Burgerparticipatie

burgerparticipatie_boek.jpg

Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van ontwikkelingen in burgerparticipatie (SCP, 2014) is een van de recente onderzoeken op dit gebied

Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van ontwikkelingen in burgerparticipatie (SCP, 2014) is een van de recente onderzoeken op dit gebied

Burgerparticipatie (vergelijkbare termen: Burgerinitiatieven, Participatiesamenleving)) staat voor collectieve activiteiten van burgers die zich vooral richten op het verbeteren van de kwaliteit van dorp, buurtschap, wijk of buurt op het gebied van leefbaarheid en veiligheid. Bewoners bepalen zelf wat ze willen, hoe ze dat willen bereiken en wanneer ze dat doen. Gemeenten en instellingen hebben daarbij een stimulerende, faciliterende of een coproducerende rol.

Samen een plantsoen opknappen, een moestuin aanleggen, huiswerkbegeleiding bieden of een plan maken om de verkeersveiligheid rond de school te vergroten. In talloze steden en dorpen vindt men zulke voorbeelden van burgerpaticipatie. Deze initiatieven staan de afgelopen jaren sterk in de belangstelling van overheden, woningcorporaties, welzijnsinstellingen en sociale fondsen. Zij proberen in te spelen op het initiatief van onderop door deze met advies of praktische hulp te steunen. Waar bewoners uit zichzelf nog niet zo actief zijn proberen instanties bovendien initiatieven te bevorderen door budgetten beschikbaar te stellen waar bewoners een beroep op kunnen doen en door intensievere professionele ondersteuning te bieden.

De interesse van instanties voor burgerparticipatie en burgerinitiatieven past binnen een bredere herijking van de verzorgingsstaat. De overheid geldt al lang niet meer als de verzorger van de wieg tot het graf die eigenhandig de belangrijke maatschappelijke vraagstukken op dient te lossen. Sinds de kabinetten Balkenende is de bal bij de burger gelegd: burgers en hun onderlinge banden en organisaties gelden als nieuwe aangrijpingspunten voor de aanpak van problemen op talloze terreinen, van informele zorg, integratie, werkloosheid, gezondheid tot en met klimaat en veiligheid. Onder de noemer van actief burgerschap vraagt de overheid van mensen om zich als actief en verantwoordelijk burger te gedragen in plaats van alleen als klagende kiezer of als veeleisende klant.

Het fenomeen 'burgerinitiatief' maakt de tongen los. Sommigen zien een nieuwe democratie gloren, anderen ontwaren vooral uitbuiting van vrijwilligers. Marcel Ham en Jelle van der Meer werpen in het boek De ondernemende burger. De woelige wereld van lokale initiatieven (Movisie, 2015, via de link ook online te lezen) een blik achter de schermen van een 12-tal burgerinitiatieven. Wie zijn die ondernemende burgers die onbetaald een buurthuis runnen, een zwembad overnemen of een zorgcoöperatie beginnen? Wat is hun motivatie, wat presteren ze en hoe komen ze aan geld? En hoe onafhankelijk zijn ze van de overheid? Dit boek is een kritisch onderzoek naar de woelige wereld van de lokale initiatieven. Met verhalen die inzicht en verdieping geven.

Een citaat uit het boek: "Soms leeft het idee dat burgerinitiatieven een geheel nieuw fenomeen zijn. Dat beeld is onjuist. De term is misschien nieuw (in deze context), maar maatschappelijke deelname van burgers is dat niet. In de eerste helft van de 20e eeuw heette het ‘particulier initiatief’. Bijna al onze instellingen op het terrein van zorg, welzijn, wonen en onderwijs zijn begonnen als particulier initiatief. In de tweede helft van de 20e eeuw 'verstatelijkten' veel van deze instellingen. Het maatschappelijk initiatief verschoof naar bemoeienis met beleid en politiek via actiegroepen en bewegingen. Die zijn inmiddels geïnstitutionaliseerd en vanaf begin deze eeuw verschuift het maatschappelijk initiatief opnieuw en nu naar het praktisch handelen van de doe-democratie. Burgers bemoeien zich met de kwaliteit van hun buurt en halen overheidstaken als welzijn en delen van de zorg terug naar de samenleving. Daarmee is de cirkel rond." Beschouwing van de auteurs Marcel Ham en Jelle van der Meer over de dilemma's waar je tegenaan loopt bij burgerparticipatie-projecten, die laveren en een middenweg moeten zien te vinden tussen 'staat' en 'markt'.

Middle-up-down
Er zijn vaak discussies over wat nu al dan niet een 'echt' burgerinitiatief is. Immers vaak is er - ook - sprake van participatie en/of stimulatie door overheden en/of andere partijen. Edwin Verdurmen vindt die semantische discussie over bottum-up en top-down niet zo relevant (het gaat immers om het resultaat) en introduceert in zijn artikel Discussie over burgerinitiatieven is te rigide (april 2015) de term 'middle-up-down', om de hybride vorm van projectvoering waar vaak sprake van is, te symboliseren, met als voorbeeld het Bartokpark in Arnhem, een tot 'klein stukje Veluwe' omgetoverd voorheen braakliggend terrein. "Want de rollen van de maatschappelijke initiatiefnemers zijn soms fluïde; betrokken en vakkundige burgers, betrokken en deskundige ambtenaren en bestuurders, bedrijven, vrijwilligers, en bewoners begeven zich in een spel waarin met rollen wordt geschoven, of zelfs wordt gewisseld – dat alles in de complexe context van de moeilijk veranderbare juridische en bestuurlijke context."

Adaptief beleid
- Auke ten Hoeve reageert hierop: "In feite is het niet interessant of het middle, up of down is. Wel dat er partijen (overheden, bedrijven en organisaties) zijn die een initiatief adopteren. Het 'kind' is niet van jou, maar je ontfermt je er wel liefdevol over en steunt het. En, maak naar iedereen helder waarom dit kindje wel aandacht krijgt en waarom, en niet die ander. Dat is een lastig punt. Nee verkopen is niet leuk. Maar alles willen ondersteunen maakt de spoeling dun en betekent dat elk initiatief te weinig krijgt en er niets góed van de grond komt. Door op een paar te richten, is er voor deze initiatieven wel voldoende middelen. En, initiatiefnemers moeten zich vooraf bewust zijn dat zij één van de zovelen zijn. Dat is niet leuk, ligt niet aan hun zelf, ligt niet aan deze overheden, bedrijven en organisaties. Het is niet meer dan een kwestie van keuzes maken. En, voor overheden, bedrijven en organisaties geldt: pas toe en leg uit!"

Ten Hoeve introduceert het concept 'Adaptief beleid': "Samenhangend samen werken aan communities waar binnen het nu en in de toekomst voor iedereen prettig leven is. Een zelfredzame community ontstaat niet vanzelf. Dat vraagt om goed overleg, heldere afspraken met burgers en betrokken organisaties, een duidelijke aanpak en staan voor de keuzes die je samen maakt. Durf om te experimenteren, te leren van de fouten en te investeren waar dat in de community het hardst nodig is. Dat is steeds de uitdaging bij Adaptief beleid. Adaptief beleid is een beleidsconcept waarmee organisaties, binnen wisselende samenstellingen, samen maatwerk kunnen leveren, waarbij individu en community regisseur zijn. Adaptief beleid is én individueel gericht én community-gericht."

Participatiesamenleving
In de troonrede van 17 september 2013 werd gesteld dat de klassieke verzorgingsstaat langzaam maar zeker verandert in een participatiesamenleving. Sindsdien is deze term in zwang geraakt. De regering (anno 2011) licht in haar nota "Integratie, binding, burgerschap" in hoofdstuk 5.3 toe wat hieronder wordt verstaan. Een citaat hieruit: "Het kabinet zet de komende jaren in op het versterken en verruimen van betrokken burgerschap. Oogmerk is een trendbreuk in de maatschappelijke ontwikkeling waarbij in de afgelopen decennia in het kader van de verzorgingsstaat de burger, professionals en maatschappelijke organisaties steeds meer verantwoordelijkheden uit handen zijn genomen, om door overheidsdiensten te worden uitgevoerd en te worden behartigd. Die ontwikkeling loopt in de huidige tijd op tegen de grenzen van middelen en menskracht waarover de overheid beschikt en in de voorzienbare toekomst kan beschikken. Ook los daarvan moet worden vastgesteld dat deze ontwikkeling er toe bijdraagt dat burgers steeds meer in de positie van consument en cliënt van publieke diensten en zorg worden gebracht, en steeds minder in de positie van betrokken en verantwoordelijk burger. Het draagt bij aan een klimaat waar voor de oplossing van ieder probleem naar de overheid wordt gekeken en creativiteit, betrokkenheid en oplossingsvermogen van mensen verloren gaat of zich slechts in kritiek op de overheid uit. Die situatie is niet houdbaar. (...) Nederlanders hebben reeds een grote betrokkenheid bij het aanpakken van vraagstukken in hun omgeving. Velen zijn maatschappelijk actief, bijvoorbeeld in verenigingen, stichtingen en religieuze organisaties. Ervaringen in buurten in verschillende steden laten zien dat veel bewoners heel wel in staat zijn om op eigen kracht verbeteringen in hun directe omgeving te realiseren. Zij weten wat er speelt in hun omgeving en willen er ook aan bijdragen. Wat dit betekent voor beleid en optreden van overheden, wordt vaak nog onvoldoende gerealiseerd. De opstelling van bestuurders, ambtenaren en lokale professionals die de bewoners faciliteren of met hen samenwerken is hierin essentieel. De uitdaging voor bestuurders, ambtenaren en professionals is om burgers in staat te stellen om verantwoordelijkheid en initiatief te nemen. Dit geldt in het bijzonder voor situaties waarbij de afstand tussen gemeente en burger wordt vergroot als gevolg van wijzigingen in het bestuurlijke stelsel zoals herindelingen en processen van schaalvergroting. Het vereist effectieve terugtred en de aanvaarding van de uitkomst van de besluitvorming door betrokkenen, ook wanneer men vreest dat verkeerde keuzen worden gemaakt. De overheid dient zich te beperken tot wat haar taak is: zorg voor de publieke zaak, onderwijs, veiligheid en openbare orde, maar zal voor het overige meer vertrouwen moeten geven en verantwoordelijkheden laten aan betrokken burgers."

Voor nadere informatie over dit onderwerp zijn er bijvoorbeeld de volgende websites en publicaties:
- Boeken over burgerparticipatie (online te bestellen). Het boek 'Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van ontwikkelingen in burgerparticipatie' (SCP, 2014) bijvoorbeeld, onderzoekt twee bewegingen op het gebied van burgerparticipatie: de 'zelfredzame', waarbij burgers zelf het heft in handen nemen om hun leefomgeving te verbeteren, en de 'beleid beïnvloedende', waarbij burgers door lobbyen, stemmen, inspraak en medezeggenschap proberen richting te geven aan het beleid. In 5 Nederlandse gemeenten die veel ervaring hebben met burgerparticipatie is empirisch onderzoek gedaan naar de resultaten en de waardering van de bevolking. In al deze gemeenten vindt een meerderheid dat de actieve inbreng van inwoners leidt tot beter beleid dat bovendien meer aansluit bij wat mensen willen.

- In 3 jaar heeft de organisatie Groen Dichterbij ervaring opgedaan met het werken met buurtinitiatieven en inzicht gekregen in hoe initiatieven in elkaar zitten. Het heeft kennis opgeleverd over noodzakelijke randvoorwaarden om initiatieven te kunnen laten ontstaan en groeien. Binnen het Zuid-Hollandse programma DuurzaamDoor zijn deze ervaringen gebundeld, met als doel input te leveren aan de discussie hoe lokale, regionale en landelijke overheden zich kunnen verhouden tot groene buurtinitiatieven. Lokale overheden of maatschappelijke organisaties kunnen omstandigheden en randvoorwaarden creëren en randvoorwaarden waardoor het nemen van initiatief makkelijker wordt. Een andere houding, een maatregel of juist het niet nemen van een maatregel laten ruimte aan buurtinitiatieven en dragen bij aan de gedragsverandering en transitie in de Nederlandse samenleving. In de huidige transitie naar een samenleving waarin burgers meer eigen initiatief nemen, spelen ook een aantal dilemma’s. Een van de dilemma’s is dat initiatieven niet vanzelf ontstaan. Soms is er externe begeleiding nodig om een initiatief mogelijk te maken. Een wijk met hoogopgeleide bewoners neemt vaker zelf initiatief waar in achterstandswijken de bewoners meer geactiveerd moeten worden. Andere dilemma’s zijn bijvoorbeeld hoe om te gaan met de tijdelijkheid van initiatieven, de werkdruk op vrijwilligers en de financiering. Lees er meer over in het rapport Een goed klimaat voor buurtinitiatieven (2015).

- Voor burgers en/of professionals die met burgerinitiatieven aan de slag willen, heeft Platform31 in 2013 de praktische handleiding Burgers maken hun buurt uitgegeven.

- 5 succesfactoren voor burgerinitiatieven door Kati Dijk, in 2015 afgestudeerd als Master Spatial Planning aan de Wageningen Universiteit, heeft zich gedurende haar studie gefocust op burgerinitiatieven.

- Ook de publicatie ‘Burgers en hun Landschap’ (Alterra / Wageningen University, 2015) gaat over de wijze waarop burgers op eigen initiatief projecten van de grond tillen, en de problemen die ze daarbij (kunnen) tegenkomen. De vele voorbeelden geven een helder beeld van de praktijk, en zijn te lezen als een ‘gids’ voor eenieder die zelf in de eigen omgeving aan de slag wil.

- In het dossier 'Burgerparticipatie en burgerinitiatieven' op de site van Alterra vindt u nog meer nieuws, achtergronden en resultaten van onderzoek naar burgerinitiatieven en burgerparticipatie.

- De VHG, de vereniging voor hoveniers en groenvoorzieners, heeft samen met Vereniging Stadswerk Nederland in 2015 het 'Cahier Burgerparticipatie' uitgegeven. Hierin wordt onder andere ingegaan op de vraag welke rol groenprofessionals kunnen spelen bij allerlei initiatieven waarbij burgers zelf het groenbeheer ter hand nemen. Het document sluit af met een aantal aanbevelingen, waaronder dat groenprofessionals burgers kunnen begeleiden en instrueren. Niet alleen op het gebied van groenonderhoud, maar ook als het gaat over veilig omgaan met machines en het dragen van beschermende kleding.

- Burgerinitiatieven en burgerparticipatie zijn geen synoniemen maar hebben wel veel raakvlakken en kunnen elkaar aanvullen of in elkaar overgaan. Je kunt ze niet los van elkaar zien. Marke Mallem bijvoorbeeld, een groep burgers die een stuk natuur e.a. landschapswaarden beheert in de gelijknamige buurtschap bij Eibergen, is begonnen als een vorm van burgerparticipatie waarbij de overheid een delegatie van burgers heeft uitgenodigd om zich actief te bemoeien met het beheer van (een deel van) haar gronden. Na een korte aanloopperiode, waarin het van twee kanten zoeken was wat men voor elkaar kon betekenen, is al vrij snel een proces van co-creatie tot stand gekomen waarin burgers en overheid geleidelijk aan gezamenlijk vorm en inhoud hebben gegeven aan het initiatief Marke Mallem. Het initiatief is steeds meer verschoven van het waterschap naar (een groep van) burgers uit het gebied rondom Eibergen. In de huidige situatie is er sprake van een hoge mate van zelfsturing door de Stichting Marke Mallem en wordt gesproken van een burgerinitiatief. Nu is er sprake van overheidsparticipatie, waarbij het waterschap de Stichting ondersteunt. Marke Mallem is strikt genomen niet begonnen als burgerinitiatief maar heeft geleidelijk aan wel steeds meer dat karakter gekregen. Het initiatief van Marke Mallem laat zien hoe ‘actief burgerschap’ in interactie met beleid kan ontstaan. In feite zou je hier kunnen spreken over een ‘Top-down geïnitieerde Bottom-up beweging’. Zie verder Marke Mallem, of hoe burgers tot initiatief verleid kunnen worden. Over de waarde van een ‘top-down geïnitieerde bottom-up beweging’ in de 'black box' van de participatiemaatschappij (Ruimtevolk, maart 2015)

- Meervoudige democratie. Meer ruimte voor burgerinitiatieven in het natuurdomein. Samenvatting. (Irini Salverda, Marcel Pleijte en Rosalie van Dam, Alterra Wageningen UR, 2015)

- Filmpje over burgerparticipatie in relatie tot woningbouwcorporaties (met aanbevelingen over hoe zij daarmee aan de slag kunnen).

- Ruimte voor maatschappelijke initiatieven kenbaar en werkbaar maken. Experimenteren met ruimte op regels voor burgerinitiatieven. Bijvoorbeeld door een soepelere afgifte van evenementvergunningen, bevriezing van OZB belasting voor buurthuizen of een sterkere positie in aanbestedingstrajecten. 10 initiatieven verspreid over het land maken samen met hun gemeente ruim baan voor de participatiesamenleving. Onder de link vindt u een verslag (maart 2015)

- Burgers nemen steeds vaker zelf het heft in handen. Samen vormen ze een beweging die de samenleving ingrijpend zal veranderen. Velen lezen de tekenen des tijd niet goed en doorzien de consequenties nog niet, aldus de Rotterdamse hoogleraar Transitiekunde Jan Rotmans. Nederland kantelt van een verticaal geordende, centraal aangestuurde, top-down samenleving naar een horizontale, decentrale, bottom-up samenleving. Langzaam maar zeker wordt de oude ordening van bestaande instituties en organisaties vervangen door gemeenschappen, coöperaties en sociale en fysieke netwerken. Deze nieuwe orde is het meest zichtbaar in de explosie aan burgerinitiatieven van de afgelopen 10 jaar. Samenleving 3.0 wordt niet per se beter of mooier, maar wel beter toegerust voor de eisen die de nieuwe tijd stelt. We komen op een hoger complexiteitsniveau en op een hoger niveau in de evolutie. Er is geen weg terug, ook daarom heeft het weinig zin om de beweging van onderop te problematiseren of stigmatiseren. Het is veel zinniger om het als een uitdaging te zien voor de democratie, zowel op landelijk als lokaal niveau. Aldus Rotmans in zijn artikel Nederland kantelt ondanks of dankzij de scepsis (2014).

- Kim Putters, Rijk geschakeerd. Op weg naar de participatiesamenleving (2014). Essay van de directeur van het SCP over de transitie van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving. Uit de inhoudsopgave: 1 Tussen verzorgingsstaat en participatiesamenleving, 2 Vormen van participatie, 3 Randvoorwaarden voor de participatiesamenleving, 4 Leren van decentraliseren, 5 De veranderende verhoudingen, 6 Dilemma’s richting de participatiesamenleving.

- Met burgers! Spoorboekje voor raad en college (VNG, 2014) is een handzaam 'spoorboekje' over burgerparticipatie en maatschappelijke initiatieven. Met ervaringen, praktijkvoorbeelden en tips voor raad en college.

- De site Burgerparticipatie van de VNG biedt nieuws, praktijkvoorbeelden, bijeenkomsten, publicaties en informatie over burgerparticipatie en maatschappelijke initiatieven.

- VNG Databank Praktijkvoorbeelden Burgerparticipatie van en voor gemeenten.

- De site Krachttoer (VNG) helpt gemeenten om goed aan te sluiten bij de snel veranderende samenleving.

- Tijd voor Samen is een website met een reeks magazines van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) over de veranderende relatie tussen samenleving en overheid.

- Kracht in NL is een platform dat initiatieven uit de samenleving landelijk zichtbaar maakt en initiatieven met elkaar verbindt.

- Anders denken anders doen is een platform voor praktijkprofessionals op het gebied van stedelijke vernieuwing, gebiedsontwikkeling en leefbaarheid nieuwe stijl.

- De Begrotingswijzer van ProDemos is een instrument dat burgers actief bij de gemeentelijke begroting betrekt.

- De website Participatiewijzer biedt een overzicht van methoden, checklists en publicaties over het betrekken van burgers bij gemeentelijk beleid of gemeentelijke projecten.

- Met Participedia wil de gemeente Utrecht haar kennis en ervaringen bij participatietrajecten delen.

- Vijf misvattingen over de participatiesamenleving. Afscheidsrede van Evelien Tonkens, uitgesproken bij haar afscheid als Bijzonder Hoogleraar Actief  Burgerschap aan de Universiteit van Amsterdam op 1 mei 2014.

- De participatiesamenleving een utopie? Een onderzoek naar de grenzen van zelfzorg door de civil society. Masterscriptie van Shirley Hooijmans (2012).

- Dossier Participatiesamenleving op de site Socialevraagstukken.nl.

- ‘Ja, maar...’ Reflecties op de participatiesamenleving (2014).