Kerkrade

Plaats
Stad en gemeente
Kerkrade
Parkstad
Limburg

kerkrade hoofdstraat [640x480].jpg

Kerkrade Hoofdstraat ca. 1910.

Kerkrade Hoofdstraat ca. 1910.

DK_20120329_9661_Gaia_park.jpg

Kerkrade, Gaia park

Kerkrade, Gaia park

kerkrade_kasteel_erenstein.jpg

Kerkrade, kasteel Erenstein

Kerkrade, kasteel Erenstein

LB gemeente Kerkrade in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Kerkrade in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Kerkrade in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Kerkrade

Terug naar boven

Status

- Kerkrade is een stad en gemeente in de provincie Limburg, in de regio Parkstad.

- De gemeente Kerkrade is in 1982 vergroot met de gemeente Eygelshoven.

- De gemeente Kerkrade omvat naast de gelijknamige stad verder nog het dorp Eygelshoven en de buurtschap Ham (deze valt onder de stad). Diverse andere dorpen zijn in de loop der jaren in de stad opgegaan. Zie verder bij Geschiedenis.

- Wapen van de gemeente Kerkrade.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Kerkrade.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Kirchroa. - D’r Kirchröadsjer Dieksiejoneer, 2e druk, met register Nederlands-Kerkraads, is verschenen in 1997. Ook in 2001 is een Uitgebreide woordenlijst Nederlands-Kerkraads verschenen.

Oudere vermeldingen
Kerkraade, Kerkraede, 1241 Kirchrode, 1312 Kerkrode, 1901 Kerkrade.

Naamsverklaring
Rode betekent ‘ontginning’. De oude naam 1108 Rode, 1219 Rodhe kan zowel Kerkrade als Kloosterrade aangeduid hebben. In 1104 werd de abdij gesticht, dorp met kerk bestonden toen al. Kloosterrade is verdrongen door de naam Rolduc, ‘Rode-le-duc’, de Franse vertaling van ’s Hertogenrade/Herzogenrath. In 1280 was al sprake van Rode ducis. De hertog in kwestie was de hertog van Limburg.(1)

Terug naar boven

Ligging

Kerkrade ligt ZO van Heerlen. De gemeente grenst in het O aan Duitsland. Grensovergang Kerkrade-Herzogenrath. In de de Nieuwstraat in het oosten van Kerkrade, loopt de grens Nederland/Duitsland door het midden van de straat.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Kerkrade 786 huizen met 3.951 inwoners (die op 5 Hervormden na allen rooms-katholiek waren), verdeeld in dorp Kerkrade 103/560 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Blijerheide 80/505, Chevremont 115/430, Gracht 30/130, Haanrade 36/180, Ham 27/116, Holz 34/170, Holzbroek 13/48, Hopel 15/72, Kahlheide 50/252, Kloosterbosch 42/150, Krichelberg 9/33, Locht 8/45, Nulland of Nieuwland 60/415, Onder-Spekholz 50/277, Spekholzerheide 73/353, Valkenhuizen 3/26, Vauputs 3/24 en Vink 35/165.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Kerkrade ca. 19.000 huizen met ca. 47.000 inwoners, de stad ca. 16.500 huizen met ca. 41.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Kerkrade was al bewoond in de prehistorie. Ook de Romeinen hebben er geleefd. In 2002 is bij de voormalige buurtschap thans wijk Vink, in de Holzkuil, een Romeins villacomplex opgegraven. Het terrein omvatte een agrarisch bedrijf met een oppervlakte van ca. 3,6 hectare. Er moeten zes verschillende gebouwen hebben gestaan. De archeologen vermoeden dat het een stenen gebouw en vijf houten – zoals kleinere woningen, een opslagplaats en een badhuis – moeten zijn geweest. Diverse resten van het complex verkeerden nog in zeer goede staat. Zo zijn er onder meer luxe aardewerk, muurschilderwerk, beschilderd stucwerk, Romeins beton, vensterglas en een mozaïeksteentje gevonden. Na afronding van de archeologische werkzaamheden is hier een wijk met 216 veelal vrijstaande villa’s verrezen.

Kerkrade heeft een gewelddadige, roerige geschiedenis met ingrijpende rampspoed zoals hongersnood (1146), pest (1554), bezetting (1672) en aardbeving (1692).

Vanaf 1900 komt de industrie in Kerkrade op gang, vooral de mijnbouw. De Domaniale Mijn in Kerkrade-O (W van de Nieuwstraat/grens met Duitsland, tegenover Maubach/Strass) is dan al (als eerste mijn) in productie (1723), als opvolger van de mijn van Rolduc. Vanaf 1965 worden de mijnen tengevolge van de opkomst van olie en aardgas afgebouwd. In 1969 wordt de Domaniale Mijn gesloten. De schacht Nulland (Nulled) herinnert nog aan dit mijnverleden.

Omdat de Duitsers zich op het einde van de Tweede Wereldoorlog bij het ineenstorten van hun weerstand vooral concentreerden op de verdediging van Aken, trokken zij zich gemakkelijker uit het mijngebied terug dan gevreesd. Dit betekende echter wel dat zij Kerkrade en Eygelshoven lang bezet hielden: op 24 september 1944 de enige plaatsen in Zuid-Limburg die de Duitsers nog in handen hadden. Op deze dag moesten alle 30.000 inwoners van Kerkrade hun stad verlaten, op de mijnwerkers van de Domaniale mijn na, en in de richting van de Amerikaanse linies trekken. Er werden veertien evacuees gedood toen de Duitsers bij kasteel Imstenrade op de stoet schoten. Op 5 oktober 1944 werd Kerkrade bevrijd. De inwoners konden pas drie weken later naar huis terugkeren: Aken was toen gevallen. Kerkrade was zwaar gehavend en door de Duitsers geplunderd. (3312)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Kerkrade, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Archeologische Werkgroep Kerkrade.

- Kerkrade Gisteren en Vandaag is een online (voortdurend in ontwikkeling zijnde) encyclopedie van Kerkrade, met inmiddels enkele duizenden artikelen.

- Stichting Fontes Rodenses, p/a Paulus Potterstraat 30, 6464 CB Kerkrade.

Terug naar boven

Oudere wijken en buurten

- Bleijerheide (in het Limburgs: Blerhei). Aan drie zijden grenzend aan Duitsland. Aan de oostzijde loopt de grens in het midden van de Nieuwstraat, (met dank aan Mart Smeets) bekend van radio en televisie na menig internationaal sporttreffen. Sinds 1997 hangen hier tweetalige straatnaambordjes met in het Nederlandse blauw-wit Nieuwstraat en in het Duitse zwart-wit Neustrasse/Aachenerstrasse. De Domaniale Mijn (1723-1969) (op ansichten ook vaak Dominiale Mijn genoemd) lag N van Bleijerheide, tussen Bleijerheide en Holz, ter hoogte van de buurt Nulland, waar ook het bewaard gebleven schachtblok Nulland naar genoemd is. Er lagen nog twee particuliere mijnen; Bleijerheide en Neuprick, die zijn echter in de jaren twintig van de 19e eeuw reeds gesloten.

- Chêvremont (in het Limburgs: Sjevemet). 1396 Schaveymont, 1423 Schravremont, 1580 Scheveymont. In het licht van de oude vormen bestaat er geen enkel verband tussen de Limburgse naam en de naam van het Luikse Chèvremont (844 kopie ca. 1191 Capremons, ‘geitenberg’). Het Zuid-Limburgse Chêvremont is ontstaan uit het Latijnse cavatum montem, ‘berg met steile hellingen die afdalen naar een holle weg of gracht’. (3083) Voormalig ‘mijndorp’.

- Haanrade (in het Limburgs: Haander). Ca. 1170-1180 Hanrothe, ca. 1170-1180 kopie 18e eeuw Hagenrothe. Samenstelling van de persoonsnaam Hago en rode, ‘rooiing, ontginning’. Men kan in plaats van aan een persoonsnaam ook aan hagen, ‘omheining’ denken. (3083) Voormalige buurtschap/dorp, thans buurt in het oosten van Kerkrade, grenzend aan de Worm en aan Duitsland, tegenover Worm.

- Locht (in het Limburgs: De Loch). Beschouwd als variant van lochten, ontstaan uit lochtuun, ‘moestuin’, overeenkomend met het Oudengelse leac-tun, ‘vegetable garden’. Het eerste deel beantwoordt aan het Nederlandse look, ‘jong groen, groente’, het tweede aan het Nederlandse tuin, ‘ommuurde grond’. De oorspronkelijke betekenis is dus ‘tuin voor het kweken van groente’. (3083) Buurt in het W van Spekholzerheide, thans grotendeels gemeente Kerkrade, gedeeltelijk gemeente Heerlen (vroeger was het net andersom). Verdeeld in Bovenste Locht (met grensovergang Locht-Horbach) en Onderste Locht (is het N gedeelte). Gelegen aan de weg van Heerlen naar Aken.

- Spekholzerheide (in het Limburgs: Sjpekhei). Speckholzerheide, 1108 Specholz, ca. 1170-1180 Specholtz, 1212 Spekholt, 1883 Spekholtserheide, 1903 Spekholzerheide. Stamt van het Middelnederlandse spechout, ‘zacht hout, spint’. (3083) Voormalig dorp, thans stadsdeel in het W van Kerkrade. Hier was de mijn Willem-Sophia gevestigd (1902-1970), gelegen rechts boven de wijk Gracht, aan de Duitse grens, thans industrieterrein.

- Terwinselen (in het Limburgs: Terwinsele). Ca. 1170-1180 Wunzelen, ca. 1350 Wenselen, 1396 van der Wienzellen. Wordt verklaard als het Latijnse vinicella, ‘kleine wijngaard’. Wijngaarden kwamen in de Middeleeuwen al tot in Limburg voor. (3083) Geschiedenis van het voormalige mijnwerkersdorp Terwinselen door oud-inwoner Vincent Crutzen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2013 is gestart met de uitvoering van het Centrumplan Kerkrade.

- SUPERLOCAL is een innovatief vastgoedproject in Kerkrade, waar 3 verouderde hoogbouwflats aan de Ursulastraat op duurzame wijze worden getransformeerd tot circa 125 nieuwe huurwoningen die klaar zijn voor de toekomst. Gemeente, Woningcorporatie HEEMwonen en IBA Parkstad werken samen aan een methode om de hoogbouwflats te hergebruiken door circulair bouwen en recycling. De flats worden duurzaam gesloopt, de vrijkomende materialen worden in het projectgebied opnieuw gebruikt. Door de circulaire aanpak beogen de partners een nieuwe impuls aan de projectlocatie te geven die tevens een positieve uitstraling heeft naar de omliggende buurt Bleijerheide.

SUPERLOCAL is "slow-less-local" in plaats van ‘snel, meer en globaal’. Met ‘slow’ bedoelen ze een gebiedsontwikkeling waarbij ze de tijd nemen om zorgvuldig na te denken over de toekomst van het gebied. ‘Less’ verwijst naar de bevolkingskrimp in de regio Parkstad, waardoor minder woningen nodig zijn. De nieuwe woningen moeten van hoge kwaliteit zijn, denk bijvoorbeeld aan levensloopbestendigheid. Tot slot staat ‘local’ voor de impuls die het project aan de wijk moet geven. Door zoveel mogelijk met lokale partijen samen te werken wordt de lokale economie versterkt.

Op 1 november 2017 zijn met een enorme kraan 3 delen van een appartement van de 10e verdieping op spectaculaire wijze 'uitgehesen'. Het uithijsen van appartementen is niet eerder op deze wijze uitgevoerd, er kan dus gesproken worden van een primeur in de Nederlandse bouwwereld. De drie uitgehesen units vormen de basis van een expogebouw dat volledig gemaakt wordt van materialen die bij de sloop van de flat vrijkomen. Met het expogebouw wordt getest of het hoogwaardig hergebruik van het beton uit de flats praktisch haalbaar is. Indien dit het geval is - waar het wel naar uitziet - wordt de techniek van hoogwaardig hergebruik voor de rest van het proces toegepast. Dit experiment brengt de toekomst van circulair bouwen met bestaand beton een grote stap dichterbij. De planning is dat het project medio 2020 gereed is. Zie ook de videoreportage van architect Erol Öztan over het project SUPERLOCAL en de videoreportage met HEEMwonen en IBA Parkstad over het project SUPERLOCAL.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Kerkrade heeft 81 rijksmonumenten.

- Abdij Rolduc is het grootste bewaard gebleven kloostercomplex van Nederland. Rolduc is in 1104 gesticht door Ailbertus van Anthoing. In 1815 kwam de abdij Kloosterrade tengevolge van een grenscorrectie onder Nederlands bestuur, gemeente Kerkrade. De abdij heeft vooral in de middeleeuwen een grote rol gespeeld als godsdienstig en cultureel centrum. In 1742 nam de abdij de kolenwinning en -exploitatie in eigen hand; het was de enige plaats in Nederland waar kolen werden gedolven in dagbouw. De Domaniale Mijn nam deze over toen de Fransen de kloosters in onze streken ophieven. kloosterkerk nog middeleeuws. Deze wordt vanwege architectonische en decoratieve bijzonderheden gerekend tot de belangrijkste romaanse kerken die in Nederland behouden zijn. Het omvat verder de ambtswoning (1676), de watertoren (1671, volgens inscriptie), de zogeheten Carré - het pandhof (waarvan in ieder geval een versie uit 1676 bestaan heeft die in 1895 door een neoromaanse gang is vervangen), de Morettivleugel uit 1751-1754 (met prachtige interieurs, waaronder de bibliotheek met rococo stucdecoratie uit de bouwtijd) en het in 1849 gebouwde ‘Instituut’ naar ontwerp van Franz Klausener. Sinds 1831 is het seminarie hier gevestigd. In de 19e en 20e eeuw tot na de Tweede Wereldoorlog was het een vermaard onderwijsinstituut. Van 1946-1971 was er een seminarie voor de priesteropleiding. Daarna zijn er in gevestigd: congrescentrum, grootseminarie van het Bisdom Roermond en gymnasium voor Kerkrade en omgeving.

- De OLV van Lourdes (Grachterstraat) is een bakstenen kerkgebouw dat zich onttrekt aan de traditionalistische tendensen van het bouwen in de eerste helft van de 20e eeuw en ook niet de speels gebrachte, maar toch vooral rigide nuchterheid van de wederopbouwkerken heeft. Het hangt er hier tussenin. Hoofdvolume is het rechthoekige schip. Het koor erachter is echter - hoewel veel smaller - een stuk hoger. Dit wordt geflankeerd door annexen van een enkele bouwlaag. Aan de westzijde wordt het driedelige portiek links door een toren vergezeld. (3324)

- Weer werd naast een oudere en gespaarde toren een nieuw kerkgebouw geplaatst, toen men in 1843 de St. Lambertuskerk (Kerkplein 7) bouwde. Uitzonderlijk is echter de situering van de toren, die rechthoekige spaarvelden heeft, ten oosten van het koor zoals hier in Kerkrade het geval is. De vormen waarin de kerk werd nieuwgebouwd zijn ontleend aan het neoclassicisme. Het driebeukige schip en de toren werden door de veelzijdige architect Frits Peutz gedurende de jaren vijftig van de 20e eeuw gerenoveerd en vergroot.

- Klooster en kapel Regina Pacis van de Dienaressen van het Allerheiligst Sacrament (Hoofdstraat 20).

- De neogotische kloosterkapel (Pannesheiderstraat 71) dateert uit 1891.

- De H. Antonius van Padua, Bleijerheidestraat 16 (Bleijerheide) dateert uit 1930. De kerk is aan de achterzijde via de sacristie verbonden met de na-oorlogse pastorie. De kerk bezit architectuurhistorische waarde vanwege haar bijzonder belang voor de bovenregionale geschiedenis van de architectuur, voor het vroege oeuvre van architect Alphons Boosten, wegens de bijzonder belangwekkende inventaris en de inrichting.

- Het van oorsprong 14e-eeuwse kasteel Erenstein (Oud Erensteinerweg 6) ligt, omgeven door een slotgracht, temidden van een prachtig natuurpark aan de rand van de Anstelvallei. Het huidige huis, met twee vleugels en een binnenplaats, stamt uit de 18e eeuw en is verfraaid met rococoversieringen. In 1952 werd de gemeente Kerkrade eigenaar. In 1962 begon men met een restauratie die in 1970 gereed kwam. Thans is er een restaurant in gevestigd.

- Sinds 1957 staat D’r Joep, het nationale monument van de mijnwerkers, op de Markt in het centrum van Kerkrade. Het is een van de weinige monumenten die nog aan het rijke mijnbouwverleden van Kerkrade herinneren. De naam verwijst naar St. Jozef, de patroonheilige van de arbeid.

- In een plantsoentje aan de Krichelstraat (Kaalheide) bevindt zich de enige Romeinse villa waarvan de fundamenten nog aan de oppervlakte liggen. Het gaat om muurresten en de fundering van een toren. Het plantsoentje is afgesloten. De sleutel is verkrijgbaar bij het woonhuis dat rechts van het plantsoentje staat.

- Aan de voet van de heuvel waarop de befaamde adbij Rolduc staat, ligt op de grensrivier de Worm de watermolen Baalsbruggermolen, die met de omringende oude hoeven een pittoresk buurtschapje vormt. Site van de Baalsbruggermolen.

- Discovery Center Continium, provinciaal doe- en beleef-museum voor industrie en samenleving, vertelt het verhaal van mensen en machines. 150 jaar wonen, werken en leven passeren de revue.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Sinds 1951 is er in Kerkrade het vierjaarlijkse Wereld Muziek Concours WMC, het grootste concours voor harmonie- en fanfareorkesten ter wereld, met ca. 20.000 muzikanten uit de hele wereld en ca. 500.000 bezoekers. Het eerstvolgende WMC is in 2017.

- Terwinselerstraatmarkt (op een zondag in mei).

- Braderie (op een donderdag eind mei) op de Markt.

- Zomerkermis (rond een weekend eind juni).

- Braderie Sint Jansmarkt (op een zondag eind juli).

- Het Orlando Festival (twee weken in augustus) is een kamermuziekfestival in abdij Rplduc. Het festival staat nationaal en internationaal in hoog aanzien.

- Herfst Fair (op een zondag eind september) in de Botanische Tuin.

- Kermis (rond een weekend in september) in het centrum.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- IVN afd. Kerkrade.

- Het Stadspark met hertenpark is een rustiek vormgegeven park nabij het stadscentrum van Kerkrade.

- Zwembad en recreatiecentrum D'r Pool.

- De in 1939 in de wijk Terwinselen als Engelse landschapstuin aangelegde Botanische Tuin geeft met haar plantencollectie een indruk van het plantenrijk van de gehele wereld. De collectie omvat 2.700 soorten inheemse bloeiende planten, heesters en bomen. Tevens vindt u hier de grootste collectie vetplanten (succulenten) van Nederland.

- Het Wormdal, het gebied rond de rivier de Worm die hier van Haanrade tot Rimburg de grens met Duitsland vormt, is in 2000 heringericht als natuurgebied. De hoogteverschillen in dit gebied zijn veroorzaakt door kolenbergen, afval van de voormalige mijnbouw. Mede omdat de Worm in dit gebied vrij kan meanderen (kronkelen), komen hier talloze bijzondere planten- en diersoorten voor, zoals diverse libellensoorten, nachtegaal, ijsvogel, grote gele kwikstaart, groot heksenkruid, hangende zegge, paarbladig goudveil. Zelfs bevers zijn er alweer gesignaleerd. Waarschijnlijk zijn deze ‘afgedaald’ vanuit de Roer, waar de Worm een zijtak van is. De Worm wordt tegenwoordig helemaal met rust gelaten, ook omgevallen bomen worden niet meer verwijderd. Daardoor wordt het meanderen bevorderd; het water moet immers om de boom heen opnieuw haar weg zoeken en zorgt zo in een voortdurend proces voor nieuwe kronkels. Dat heeft tevens als consequentie dat de landsgrens hier voortdurend verandert! Het Grensverdrag tussen Nederland en Duitsland uit de jaren zestig van de 20e eeuw bepaalt namelijk dat de Rijksgrens in deze omgeving geacht wordt precies in het midden van de rivier te liggen. Door het meanderen wordt de bedding en dus impliciet de Rijksgrens constant verlegd. Zo krijgen wij er steeds stukjes Duitsland bij en verliezen wij ook voortdurend stukjes Nederland. Zo kan een unieke rivier blijven kronkelen, precies zoals een ‘worm’ dat hoort te doen.

- Nabij kasteel Erenstein is in 2005 GaiaZOO geopend, de eerste dierentuin in Limburg. De dierentuin heeft een oppervlakte van 24 hectare. Limburg staat er in drie tijdperken centraal; het Carboontijdperk (toen Limburg nog in de ‘tropen’ lag), het Krijttijdperk (toen Limburg aan zee lag) en de IJstijd.

Terug naar boven

Beeld

- Foto´s en ansichten in de Beeldbank van het Gemeentearchief Kerkrade.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Kerkrade (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Kerkrade.

- Straatnamen: - Alle straatnamen van Kerkrade met verklaring.

- Lokale links: - Kerkrade linkspagina.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Kerkrade Hambos, - idem Holz, - idem Kaalheide, - idem Centrum, - idem Chevremont, - idem Schifferheide, - idem Bleijerheide, - idem Gracht, - idem Haanrade, - idem Spekholzerheide en - idem Terwinselen.

Reacties

(2)

Als regelmatige bezoeker (jaarkaart sinds het begin) en enthousiast fotograaf van de dieren in de GaiaZoo moet ik (helaas) een correctie aanbrengen. In het park zijn geen sneeuwluipaarden en ijsberen (althans niet op 3 dec. 2015)

Dank voor uw correctie. Mij staat bij dat we de lijst van diersoorten uit een persbericht hebben gehaald uit de begintijd, toen e.e.a. nog in opbouw was. Kennelijk zijn niet alle diersoorten die men van plan was te realiseren, er ook gekomen. Omdat die soorten aan wijziging onderhevig zijn, hebben we ze allemaal maar verwijderd. Die gegevens kan men immers op de site van GaiaZoo zelf bekijken.

Reactie toevoegen