Cultureel erfgoed

cultureel_erfgoed_motorvoertuiggerelateerd_erfgoed_kopie.jpg

Er zijn vele soorten cultureel erfgoed. Een daarvan is motorvoertuiggerelateerd erfgoed, waar een gelijknamige werkgroep zich mee bezighoudt. Zie verder www.erfgoedopweg.nl.

Er zijn vele soorten cultureel erfgoed. Een daarvan is motorvoertuiggerelateerd erfgoed, waar een gelijknamige werkgroep zich mee bezighoudt. Zie verder www.erfgoedopweg.nl.

Cultureel erfgoed is een verzamelnaam voor (bovengrondse en ondergrondse) monumenten, vondsten en opgravingen, nationaal beschermde cultuurvoorwerpen en verzamelingen, archieven en beschermde stads- en dorpsgezichten. Deze hebben een grote cultuurhistorische en wetenschappelijke betekenis. Het erfgoed maakt ons bewust van onze cultuur en geschiedenis. Daarom is het belangrijk dat er zo veel mogelijk van behouden blijft. Nadere toelichting op het begrip 'cultureel erfgoed' op de site van de Rijksoverheid, welke categorieën er zijn, en welke rol het Rijk, provincies, gemeenten, Europa en de UNESCO daarin spelen.

Cultureel erfgoed is een breed begrip. Daarom zijn er in de praktijk allerlei subdisciplines / thematische specialisaties. Zo is er bijvoorbeeld sprake van:

- Materieel erfgoed (= tastbare zaken zoals monumenten) en immaterieel erfgoed (niet-tastbare zaken zoals volkscultuur, tradities, volksverhalen).

- Binnen het materieel erfgoed is qua bezienswaardige en/of monumentale objecten sprake van een aantal voor de hand liggende categorieën zoals kerken, kastelen, molens, watertorens, vuurtorens, boerderijen en dergelijke. Vaak zijn er thematisch en/of regionaal verenigingen van liefhebbers die zich inzetten voor behoud en/of restauratie van deze objecten. Zoals:
- Vereniging De Hollandsche Molen.
- NKS Kenniscentrum voor Kasteel en Buitenplaats.
- Stichting Historische Sluizen en Stuwen Nederland.

Maar er zijn ook minder voor de hand liggende objecten waar individuen, verenigingen of stichtingen zich inzetten voor het inventariseren ervan, en/of voor behoud en evt. herbestemming. Enkele voorbeelden:
- iemand die alle gevelstenen in ons land inventariseert;
- mensen die alle grenspalen langs de grens hebben bezocht;
- de Overijsselse Grenspalen Verzamelaars Club OGVC (zie ook het leerzame artikel van de site-beheerders in Geo-Info);
- een club mensen die zich inzet voor behoud en herbestemming van voormalige brugwachtershuisjes;
- Frank Kuiper is in 2007 vanuit zijn hobby, modelspoorbanen, begonnen met het fotograferen en beschrijven van electriciteitshuisjes. Op zijn site staan er inmiddels al meer dan 200 van hemzelf, met name uit zijn regio Kempen en buurregio Peelland e.o. Verder staan er nog veel andere foto's uit het hele land op van een 10-tal anderen. Hier nog een site met trafohuisjes;
- iemand die alle bouwvallen in West-Friesland inventariseert en als cultureel erfgoed beschouwt;
- Stichting Vrienden van de Travalje;
- de in 2015 opgerichte Nederlandse Stichting Erfgoed Kranen (NedSEK) zet zich in voor studie, behoud, restauratie en herbestemming van de 30 verschillende soorten hijskranen die er zijn.
- Pim Brascamp heeft alle kerktorens geïnventariseerd waar géén haantje in de windvaan is verwerkt (omdat dat immers meestal wél zo is, raakte hij gefascineerd door windvaantjes waar dit níet het geval was). Dat blijken er meer dan 500 te zijn.
- Bovenlichten en snijramen.
- Wederopbouwboerderijen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn in Nederland meer dan 8000 boerderijen verwoest. Na eerste verwoestingen in 1940 (met name in de Grebbelinie) gingen de meeste boerderijen tijdens gevechtshandelingen en bombardementen in de twee laatste oorlogsjaren verloren (vooral in Noord-Brabant, Limburg en Gelderland). Het Bureau Wederopbouw Boerderijen, een overheidinstelling, was vanaf juli 1940 verantwoordelijk voor de wederopbouw van de verwoeste boerderijen. Het liet boerderijen in regionale vormentaal bouwen die een moderne agrarische bedrijfsvoering toelieten. Veel wederopbouwboerderijen dragen een gevelsteen met een uit het vuur springende leeuw. De Databank Wederopbouwboerderijen bevat informatie over de nog tijdens en na de Tweede Wereldoorlog wederopgebouwde boerderijen.
- De in 1993 opgerichte Stichting De DonderbergGroep heeft als doel het bevorderen van de studie naar en het behoud van architectuurelementen als follies, tuinsieraden en vermaaksarchitectuur in Nederland en België. De DonderbergGroep meent dat dit soort objecten nog te vaak slechts marginaal in de belangstelling staan. Zij mogen hoger op de ranglijst van belangwekkende architectuur prijken. Een folly kenmerkt zich door een eigenzinnige bouwtrant, originele vormgeving en bijzondere esthetische beleving. De onbekendheid maakt dit erfgoed kwetsbaar.

- Monumenten, onder te verdelen in rijksmonumenten, provinciale monumenten, gemeentelijke monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten en aardkundige monumenten. In 2013 zijn 90 monumenten toegevoegd aan de lijst van Rijksmonumenten, namelijk monumenten uit de 2e periode van de Wederopbouw (1959-1965). - Twee hoofdingelanden van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier pleiten anno 2016 voor het instellen van een categorie waterschapsmonumenten.

Hieronder vind je voorbeelden van de vele soorten erfgoed die er zijn, met onder de links instanties die zich voor dat type erfgoed inzetten.

- Industrieel erfgoed.

- Religieus erfgoed. - Katholiek erfgoed. - Veel kerken worden onttrokken aan de eredienst en worden getransformeerd, of zijn in afwachting van een nieuwe functie. Daardoor verdwijnt de tijd die de torenklok aangeeft, worden de klokken niet meer geluid en dreigen de orgels en carillons hun, vaak eeuwenoude, stem te verliezen. Daarom is in 2016 Stichting Klinkend Erfgoed Nederland (SKEN) opgericht, die zich inzet voor behoud , beheer en functioneren van het 'klinkend erfgoed'. - De firma Reliplan zet zich al sinds 1994 in als bemiddelaar tussen partijen die een nieuwe bestemming voor hun kerk zoeken, en personen of instanties die een kerkgebouw zoeken om er een nieuwe bestemming aan te geven. Directeur Mickey Bosschert heeft een bestand met honderden instellingen die op zoek zijn naar een kerkgebouw, en ziet daarom in de meeste gevallen van beschikbaar komende kerken geen reden om ze te slopen.

- Militair erfgoed. - Waar liep de Stelling van Amsterdam? Hoe groot was het inundatiegebied van de Nieuwe Hollandse Waterlinie? Of waar bevinden zich Duitse bunkers uit de Tweede Wereldoorlog? De Militaire Landschapskaart geeft niet alleen locaties weer van militaire linies, maar ook van losse objecten, zoals kazematten en bunkers, vanaf de Opstand tegen de Spaanse Filips II tot en met de Koude Oorlog; meer dan 5 eeuwen militaire geschiedenis zijn op de kaart gezet. Het is voor het eerst dat er zo’n volledig overzicht over dit onderwerp beschikbaar is. De kaart bestaat uit meerdere tijdslagen die ook afzonderlijk te raadplegen zijn. De kaart is voor iedereen die zich interesseert voor de zichtbare en soms ook wat minder zichtbare sporen die militaire acties in het Nederlandse landschap hebben achtergelaten. De kaart maakt integraal deel uit van de Landschapsatlas.

- Agrarisch erfgoed. Het portaal voor agrarisch erfgoed Agriwiki is in 2013 van start gegaan.

- Mobiel erfgoed, zoals - Motorvoertuiggerelateerd erfgoed (zie ook Contactgroep Automobiel- en Motorrijwielhistorie Conam), - Hippomobiel erfgoed en - Hondenkarren. Zie ook - FEHAC. - Varend erfgoed, waarbinnen bijv. - Stichting Het Punterwezen, die zich inzet voor het behoud van het oude ambacht en verspreiding van kennis omtrent de punter en punterbouw en haar boeiende geschiedenis. Men streeft er tevens naar om de ambachtelijke punter en aanverwante platbodems, zoals de bok en het vlot in de vaart te houden.

- Openbaar vervoer. - Tip: in 2016 is de Atlas van verdwenen spoorlijnen in Nederland verschenen.

- Funerair erfgoed.

- Financieel erfgoed.

- Filmerfgoed.

- Literair erfgoed.

- Academisch erfgoed.

- Groen erfgoed.

- Watererfgoed. Jan Koornberg van Waterschap Veluwe verwoordt dit als volgt: "Op enig moment hebben we bij het waterschap geconstateerd dat het goed zou zijn, als we het verleden meer zichtbaar zouden maken. We zijn daarom gaan inventariseren wat er zoal was. Daarbij hebben we een ouderdomsgrens van ongeveer vijftig jaar aan gehouden. Je kunt in feite 3 typen onderscheiden. Objecten: sluizen, molens, dijkmagazijnen. Twee: Sprengenbeken. Waarbij we hebben gekozen voor beken met hoge cultuurhistorische waarden en een hoog of bijzonder ecologisch niveau. Dan heb je nog de landschapselementen. Historische wateren als weteringen of oude dijken. Als bijzondere onderdelen van landschap in relatie tot water."

- Kinkend erfgoed. "Luidklokken, carillons, torenuurwerken en orgels zijn een gemeenschappelijk bezit en niet meer weg te denken bij het ervaren van onze omgeving. Ze geven een beleving die onze voorouders ook moeten hebben gehad. Het verleden klinkt letterlijk dóór, en is nog steeds hoorbaar. Er is weinig ander erfgoed dat een vergelijkbaar authentieke indruk op ons kan maken. Klinkend erfgoed is als het ware de audio-component van ons verleden. Daarom zetten wij, Stichting Klinkend Erfgoed Nederland (SKEN), ons in voor behoud en ontsluiting van dit bijzondere erfgoed. De SKEN heeft ten doel het bevorderen van interesse en het vergroten van draagvlak bij jong en oud voor het Klinkend Erfgoed in Nederland."

Literatuur

- Nederland is rijk aan monumenten. Molens, kerken, kastelen en fabrieken: ze maken invoelbaar hoe mensen vroeger woonden, werkten en geloofden. Maar er is meer dan gebouwd erfgoed. Landschappen bijvoorbeeld laten de vindingrijkheid zien waarmee Nederlanders hun leefomgeving hebben vormgegeven. Of feesten en rituelen, waarin oude opvattingen doorklinken. Allemaal vormen van erfgoed die het verleden dichterbij brengen. In De Bosatlas van het cultureel erfgoed (2014) is dit brede scala aan onderwerpen samengebracht in één schitterend overzicht. De Bosatlas van het cultureel erfgoed is een monumentaal overzichtswerk: het erfgoed van Nederland in meer dan 1000 kaarten en afbeeldingen. Over kastelen, molens, parken, sportpaleizen, bedevaarten, volksfeesten, bloemencorso’s, de oudste voetbalclubs, bioscopen, popmuziek, straatnamen en nog vele honderden onderwerpen meer. Speciale aandacht voor Nederlands erfgoed in het buitenland. Met schitterende luchtfoto’s van Karel Tomeï. 416 pag. grootformaat (28x38), gewicht 3,6 kg.

Nieuwe Erfgoedwet
- Het is de bedoeling dat er in 2016 1 nieuwe Erfgoedwet komt. Medio 2015 is deze nog in behandeling bij Tweede en Eerste Kamer. Met dit wetsvoorstel schept de regering een algemeen kader voor het beschermen van een breed spectrum van cultureel erfgoed. Het is voor het eerst dat er in Nederland 1 overkoepelende wet is voor al het erfgoed. In de Erfgoedwet wordt bestaande wet- en regelgeving geharmoniseerd, overbodige regels geschrapt en wordt de verantwoordelijkheid voor de bescherming van het cultureel erfgoed zo veel mogelijk gelegd bij het erfgoedveld zelf: musea, collectiebeheerders, archeologen, eigenaren en overheden. Zie verder het document Vragen van de Tweede Kamer over de nieuwe Erfgoedwet en de antwoorden van de minister daarop (april 2015). De vragen en antwoorden gaan o.a. over de aanleiding voor 1 Erfgoedwet, het beheer van (rijks)collecties, het museale bestel van de minister van OCW, de aanwijzing van beschermde cultuurgoederen, monumenten en archeologische monumenten, ensembles en mobiel erfgoed.

Erfgoedbelangstelling en erfgoedbeoefening
In 2015 is de SCP-publicatie Gisteren vandaag. Erfgoedbelangstelling en erfgoedbeoefening verschenen. Deze publicatie schetst de belangstelling voor erfgoed in brede zin. Hoeveel mensen zijn er in geïnteresseerd? Hoeveel komen er – indirect via media en rechtstreeks via bezoek – mee in aanraking? En hoeveel zijn er te rekenen tot de ‘erfgoedbeoefenaars’? Welke categorieën kunnen we onderkennen? Hoe definiëren we bezoekers, vrijwilligers, beoefenaars, amateurs, ook in relatie tot het aanverwante gebied 'kunst'? Enkele citaten uit het persbericht: "Bijna 80% van de bevolking (12 jaar en ouder) heeft interesse in erfgoed en geschiedenis. Het kan dan gaan om: geschiedenis in het algemeen; familie-, regionale of lokale geschiedenis; historische steden, dorpen of gebouwen; historische voorwerpen; of oude gebruiken, tradities of ambachten. 20% is in één of meer van die onderwerpen sterk geïnteresseerd. Een kwart van de bevolking (26%) doet (wel eens) aan erfgoedbeoefening: historische voorwerpen verzamelen of opknappen, stambomen en (lokale) historische geschiedenis bestuderen of een ambacht of historische gebeurtenis uitbeelden. 8% van de bevolking doet met een zekere intensiteit (12 keer per jaar of vaker) aan erfgoedbeoefening. Erfgoedorganisaties rapporteren dat vele tienduizenden vrijwilligers zich voor het erfgoed inzetten. Dit is een onderschatting, omdat het alleen geregistreerde organisaties betreft. De enquête uit 2012 wijst uit dat er in dat jaar minstens 200.000 mensen (12 jaar en ouder) als vrijwilliger actief waren."

Erfgoedmonitor
Hoeveel werelderfgoederen telt Nederland? Hoeveel rijksmonumenten zijn er? Antwoorden op deze en veel andere vragen over ons erfgoed zijn nu gepubliceerd in het eerste jaaroverzicht van de Erfgoedmonitor. In een infographic wordt door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed een aantal feiten en cijfers over aantallen, soorten en stand van zaken van ons erfgoed per 1 januari 2015 uitgelicht. Het jaaroverzicht laat maar een kleine uitsnede van de grote hoeveelheid data zien die inmiddels op de Erfgoedmonitor is te vinden. Je vindt er allerlei ‘indicatoren’ (meeteenheden), die overzichtelijk zijn gerangschikt naar onderwerp. Door regelmatige updates ontstaat er een beeld van trends en ontwikkelingen binnen het Nederlandse erfgoed door de jaren heen. De informatie bestrijkt alle erfgoedgebieden. De Erfgoedmonitor is ontwikkeld voor beleidsmakers, maar ook onderzoekers, journalisten en andere geïnteresseerden kunnen er hun voordeel mee doen.

- De gratis online cursus 'Cultureel erfgoed: van Paleis Soestdijk tot Sinterklaas' biedt een laagdrempelige introductie op het thema cultureel erfgoed en is gebaseerd op actuele, wetenschappelijke discussies. De vorm van de cursus is zelfstudie, maar de cursus bevat een discussieforum waarop cursisten ervaringen kunnen uitwisselen en elkaar indien nodig verder kunnen helpen. De cursus bestaat uit vier delen van elk zes studie-uren. Elk deel wordt afgesloten met een zelftoets. Desgewenst kunt u er een certificaat voor behalen.

- "Het Netwerk Digitaal Erfgoed is opgezet zodat de erfgoedsector gezamenlijk een sectoroverstijgend stelsel van landelijke voorzieningen en diensten kan ontwikkelen voor het verbeteren van de zichtbaarheid, bruikbaarheid en houdbaarheid van digitaal erfgoed. Door collecties aan elkaar te koppelen, zorgen we tevens voor een grotere maatschappelijke meerwaarde van ons digitaal erfgoed en bieden we de gebruikers ervan een betere en rijkere ervaring. Het Nationaal Archief is een van de knooppunten binnen het NDE. Net als het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, de Koninklijke Bibliotheek, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en KNAW-DANS."

- Stichting Nederland Monumentenland (NML) zet zich in om monumenten te verbinden met het dagelijks leven van elke Nederlander, om zo het draagvlak voor het behoud van erfgoed te vergroten. Door ontmoetingen tussen eigenaren, erfgoedprofessionals en het publiek te organiseren, worden monumenten beleefd, gewaardeerd en gekoesterd. NML is onder meer organisator van de BankGiro Loterij Open Monumentendag, welke jaarlijks door ca. 1 miljoen mensen wordt bezocht, de regionale Open Monumentendag Specials, de Open Monumenten Klassendag (gericht op basisscholen) en het Nationaal Monumentencongres. Ook de wekelijks verschijnende Erfgoedstem is onderdeel van NML. Een groeiend aantal erfgoedorganisaties ondersteunt Nederland Monumentenland, waaronder het Nationaal Restauratiefonds, de Federatie Instandhouding Monumenten, de Vakgroep Restauratie (vakverbond van restauratie-aannemers) en erfgoedorganisatie BOEi. NML wil nadrukkelijk de sector verbinden door te ondersteunen.

Marlo Reeders, sinds oktober 2018 directeur van NML: “In Naarden heb ik van de Grote Kerk een sterk merk gemaakt - nu ga ik voor het versterken van de sector en in het bijzonder een duurzame relatie tussen monumenten en het publiek. Daar gaan wij allen de vruchten van plukken. Een monument plaatst je op de tijdlijn van je omgeving. Zonder op reis te gaan ben je onderweg en ontdek je een verrassend verhaal over je buurt, je land, jezelf. De mensen die voor monumenten in de weer zijn, zullen het ook gaan merken. We gaan elkaar opzoeken, van elkaar leren en nóg meer plezier krijgen.”

- Erfgoedacademielezing 2016 van dr. Hans Renes over ‘Krimp en Erfgoed’.

- "Het doel van het Nationaal Restauratie Centrum (NRC) is het bevorderen van kennis van restauratietechnieken, -ambachten en monumentenzorg. Dat doen we met korte bij- en nascholingscursussen voor: timmerkrachten, metselaars, stucadoors, schilders en glazeniers, aannemers, opzichters, ambtenaren van monumentenzorg en bouwtoezicht, architecten en studenten. Even bekijken hoe een schuifraamkozijn met vast kalf precies in elkaar zit? Of nazoeken hoe je lood aanbrengt bij een kraallatverbinding? De studieboeken van het Nationaal Restauratie Centrum (NRC) bieden altijd uitkomst. Het NRC beschikt als kennis- en cursusinstelling over een schat aan informatie. Omdat kennisdeling en kwaliteitsbevordering kernwaarden zijn van het NRC, is besloten om de studieboeken laagdrempelig te ontsluiten. Sinds juni 2019 zijn vrijwel alle NRC-boeken gratis digitaal in te zien via de website van het NRC. Met behulp van een zoekfunctie kun je nu razendsnel speuren naar tips en uitleg voor alle mogelijke bouwkundige problemen, die zich bij de uitvoering van restauratiewerk kunnen voordoen. Natuurlijk blijven de boeken ook te koop, want de naslagwerken van het NRC mogen natuurlijk niet ontbreken in de boekenkast van de bouwkundige erfgoedprofessional."