Kaatsheuvel

Plaats
Dorp
Loon op Zand
Hart van Brabant Langstraat
Noord-Brabant

kaatsheuvel_kaart_jaren_vijftig_kopie.jpg

Tot de jaren '50 is Kaatsheuvel nog een klein dorp met een groot buitengebied. Door de groei van het dorp is het tegenwoordig net andersom. Een van de buurtschappen van het dorp was Efteling, sinds 1952 vervangen door het gelijknamige attractiepark.

Tot de jaren '50 is Kaatsheuvel nog een klein dorp met een groot buitengebied. Door de groei van het dorp is het tegenwoordig net andersom. Een van de buurtschappen van het dorp was Efteling, sinds 1952 vervangen door het gelijknamige attractiepark.

kaatsheuvel_loonschendijk_1928_kopie.jpg

Hier schrijft iemand in 1928 dat ie op de Looschendijk onder Kaatsheuvel woont. Dat is een schrijffout en moet natuurlijk Loonschendijk zijn (het betreft immers de dijk naar Loon [op Zand] en niet naar Loo).

Hier schrijft iemand in 1928 dat ie op de Looschendijk onder Kaatsheuvel woont. Dat is een schrijffout en moet natuurlijk Loonschendijk zijn (het betreft immers de dijk naar Loon [op Zand] en niet naar Loo).

Kaatsheuvel

Terug naar boven

Status

- Kaatsheuvel is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio Hart van Brabant, en daarbinnen in de subregio Langstraat, gemeente Loon op Zand. Het is de hoofdplaats van de gemeente.

- Onder het dorp Kaatsheuvel vallen ook de buurtschappen Loons Hoekje (grotendeels) en Sprangsevaart (grotendeels). Oorspronkelijk lagen er nog veel meer buurtschappen rond het dorp (zie de afbeelding), maar doordat het dorp vooral sinds de jaren vijftig flink is gegroeid, is een aantal buurtschappen in het dorpsgebied opgegaan, of de naam is buiten gebruik geraakt, of het gebied heeft een andere bestemming gekregen. Zoals buurtschap de Efteling, waarvan het grondgebied sinds de jaren vijftig geleidelijk is opgeslokt door het gelijknamige attractiepark.

Terug naar boven

Naam

In het Brabants
De Kétshéúvel.

Oudere vermeldingen
1506 Kesthovel, 1526 kopie 1618 opte Ketshovel, 1624 Katzhuevel, 1773 en 1810 Ketsheuvel, 1845 "De Kaatsheuvel, ook wel De Kaasheuvel, in de wandeling meestal Ketsheuvel genoemd".

Naamsverklaring
Het eerste deel is moeilijk te duiden; het is wel verbonden met het Zuidnederlandse kets (ontstaan uit het Picardische cachier 'drijven, leiden'), oorspronkelijk een weg waarlangs de dieren gedreven werden, later, in Brabant, een veldweg in het algemeen. Ook is gedacht aan kets 'hooiopper' en kest 'opslagplaats', met latere metathesis van -st naar -ts, maar de basis hiervoor, 1506 Kesthovel, staat op zichzelf. Het Middelnederlandse caetse 'kaatsbaan', ook 'open veld', komt wegens de vocaallengte niet in aanmerking. Het tweede deel heuvel, hovel is wel geduid als 'plein waar boerderijen omheen liggen', maar een betekenis 'natuurlijke terreinverheffing, hoogte' ligt hier meer voor de hand. Als veldnaam is Ketsheuvel onder andere bekend te Vught (1790) en Uden (1809).(1) - Nog enkele theorieën over de naam Kaatsheuvel.

Terug naar boven

Ligging

Kaatsheuvel ligt ZW van Waalwijk, NO van Dongen, NW van Loon op Zand.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Kaatsheuvel 115 huizen met 858 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 7.000 huizen met ca. 16.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Kaatsheuvel, kun je terecht bij de in 2007 opgerichte Heemkundekring De Ketsheuvel. "Wat is een dorp zonder heemkunde? Als over heemkunde niet meer gesproken, verteld en geschreven kan worden, als heemkundige onderwerpen niet meer in woord en beeld(materiaal) gedeeld kunnen worden onder de lokale bevolking, verdwijnt daarmee ook het wezen van een dorp en zijn inwoners. Nadat de vorige vereniging in ruste was gegaan, heeft in 2007 een nieuw initiatief van de stichtingen STERK en Doen We! geleid tot Heemkundekring De Ketsheuvel. Een vereniging met een bestuur dat de ambitie en taak heeft om de vereniging op de Kaatsheuvelse landkaart te zetten. Dat gebeurt vooral door het opzetten van concrete activiteiten, waarbij de geschiedenis van Kaatsheuvel centraal staat. Activiteiten waarbij inwoners niet alleen kennis kunnen nemen van heemkundige onderwerpen, maar zelf ook actief betrokken worden, om onbekende thema’s verder uit te diepen om ze zo te borgen voor allen die na ons daarvan kennis willen nemen.

Wij doen onderzoek naar de historie van het dorp, organiseren tentoonstellingen en lezingen. Voor onze leden hebben we een extra uitgebreid programma. Ook geven wij tweemaal per jaar het magazine 'Aaw Nieuws?' uit, waarin opmerkelijke wetenswaardigheden uit de historie van het dorp worden beschreven." De vereniging kent diverse werkgroepen, waaronder dialect, bidprentjes, genealogie, en inventarisatie van ingekomen schenkingen. Elke week vinden in De Werft bijeenkomsten van de diverse werkgroepen plaats. Nieuwe leden zijn van harte welkom. Je bent ook van harte welkom in de heemkunderuimte van de vereniging: het Patronaat (Hoofdstraat 32). Openingstijden: dinsdag: 10.00-16.00 uur en iedere 1e zaterdag van de maand 10.00-13.00 uur. Op de site van de vereniging vind je o.a. een pagina over de geschiedenis van Kaatsheuvel.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Vanuit beeldende gedachten over hoe Brabantse gezelligheid er uitziet, presenteert de gemeente Loon op Zand in 2009 bruisende plannen voor het dorpshart van Kaatsheuvel. Kort daarna komt de crisis en verandert alles. Behalve de wens om het project Bruisend Dorpshart te realiseren; die blijft overeind. In 2012 komt er een nieuw akkoord met alle samenwerkingspartners, inclusief nieuwkomer Casade, op een gewijzigd plan. Het laatste onderdeel van dit project, bouwplan Zuidwand, is in 2018 gereed gekomen. In de nieuwe Noordwand zijn sfeervolle centrumappartementen gerealiseerd van Casade. Het zijn appartementen op de 1e verdieping en gedeeltelijk op de 2e en 3e verdieping. Op de 2e en 3e verdieping bevinden zich ook maisonnettes (waarbij het woongedeelte op de 2e verdieping ligt en het slaapgedeelte op de 3e verdieping). Terwijl de bewoners in alle rust uitkijken op het nieuw aangelegde Marktplein, vindt in de onderste bouwlaag volop bedrijvigheid plaats. Horeca en winkels zorgen hier voor een gezellige mix van bedrijvigheid.

Op de plek van het oude gemeentehuis - aan de zijde van de Raadhuisstraat, de Westwand - zijn 58 eigentijdse huurappartementen in 4 woonlagen gerealiseerd. Er is een grote diversiteit aan appartementen. Een deel van de appartementen is gelegen aan het levendige nieuwe Marktplein. Andere appartementen zijn georiënteerd op het zuiden en westen en daarmee rustig gelegen. In 2018 heeft bouwbedrijf Van de Ven 13 appartementen (sociale huur, doelgroep alleenstaande jongeren) en 6 rijwoningen gerealiseerd aan het Anton Pieckplein / Achterom / Bilderdijkstraat, de Zuidwand. Voor wie in alle rust en vrijheid, groen en ruimtelijk wil wonen vlakbij een bruisend centrum, is Branderhof, met verschillende typen koop- en huurwoningen, de plek om neer te strijken.

Aantrekkelijk, levendig, toegankelijk en toch intiem. Dat is in een notendop de karakteristiek van het nieuwe marktplein van het Bruisend Dorpshart in Kaatsheuvel. Een plein van sfeer verhogende, duurzame materialen en kleuren in de gebouwen en de openbare ruimte. Grote bomen, directe verbinding met winkels er omheen, terrasjes binnen handbereik. Met ruimte voor de kermis en muziek- of andere ad hoc evenementen. Hier is het altijd gezellig. Voor jong en ouder. Overdag én ‘s avonds.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Kaatsheuvel heeft 13 rijksmonumenten.

- De in 2006 opgerichte Stichting Erfgoed Kaatsheuvel (STERK) heeft ten doel de bevordering, bescherming en instandhouding van die zaken, die naar het oordeel van het stichtingsbestuur in het belang van de cultuurhistorie, de architectuurhistorische waarde of hun schoonheid voor de toekomst dienen te worden bewaard, in het bijzonder vanuit het oogpunt van monumentenzorg, alsmede van zaken die niet voldoen aan het vermelde, doch wegens hun beeldbepalende, culturele of historische betekenis bescherming verdienen. De directe aanleiding voor de oprichting van de stichting was de voorgenomen sloop van de St. Jozefkerk uit 1936 aan het Wilhelminaplein. De parochie had de kerk namelijk verkocht aan een projectontwikkelaar die op het terrein woningen wilde bouwen. Een groep geïnteresseerden, belanghebbenden en betrokkenen heeft het initiatief genomen om te onderzoeken of het kerkgebouw behouden zou kunnen worden voor vormen van gemeenschapsactiviteiten die passen in het verlengde van de oorspronkelijke religieuze bestemming.

In 2007 wees de toenmalige minister Ronald Plasterk van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) het verzoek af om de kerk als monument aan te wijzen. Stichting Erfgoed Kaatsheuvel (STERK) en het Cuypersgenootschap gingen hiertegen bij de rechtbank in beroep. In december 2010 heeft de bestuursrechter te Breda de St. Jozefkerk te Kaatsheuvel aangewezen als Rijksmonument. De bestuursrechter heeft op basis van advies van een deskundige van Stichting Bestuursrechtspraak geconcludeerd dat het kerkcomplex een unieke stedenbouwkundige waarde heeft en op grond daarvan als topmonument kan worden beschouwd. In augustus 2011 heeft de Raad van State de status van rijksmonument bevestigd. Reeds eerder betitelde de landelijke Raad voor Cultuur het complex al als topmonument. Door de status van rijksmonument is sindsdien de sloopdreiging van de baan. In 2015 is subsidie toegekend voor herbestemming. Er waren toen nog plannen om er woningen in te realiseren. De kapel blijft publiek toegankelijk.

In 2016 wijzigen de plannen, en wordt de intentie om in de St. Jozefkerk een gezondheidscentrum te realiseren. Fysiotherapeut J. Berkelmans is samen met huisarts C.J. de Ruijter een van de initiatiefnemers en toekomstig huurder. Het idee is een volwaardig gezondheidscentrum te realiseren, waarin zoveel mogelijk eerstelijnszorg aanwezig is. Ook de prikpost en Apotheek De Koning, Podotherapie v.d. Eerden, orthopedagoog/gz-psycholoog Van de Wiel, Puur verloskundigen, Thebe en een logopedist behoren tot de huurders. Er is nog ruimte voor het vestigen van enkele extra disciplines. Daarbij wordt gedacht aan het wijkteam, een tandarts, of een poliklinische afdeling van het ziekenhuis. Bijzonder is dat het gebouw van de St. Jozefkerk door dit plan opnieuw een ontmoetingsplaats wordt. Deze herbestemming maakt het mogelijk dat het gehele gebouw publiekstoegankelijk blijft en een mooie maatschappelijke functie krijgt.

- Op Zuidhollandsedijk nr. 63 vinden we een eenvoudig zaalkerkje uit 1804. Oorspronkelijk een Nederlands Hervormde Gemeente, sinds 2004 PKN Hervormd, sinds 2007 Hersteld Hervormd. De Zuidhollandsedijk heette vroeger Loonsedijk (in de oude spelling Loonschendijk). De bebouwing alhier werd vroeger als aparte gelijknamige kern beschouwd, met dus een kerk en ook een school. Tegenwoordig wordt dit buurtje als gelegen 'in' Kaatsheuvel beschouwd, hoewel het nog altijd los van de dorpskern ligt.

- Molen De Couwenberg (Vaartstraat 102) is een windkorenmolen van het type beltmolen en bovenkruier, in 1849 gebouwd in opdracht van molenaar A.H. Couwenbergh. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakt de Couwenbergh beschadigd. In 1950 is hij onttakeld. Ondanks zijn vele pogingen slaagt de molenaar er niet in om subsidie voor herstel te krijgen en maalt hij met een dieselmotor. In 1994 wordt De Couwenbergh verkocht. De nieuwe eigenaars slagen er wel in de molen tot maalvaardige staat te laten restaureren. De restauratie komt in 1997 gereed. De molenberg is in het verleden afgegraven om plaats te maken voor een pakhuis. Deze ruimte is tegenwoordig in gebruik als restaurant.

- Molen De Eendragt (Zuidhollandsedijk 185) is een ronde stenen stellingmolen uit 1870. De molen heeft tot 1952 op windkracht gemalen. Daarna is nog een tijdlang op motorkracht gemalen. In 1967 is de molen verkocht en als winkel in gebruik genomen. Later werden er feesten in georganiseerd. In 1987 is een wiekenkruis op de molen geplaatst, nadat deze in de jaren zeverntig van zijn wieken was ontdaan. Door de slechte staat van onderhoud staat De Eendragt al enkele jaren stil.

- Gevelstenen in Kaatsheuvel.

- Beschrijving orgel Sint Jan de Doper.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Kaatsheuvel is natuurlijk vooral bekend van de Efteling. In 1952 is het begonnen als Natuurpark en Sprookjesbos, op de plek van voorheen de gelijknamige buurtschap, en nadien telkens in fasen uitgebreid tot de huidige omvang. De Efteling, nu al het grootste attractiepark van de Benelux, heeft de komende jaren grootse uitbreidingsplannen.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Kaatsheuvel door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Kaatsheuvel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeenschapshuis: - Transparant in klantvriendelijkheid in een samenleving die bruist van de creativiteit en cultuuruitspattingen. Dat wil de gemeente Loon op Zand zijn. Inwoners en bezoekers vinden dit letterlijk terug in het nieuwe Gemeenschapshuis Het Klavier in Kaatsheuvel, aan de oostkant van het nieuwe marktplein Anton Pieckplein. In dit ‘huis van de gemeente’ vinden bestuurs- en verenigingsbijeenkomsten plaats, maar ook theater- en muziekvoorstellingen. Je kunt er op doordeweekse dagen zowel je paspoort als je bibliotheekpas aanvragen of boeken lenen. Ook de organisatie voor maatschappelijke diensten ContourdeTwern is in het gemeenschapshuis te vinden. Wil je graag iets eten of drinken? Ook dat kan hier.

- Onderwijs: - Basisschool Den Bussel. - Basisschool De Touwladder. - Basisschool De Vaert.

- Muziek: - "In het Groot Harmonieorkest van Harmonie Kaatsheuvel kunnen muzikanten over het algemeen vanaf minimaal een B-niveau aanschuiven. In het orkest wordt de doelstelling 'het in een prettige sfeer bevorderen en ontwikkelen van amateurmuziek op een zo hoog mogelijk niveau' nagestreefd. Jaarlijks in januari is er het traditionele Nieuwjaarsconcert. Het Aspirantenorkest is een orkest waarin de beginnende muziekleerling wekelijks musiceert. Zodra blazers en slagwerkers enige vaardigheid met/op hun instrument hebben, eenvoudige noten en ritmes kunnen lezen, kunnen de leerlingen wekelijks ervaring opdoen in het samen musiceren. Na het Aspirantenorkest komt men in het Middenorkest, waar de muziek niet te eenvoudig is, maar prikkelend en uitnodigend om thuis daaraan te werken. Het Middenorkest verzorgt regelmatig optredens, waarmee we willen laten zien dat de harmonie een hele leuke club is met heel veel jeugd. Door deze presentaties hopen we geïnteresseerden warm te maken voor het (leren) bespelen van een instrument."

Reacties

(4)

GROTE TEMPELWACHTERS

Voor de nodende ingang
van de wonderschone grot
waarin betoverde elfen
in 't vollemaansduister dansen
staan twee grimmige reuzen
gewapend met zware knotsen

hun strenge ogen zien vorsend neer
op de Eftelingbezoekers
beide geduchte bewakers
spreken vol doordringende barse stem
tot jeugd en ouderdom
zorgen voor netheid en vrede

het vreeswekkende aanzien
van deze ruwe Oosterlingen
bedekt spitse verfijnde gedachten
hier zetelt sterke verbeelding
bemoedigt kinderlijk beleven
heelt zorgen der volwassen mensen.

KAATSHEUVELS BERGHUIS

Het kleine gebouw van ruwe stenen,
stevig als een vierkant gehouwen rots,
staat ingetogen, maar bewust en trots,
mag zijn kracht met teer bloemendak verenen.

Harde knuisten, opeengeklemde benen;
de bobslee noodt na hortend gehots
rustig te toeven bij de gaven Gods,
die zich in spijshuis "De Steenbok" lenen.

Door de Alpeneetzaal vol donkerbruin hout
springt toonkunst van het vrolijke bergland,
ruist adem uit het hoge dennenwoud.

Hier schenkt de Efteling zwervend verstand:
zwijgend denken reist door reine zang herbouwd
tot het op wijze honingwei belandt.

EFTELINGS SPOOKSLOT

De vervallen burcht met gescheurde toren,
wiens gehavende muren half schuil gaan
onder klimop, ritselt en zucht voldaan:
zijn schimmig verleden mag hem bekoren.

Niets kan de grimmige kasteelrust storen.
Gebroken ramen zien wandelaars streng aan.
Een wijde poort geeft verlangend te verstaan:
"Mijn duister vraagt, komt nodend naar voren."

Daarbinnen knettert bliksem vol glanzend grijs,
waarbij duivelse geesten opspringen.
Stenen hekken dansen op angstige wijs.

Kloosterlingen schuiven voort en zingen.
Een uil op de preekstoel kijkt bezadigd wijs
hoe Woord en toverkunst elkaar verdringen.

Schemerblauwe ramen
in blanke gevels
waarop met room bestreken
fruitschalen en -manden
gebeeldhouwd prijken
wenken bescheiden
de Eftelingbezoekers
om zich in dit eethuis
naar 't eed'le dier genoemd
even te verpozen
als korte rust
of in afwachting
van het sprookjesbeleven

hierbinnen
geven zuilen met krullend hoofd
omringd door zacht licht
van kleine lampen zin
bij gemoedelijke kout
en zwevende gedachten
te genieten van spijzen
vol zoete of hartige smaak
geboren uit kokshanden
waarin kaboutervaardigheid
alle dagen zetelt.

Reactie toevoegen