Dit is het deel dat in de gemeente Menameradiel lag, in het dorpsgebied van Dronryp. Overigens lag hier, tot 2018, aan de vanuit Zweins gezien overkant van het kanaal dus, een driegemeentenpunt: want de Zweinser kant was dus gemeente Franekeradeel, de Dronrypster kant was gemeente Menameradiel en Z hiervan ligt de buurtschap Tsjeppenbûr (buurtschap van het dorp Wjelsryp) aan de gelijknamige weg, en dat was gemeente Littenseradiel. Wellicht een idee om dit ter plekke op enigerlei wijze (alsnog) te markeren...

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de buurtschap Kingmatille 16 huizen met 122 inwoners in de gemeente Franekeradeel. Uit de vermelding 'ged.' valt op te maken dat men in ieder geval in die tijd de panden aan de andere kant van de trekvaart, thans het kanaal, aan de Dronrypse en Menameradielse kant, ook nog tot Kingmatille vindt behoren. Tegenwoordig heeft de buurtschap 14 huizen met ca. 35 inwoners onder Zweins, plus een 6-tal panden aan de overkant van het kanaal, onder Dronryp aan de Keimptilsterdyk, met ca. 15 inwoners, maakt totaal ca. 20 huizen met ca. 50 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

De Kingmatille
In 1507 is men begonnen met het graven van de trekvaart van Leeuwarden naar Harlingen, de Harlinger Trekvaart. In dat jaar komt men vanuit Leeuwarden tot aan de Kingma State. Het ligt daarom voor de hand dat ook de brug over de trekvaart waarnaar de buurtschap is vernoemd, de Kingmatille, in 1507 gebouwd zal zijn. De trekvaart is in 1947 verbreed en heet sindsdien Van Harinxmakanaal. Als gevolg van deze verbreding is de brug afgebroken en vervangen door een pontje, dat in 1963 is opgeheven en pas in 2011 weer opnieuw is ingesteld (zie verder het kopje Natuur en recreatie).

Geschiedenis Kingma State
De brug Kingmatille is genoemd naar de in de nabijheid gestaan hebbende Kingma State. De brug en de State zullen bewoning ter plekke hebben aangetrokken (wellicht neringdoenden en personeel van de State), waardoor de buurtschap Kingmatille ter plekke is ontstaan.Wanneer deze state is gebouwd is niet precies bekend, maar vaststaat dat in 1413 Kinghum, zoals het aanvankelijk heette, al een 'rechtvoerende' sate was. De sate was toen kennelijk eigendom van Sicka Syaerda uit Franeker, destijds een van de belangrijkste edelen van Friesland. Hij oefende de rechtspraak uit voor Kinghum. De oudst bekende bewoner van de sate was Jelle Kinghum, hij moet omstreeks 1450 geboren zijn. Een van zijn nakomelingen (uit de eerste of tweede volgende generatie) heeft het eigendom van de sate verworven. Daarna is de naam via King(h)uma veranderd in Kingma. Vanaf ca. 1600 is sprake van een state.

De laatste bewoner van de state was jhr. Julius Matthijs van Beyma thoe Kingma. Hij overleed in 1847. De state heeft daarna leeg gestaan tot 1864 en is in dat jaar verkocht en afgebroken. Er waren overigens meer staten in Zweins. De kaart van Schotanus uit 1718 vermeldt ook: Groot Heerma, Heerma State, Rinnerda en Van der Waeijen. Deze staten of saten waren blijkbaar minder belangrijk dan Kingma State en deden bijvoorbeeld ook niet mee in de rechtsomgang. Van deze buitens is in het landschap weinig tot niets terug te vinden. Het grote aantal staten betekent wel dat er ter plaatse destijds een relatief grote welvaart was. Zie verder het artikel over de geschiedenis van de Kingma State.

Geografische situatie rond de vroegere Kingma State
ZW van Zweins, NW van Kingmatille, ligt een ruim 2 hectare groot bebost terrein, topografisch aangeduid als ’t Hofke. Tot 1864 was hier Kingma State gelegen. De toegang tot Kingma State liep vanaf de weg langs de Trekvaart. Waar de van een bomensingel voorziene oprijlaan begon was een klein huisje gebouwd dat als ‘Zomerhuis’ staat aangegeven op een plattegrond van het State-terrein. Dit zal destijds als theehuisje aan het water gefungeerd hebben. Dit huisje bestaat nog en wordt particulier bewoond. Ook de oprijlaan (‘singel’) is nog heel duidelijk in het landschap terug te vinden. Naast de oprijlaan lag een ‘opvaart’ waardoor men per boot bij Kingma State kon komen. In het ‘kerkepad’ (van de driesprong naar de kerk) lag een stenen brug over de opvaart. De brug is weg, het kerkepad is nu een verharde weg. Van de opvaart resteert nog een smalle sloot.

De circa 2 ha grote huiskavel, waarop Kingma State was gelegen, is in de jaren zeventig van de vorige eeuw tijdens de ruilverkaveling bebost. De buitenkant van het bos wordt gevormd door een brede grasstrook. Verder loopt ongeveer midden door het terrein een breed bospad. Delen van de oorspronkelijke gracht zijn nog goed te zien, maar wel aan het dichtgroeien. (bron van het hoofdstuk Geschiedenis: Stichting Kingma State)

- Beschrijving van de lotgevallen van diverse Kingma's van de Kingma State door J.H. Kingma uit Makkum.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De in 1999 opgerichte Stichting Kingma State stelt zich ten doel om historische kennis te verzamelen over de Kingma State en de afstammelingen van Jelle Kingum. Tevens onderzoekt zij de mogelijkheid van herbouw van de State. Landschapsarchitect Michael van Gessel heeft daartoe in 2008 de Visie op het herstel van Kingma State. Schetsplan en toelichting wonen op Kingma State gemaakt, in opdracht van Stichting Herstel Kingma State, die ter plekke reeds gronden heeft verworven waarop het 'nieuwe landgoed' kan worden gerealiseerd. Dit partiuliere initiatief zonder winstoogmerk beoogt aan te sluiten bij de provinciale visie op nieuwe landgoederen, en in nauw overleg met omwonenden en Staatsbosbeheer (de beheerder van het bosje ter plekke) te komen tot realisatie van een landschappelijk verantwoord en aantrekkelijk landgoed, dat een meerwaarde en nieuwe impulsen moet opleveren voor het landschap en voor kleinschalige recreatie en toerisme.

Kenmerken van het landgoed: één hoofdgebouw van allure; 4 tot 6 individuele woningen, gegroepeerd rond een gezamenlijke binnenplaats; gemeenschappelijke ruimten met o.a. gastenverblijf, toonkamer, atelierruimte; bijgebouwen met mogelijkheid voor paardenstalling; parklandschap tot aan de voordeur met bos, grachten, stinzentuin, boomweides en wandelroute; ca. 1 ha privé, van openbaar toegankelijk deel gescheiden door water. Voor nadere informatie zie de hierboven gelinkte Visie en de welstandscriteria voor het beoogde nieuwe landgoed Kingma State die de gemeente Franekeradeel in relatie tot de plannen van de initiatiefnemers heeft opgesteld.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Kingmatille heeft 1 rijksmonument: de portierswoning van de vroegere Kingma State met tuinmuurrestant op nr. 12.

- De in Kingmatille gestaan hebbende Kingma State is in 1864 afgebroken. Op nr. 11 is een laat-18e-eeuws huis te bezoeken waarin een aantal restanten van de state is verwerkt: gebeeldhouwde fragmenten van kroonlijsten, eierlijsten, twee bekroningsballen en een flinke gevelsteen met kwabornament uit 1657.

- Windmolen Kingmatille (die volgens de Topografische atlas Friesland (2) Roemah Poetih heet, of duidt die naam op de boerderij ter plekke?) ligt vanuit Kingmatille gezien aan de overzijde van het kanaal (Keimptilsterdyk 12a) en valt daarmee formeel onder het dorp Dronryp, gemeente Menameradiel (de gemeentegrens loopt door het kanaal). De molen dateert uit 1870 en staat sinds 1987 op de huidige plek.

- In de kerk van Zweins liggen 3 grafzerken van Kingma’s (bewoners van de Kingma State, zie bij Geschiedenis), namelijk van Inte Jelles Kingma (achterkleinzoon van Jelle Kinghum), van zijn zoon Saeckle en zijn kleinzoon Ignatius (Inte) Kingma. De laatste was kolonel in het leger der Verenigde Nederlanden. Hij overleed in 1700 en was de laatste Kingma die de state bewoonde.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Vroeger was er ter hoogte van buurtschap Kingmatille een brug over de Harlinger Trekvaart. De Kingmatille dus. In 1947 is deze, na het gereed komen van de verbreding van de vaart tot het Van Harinxmakanaal, vervangen door een veerpont, die in 1963 tot verdriet van de omwonenden weer uit de vaart is genomen. Sinds 2011 is er op deze plek weer een veerpont voor fietsers en voetgangers. De pont is niet alleen een zegen voor de toeristen maar ook voor de inwoners aan beide zijden van het kanaal, die voorheen 8 kilometer moesten omrijden om bij elkaar op visite te gaan.

De door lokale ondernemers gebouwde pont vaart met een elektromotor op zonne-energie. Ook het schippersonderkomen is bijzonder en goed in het landschap geïntegreerd. Globaal vaart de door vrijwilligers bemensde pont in augustus dagelijks en in september in de weekeinden. Voor de exacte dagen en tijden zie de link. - Reportage over de veerpont Kingmatille. - Nadere informatie over de totstandkoming van de veerpont Kingmatille. Het project heeft in 2013 de publieksprijs 'Passie op het Platteland' gewonnen. Het pontje is een groot succes: in 2014 zijn ca. 9.000 passagiers overgezet.

Reactie toevoegen