Krimp

krimp.jpg

Over het fenomeen 'krimp' (bevolkingsdaling), dat in sommige regio's al speelt maar in nog veel meer regio's de komende jaren gáát spelen, zijn inmiddels gelukkig al veel studies verschenen met analyses én oplossingsrichtingen. Dit is er één van.

Over het fenomeen 'krimp' (bevolkingsdaling), dat in sommige regio's al speelt maar in nog veel meer regio's de komende jaren gáát spelen, zijn inmiddels gelukkig al veel studies verschenen met analyses én oplossingsrichtingen. Dit is er één van.

krimp-en-anticipeer-gebieden-2015_kopie.jpg

De 9 'krimpregio's' en 11 'anticipeerregio's' zoals deze anno 2015 worden onderscheiden.

De 9 'krimpregio's' en 11 'anticipeerregio's' zoals deze anno 2015 worden onderscheiden.

Wat is krimp?
In sommige gemeenten en regio's in ons land is sprake van daling van het inwonertal. Dit wordt "krimp" genoemd. Krimp is overigens meer dan alleen bevolkingsdaling. Ook de bevolkingsopbouw verandert. Jonge mensen en gezinnen trekken weg. De mensen die er blijven, worden ouder. In gebieden met krimp zien we leegstaande of onverkochte huizen. Voorzieningen zoals winkels, sportclubs en scholen zijn steeds moeilijker in stand te houden. Uiteindelijk komt de leefbaarheid van de gebieden in de knel. De uitdaging is dan om zo vroeg mogelijk hierop in te spelen en door op bovenlokaal en regionaal niveau je krachten te bundelen en samen te bekijken welke voorzieningen je het beste waar kunt behouden (en daarmee ook: waar niet). En hoe je je regio aantrekkelijk kunt houden en aantrekkelijker kunt maken. Gelukkig gebeurt dat allemaal al volop. Hieronder kunt u er vele voorbeelden van vinden, wellicht ter inspiratie voor uw eigen regio.

Oorzaken krimp
Krimp is een complex fenomeen met vele factoren. Zo is het een combinatie van de factoren geboorten, sterfte, immigratie en emigratie. Vaak zijn er ook nog de bijkomende effecten vergrijzing (meer ouderen die ook nog eens steeds ouder worden, wat bedreigingen maar ook kansen geeft, zie de link) en ontgroening (minder jongeren). Per regio kunnen de oorzaken van krimp verschillend zijn. Er kan sprake zijn van demografische ontwikkelingen zoals een hoger sterftecijfer in verhouding tot het geboortecijfer of het vertrek van meer mensen uit een gebied dan dat er bijkomen. Redenen voor deze migratie kunnen liggen in het wegtrekken van werkgelegenheid en de opkomst van een concurrerende regio.

Krimp en toch nog nieuwbouw?
Bevolkingskrimp wil niet per se zeggen dat er dan ook minder woningen nodig zijn (een veel voorkomend misverstand). Immers het aantal personen per huishouden neemt al jaren af: gezinnen krijgen minder kinderen, er wordt meer gescheiden en er zijn meer alleenstaanden. Ook hebben steeds meer huishoudens een tweede woning. De behoefte aan nieuwe woningen blijft daarom in veel gemeenten vooralsnog aan de orde.

Bevolkingsprognos voor Nederland
Door een hogere levensverwachting en de komst van immigranten blijft het totaal aantal inwoners in Nederland de komende 20 jaar nog stijgen tot een top van ongeveer 17,5 miljoen inwoners. Daarna zal door het achterblijven van het aantal benodigde geboorten om het aantal sterfgevallen goed te maken, de bevolking qua omvang af gaan nemen. Alle Europese landen hebben met dit fenomeen te maken.

Krimpregio's en anticipeerregio's
Er is (herzien per 1-7-2015) sprake van 9 door de regering als zodanig benoemde 'krimpregio's' (GR: De Marne, Eemsdelta, Oost-Groningen, FR: Noordoost Fryslân, GL: Achterhoek, ZL: Zeeuws-Vlaanderen, LB: Parkstad, Westelijke Mijnstreek, Maastricht-Mergelland), waar de bevolking reeds daalt, en waar al volop maatregelen worden getroffen om hierop in te spelen, het zogeheten 'krimpbeleid'.

Daarnaast worden anno 2015 door de regering nog 11 zogeheten 'anticipeerregio’s' onderscheiden: FR: Noordwest Fryslân, Zuidoost Fryslân, Waddeneilanden, DR: Oost-Drenthe, NH: Kop van Noord-Holland, ZH: Krimpenerwaard, Hoeksche waard, ZL: Schouwen-Duiveland, Walcheren, LB: Noord-Limburg, Midden-Limburg. Deze regio's hebben nu nog niet met een substantiële en structurele bevolkings- en/of huishoudensdaling te maken, maar moeten zich in hun beleid wel gaan instellen op deze demografische ontwikkeling, die op langere termijn ook daar voorzien wordt: anticiperen dus.

Wat nu?
Een belangrijke doelstelling van het krimpbeleid is te voorkomen dat er kramp ontstaat als gevolg van gemeenten die elkaar beconcurreren met woningbouw, de aanleg van bedrijventerreinen of het in stand houden van publieke voorzieningen op het terrein van onderwijs, zorg, sport en cultuur. De bestuurders trachten met deze investeringen demografische groei en werkgelegenheidsgroei te bewerkstelligen of ten minste krimp af te wenden. Zij vergroten echter het risico op overaanbod van deze voorzieningen in de regio. Om een soepele demografische overgang mogelijk te maken en de 'kramp' te verlichten, zijn gegevens over de bevolkings- en werkgelegenheidsontwikkelingen onmisbaar, inclusief nog te verwachten ontwikkelingen. Daarbij dient er geïnvesteerd te worden in de bewustwording over krimp in de regio’s die het betreft of gaat betreffen, en het leren van elkaar in de krimpproblematiek door te luisteren en ervaringen en onderzoeksresultaten te delen (aldus prof. dr. Frank Cörvers in zijn inaugurele rede, die u verderop op deze pagina kunt vinden).

Krimp leidt tot bedreigingen én kansen. De 'krimpregio's' zijn al volop aan de slag om in te spelen op de gevolgen van huidige en toekomstige krimp voor voorzieningen op allerlei gebied (wonen, werk, onderwijs, landschap, recreatie e.d.). De afgelopen jaren zijn al veel rapporten verschenen over de landelijke en regionale verschijningsvormen van krimp, vaak met aanbevelingen hoe hier het beste mee kan worden omgegaan. Veel 'wielen' op dit gebied zijn dus al uitgevonden. Dus als u op de een of andere manier met dit verschijnsel te maken krijgt, heeft u wellicht baat bij de volgende rapporten, artikelen, boeken en websites:

- Boeken over krimp (online te bestellen).

- Erfgoedacademielezing 2016 van dr. Hans Renes over ‘Krimp en Erfgoed’.

- In het boekje Groot dromen, klein beginnen. Lessen over krimp en ruimte (Platform 31, 2015) zijn verschillende 'krimpkoplopers' aan het woord: mensen die vanaf het begin betrokken zijn bij het krimpvraagstuk en de gevolgen daarvan. Door te experimenteren, te leren, uit te wisselen, te onderzoeken, te denken en te proberen hebben zij het vraagstuk gedefinieerd en verschillende baanbrekende oplossingen geformuleerd. In dit boekje maken zij de balans op. Waar staan we? En vooral: waar gaan we naartoe? Met inspirerende voorbeelden (zowel do's als dont's) uit met name Parkstad, Groningen, Zeeland, Achterhoek, Hoeksche Waard en Denemarken.

- 50 inspirerende initiatieven van bewoners en ondernemers in krimpgebieden.

- Fit to Shrink, Krimp & Vinex in 2040, afstudeerscriptie van Peter van Schie, Fontys Academie voor Architectuur en Stedenbouw, 2008.

- Krimpen zonder kramp: over demografische transitie en regionale arbeidsmarkten is de inaugurele rede van prof. dr. Frank Cörvers d.d. 10 oktober 2014, t.g.v. de benoeming als bijzonder hoogleraar op de leerstoel 'Demografische transitie, menselijk kapitaal en werkgelegenheid' aan de Universiteit Maastricht. De link leidt naar een samenvatting van deze rede. Een link naar de complete rede, plus aanvullende nuttige links, vindt u aan het eind van het artikel.

- "Krimpregio's zullen meer zelfvoorzienend moeten worden op het vlak van energie-, voedsel- en watervoorziening. Maatschappelijke structuren moeten opnieuw geconfigureerd worden. Verenigingsleven, buurthuizen, scholen en andere voorzieningen staan onder druk en moeten verstandig worden teruggebouwd. Kortom, er is behoefte aan een integrale aanpak waarin de toekomst van de (kleinere) stad vanuit verschillende perspectieven wordt vormgegeven. De huidige krimpregio’s zijn de living-labs die real-time handelingsperspectieven onderzoeken voor de omgang met minder. Het zijn de pioniers van het kleinergroeien! Planningsprincipes voor een context van minder worden daar uitgevonden en getest. Door deze regio’s als probleemregio’s te bezien wordt voorbijgegaan aan de waardevolle inzichten die daar worden ontwikkeld. Voor een land dat minder groeit is kennis over terugbouw geen overbodige luxe. Dé opgave voor de nieuwe Rijksbouwmeester is terugbouw", akdus Maurice Hermand op Ruimtevolk, maart 2015.

- Rapport over koophuizen in krimpgebieden (2015).

- De toekomst is aan de perifere krimpregio's, aldus een artikel (2015) van sociaal-geograaf/planoloog Henk Jense. "Kleinschaligheid heeft de toekomst, voedsel kan naast en om het huis verbouwd worden, energie kan lokaal worden geproduceerd en is veel minder nodig omdat we duurzaam leven, goed bouwen en minder spilziek zijn. Financiering kan kleinschalig en zonder inzet van grote banken worden geregeld. Lokaal kunnen de geldstromen zich ook gaan sluiten. De plattelandsbank keert terug. Kortom de metropool is nu nog hot, maar dat zal veranderen. Er ligt juist veel meer toekomst in de periferie. We moeten dus stoppen met het willen concurreren met de Randstad en het wordt tijd dat we onze eigenheid gaan accentueren."

- De Kennisagenda Bevolkingsdaling bundelt en stimuleert de ontwikkeling van kennis over krimp. Bevolkingsdaling, vergrijzing en ontgroening zijn boeiende, maar complexe processen die vragen om meer kennisontwikkeling. Veel onderzoekers, beleidsmakers en vakgenoten leverden een bijdrage aan de totstandkoming van deze Kennisagenda Bevolkingsdaling.

- Aan een effectieve krimpaanpak liggen drie basisvoorwaarden ten grondslag. Deze zijn: tijdelijke lokale bewustwording, voldoende regionaal georganiseerde bestuurskracht en een effectieve bekostigingssystematiek die recht doet aan de krimpproblematiek. Dat staat te lezen in de digitale publicatie ‘Evaluatie krimpexperimenten’ van Platform 31 (mei 2013). De publicatie is het resultaat van 14 experimenten verspreid over diverse krimpgebieden in Nederland. De kennis en praktijkervaring die zijn opgedaan zijn vertaald naar breder toepasbare instrumenten en methodieken en adviezen om de toenemende krimpproblematiek voor te zijn of op te lossen. Medio 2013 is een 2e ronde van 13 krimpexperimenten gestart.

- Rapport Kwaliteit en leefbaarheid in krimpende regio's. Naar een nieuwe planningsmethodiek (maart 2013). In dit rapport is de regio Eemsdelta uitgewerkt, maar dit beoogt een voorbeeld te zijn dat ook in andere regio's kan worden gebruikt.

- Interbestuurlijk Experimentenprogramma Bevolkingsdaling. 24 vernieuwende ideeën voor de aanpak van bevolkingsdaling (2012).

- Het rapport Kennis van krimp (NIROV, 2012) bundelt de tot heden opgedane kennis op dit gebied en biedt een overzicht van de opgaven die krimp met zich meebrengt, en de denkrichtingen op dit gebied.

- Mensen vertrekken uit krimpgemeenten maar er verhuizen ook mensen bewust naartoe. Inventarisatie van de motivaties waarom mensen naar kimpgemeenten (in het noorden) verhuizen (2013).

- KEI-overzicht Krimp: Wat is krimp? Wat zijn de prognoses? Wat zijn de mogelijke gevolgen van krimp? Welke instrumenten en projecten zijn momenteel in Nederland in ontwikkeling? Wat doet het Rijk rondom het thema bevolkingskrimp? Wat zijn ervaringen uit het buitenland?

- Rapport Demografische krimp: de nieuwe realiteit in perspectief van de Rabobank.

- Van meer naar beter: Kennisplein Krimp.

- Het dossier Krimp van het tijdschrift Noorderbreedte.

- Het rapport Bevolkingsafname in Nederland (mei 2009) (ca. 60mb dus het laden kan even duren!).

- 6 misverstanden over Krimp (RO Magazine, maart 2010).

- Rapport over de financiële gevolgen van krimp voor gemeenten.

- Column van prof. dr. Dirk Strijker over de aanhoudende trek naar 'de stad' en daarmee bevolkingsdaling op het platteland.

- Hans Bekkers geeft in zijn column op de site van Binnenlands Bestuur (juli 2012) aan dat de problematiek van krimp betrekkelijk is. Het is maar net door welke bril je er naar kijkt. Inwoners van kleine kernen zijn al decennia gewend met weinig voorzieningen te leven en zien dat minder als een probleem dan degenen die veel voorzieningen gewend zijn, aldus Bekkers.

- Landbouw en recreatie in krimpregio's. Knelpunten en kansen (LEI-rapport, 2012). Landbouw en toerisme kunnen bijdragen aan de mitigatie van krimpproblematiek door de verbetering van ruimtelijke kwaliteit.

- Kennisnetwerk Krimp Noord-Nederland.

- Van kwantiteit naar kwaliteit. De effecten van krimp in Overijssel.