Agrarisch natuurbeheer en landschapsbeheer

agrarisch_natuurbeheer_1e_steen_keizersrande_dec_2012_kopie.jpg

Natuurderij Keizersrande in de buurtschap Rande bij Deventer is een mooi voorbeeld van multifunctionele landbouw in harmonie met het landschap: men doet aan veehouderij, natuur- en landschapsbeheer én zorgt voor goed waterbeheer van de IJssel ter plekke

Natuurderij Keizersrande in de buurtschap Rande bij Deventer is een mooi voorbeeld van multifunctionele landbouw in harmonie met het landschap: men doet aan veehouderij, natuur- en landschapsbeheer én zorgt voor goed waterbeheer van de IJssel ter plekke

Onder agrarisch natuurbeheer verstaat men de maatregelen die landbouwers nemen om tot behoud of verbetering van de kwaliteit van natuur en landschap te komen. Voor voorbeelden zie de link.

De afgelopen decennia is het platteland alsmaar eentoniger geworden. Melkveehouders hebben allemaal dezelfde koeienrassen en telen vrijwel allemaal dezelfde gewassen en rassen. Om steeds efficiënter te kunnen produceren zijn daarbij houtwallen, singels en andere bijzondere en soms unieke landschapselementen geleidelijk verwijderd. Daardoor is het agrarisch landschap steeds eentoniger en leger geworden. De variatie aan wilde planten en dieren is teruggedrongen naar de randen van de percelen, om tenslotte ook daar te verdwijnen. Dat is jammer voor de natuur en het landschap, maar ook jammer voor de consument die alsmaar meer van hetzelfde voorgeschoteld krijgt. Ook door schaalvergroting en ruilverkaveling in de landbouw is veel cultuurlandschap en natuur verdwenen dan wel in kwaliteit afgenomen.

Gelukkig is ook hier een trend waarneembaar tot integrale gebiedsontwikkeling, d.w.z. dat steeds vaker in samenwerking wordt gekeken hoe landbouw, natuur en landschap elkaar kunnen aanvullen en versterken en welke discipline - gezien de eigenschappen van het landschap ter plekke - het beste op welke plek zijn plaats kan hebben, tot win-win voor alle betrokkenen, in plaats van dat iedereen 'zijn eigen ding' doet.

Agrarisch natuur- en landschapsbeheer vanaf 2016
Ondanks dat heel veel mensen hun best doen, is de overhead van agrisch natuur- en landschapsbeheer tot heden relatief hoog en zijn de resultaten mager. Dat kan en moet beter (aldus in een notendop de conclusies van David Kleijn in 'De effectiviteit van Agrarisch Natuurbeheer', opgesteld in opdracht van de commissie Natuur en Landschap van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli)). Het agrarisch natuurbeheer moet een duidelijkere meerwaarde opleveren voor natuur, landschap en agrarisch ondernemerschap. Daarom is een vernieuwd stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer uitgewerkt, gebaseerd op ervaringen uit de agrarische natuurbeheerpraktijk.

Een belangrijke stap hierin is een nieuwe verdeling van verantwoordelijkheden. De provincies gaan, in samenspraak met gebiedspartijen, de ambities en natuurdoelen in de streek voor het agrarisch natuur- en landschapsbeheer vaststellen. Door een grotere verantwoordelijkheid voor de invulling van de natuurdoelen bij collectieve subsidieaanvragers neer te leggen, groeit de motivatie om een optimaal resultaat te bereiken. Provincies en EZ geven hiermee het vertrouwen aan de collectieven. Deze beweging sluit aan bij de tijdsgeest waarin de samenleving meer verantwoordelijkheid op zich neemt en overheden meer loslaten. Voor nadere informatie zie de site Agrarisch natuur- en landschapsbeheer 2016.

- In 2016 is het vernieuwde stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer van start gegaan. De agrarische collectieven nemen een centrale rol in binnen dit stelsel. Deze collectieven hebben besloten tot oprichting van BoerenNatuur.nl. De nieuwe organisatie gaat onder meer zorgen voor het genereren en uitwisselen van kennis op het gebied van agrarisch natuur-, landschap- en waterbeheer, het beheer van beheerpakketten en het beheer en ontwikkeling van ICT-systemen. BoerenNatuur.nl zal op deze terreinen de gesprekspartner zijn voor landelijke overheden en maatschappelijke organisaties. Een belangrijke taak voor de nieuwe organisatie is bovendien landelijke communicatie over agrarisch natuur-, landschaps- en waterbeheer. Als rechtsvorm kiest BoerenNatuur.nl voor de federatieve vereniging, met als leden de 40 collectieven. Een bestuur van 12 personen, gevormd door een vertegenwoordiger vanuit iedere provincie namens de collectieven in die provincie, vormt het zwaartepunt van de bestuurlijke verantwoordelijkheid van de organisatie.

Natuurinclusieve landbouw
De samenhang tussen landbouw en natuur staat sterk in de belangstelling. Er zijn kansen voor de landbouw, ook in verdienmodellen. Kunnen we deze kansen pakken met elkaar? En hoe kunnen we deze vormgeven in de dagelijkse praktijk? De Rijksnatuurvisie 2014 breekt een lans voor natuurinclusieve landbouw. Bij natuurinclusieve landbouw zijn de negatieve effecten van de agrarische bedrijfsvoering op de natuur minimaal en de positieve effecten van de natuur op de bedrijfsvoering maximaal. Dit nieuwe perspectief op de relatie tussen economie en natuur biedt, zeker in de landbouw met zijn specifieke relatie tot natuur en omgeving, een andere kijk op bedrijfsvoering.

De succesfactor voor de combinatie van landbouw met natuur is een effectief verdienmodel waar de natuur onderdeel van is. Kern van het verdienmodel is dat niet alleen geld wordt verdiend met agrarische productie. Tegelijkertijd wordt ook waarde gecreëerd voor en mét de natuur. Dit kan door de natuurwaarden of opbrengsten uit de natuur te vermarkten en door eigenschappen van de natuur te benutten in de bedrijfsvoering en daarmee bedrijfskosten uit te sparen. Doordat bedrijfsstructuur, ontwikkelmogelijkheden en eigenschappen van de omgeving van het bedrijf verschillen, is het verdienmodel voor elk bedrijf uniek.

De brochure Verdienmodellen Natuurinclusieve Landbouw (LEI, juni 2015) richt zich op agrarische ondernemers en hun adviseurs. Wilt u nieuwe ideeën opdoen voor verdienmodellen gericht op de combinatie van landbouw met natuur? Wilt u voorbeelden van wat natuur voor u kan betekenen en hoe u hierin stappen kunt zetten? Laat u dan inspireren door deze brochure. En ga samen met verschillende partijen om de tafel om een natuurinclusief verdienmodel samen te stellen.

Goede voorbeelden van agrarisch natuurbeheer, informatieve sites en literatuur over deze materie verzamelen wij hieronder:

- In het Collectief Beheerplan Agrarisch Natuurbeheer Zeeland 2015 staat aangegeven wie er in Zeeland in 2015 voor agrarische beheersubsidie in aanmerking komt. Het betreft alle vormen van agrarisch natuurbeheer, namelijk akkerrandenbeheer, weidevogelbeheer, botanisch beheer en beheer van landschapselementen.

- Boeren voor Natuur is een van de organisaties die onderzoekt en in de praktijk uittest hoe dit zou kunnen. Uitgangspunt hierbij is dat boeren een (deel)inkomen verdienen uit het beheer van natuur en landschap. Nadere informatie vindt u op de site Boeren voor Natuur.

- Het concept van 'de kringloop' in de polder van Biesland bij Delft leidde tot een landschap met biodiversiteit, ruimte voor waterberging en burgerbetrokkenheid. Boer Duijndam in Biesland wilde zijn landbouwgebied zó belangrijk maken, dat woningbouw en bosaanleg (waar beide plannen voor waren) geen optie meer zouden zijn. Hij ontwikkelde samen met Alterra-onderzoekers een plan voor zijn bedrijf op basis van Boeren voor Natuur. De kringloop staat in Boeren voor Natuur voor de samenhang tussen het boerenbedrijf en het natuurlijke systeem. Het gras groeit met stoffen uit de bodem (stikstof, fosfaat, kalium, koolstof, etc) en wordt gegeten door de koeien. De mest van de koeien gaat op het land en vult de stoffen in de bodem aan. Ook gaan er stoffen van het bedrijf af in de vorm van melk en vlees en er wordt veevoer en (kunst-)mest aangevoerd. Hoe die stoffen rond gaan in de kringloop, bepaalt het aantal dieren dat per hectare kan worden gehouden, de samenstelling van het gras, de waterkwaliteit, de ruimte voor biodiversiteit, en de kwaliteit van het landschap.

- De producten van Natuurboeren zijn bijzonder en uniek. Niet alleen zijn alle producten met zorg en rust geproduceerd volgens biologische richtlijnen. Ook besteden alle Natuurboeren extra aandacht aan behoud van de soortenrijkdom op hun bedrijven en in het landschap. Bijvoorbeeld door te zorgen voor meer variatie aan grassen en kruiden in het landschap. Ook zorgen Natuurboeren voor het behoud van het Oud Hollandse runderras, zoals de Blaarkop, het Brandrode rund, de Lakenvelder of het Fries Hollandse rund. Deze typische Hollandse runderen krijgen bij de Natuurboeren veel meer gras- en kruidenvariaties in hun voer én dat proef je. Rundvlees en zuivelproducten van Natuurboeren hebben veel meer smaak.

- Natuurderij Keizersrande in de buurtschap Rande bij Diepenveen produceert melk, beheert natuur en een prachtig landschap én werkt mee aan het tegegaan van wateroverlast in o.a. Deventer van de rivier de IJssel ter plekke. Een van de doelen is ook om mensen deze fantastische plek te laten beleven en ze de veranderingen in het landschap te doen begrijpen.

Kent u nog meer goede voorbeelden? Laat het ons weten!